მიზოფონია — რატომ იწვევს ღეჭვისა და სუნთქვის ხმა ზოგიერთ ადამიანში ძლიერ რეაქციას და რას აჩვენებს ტვინის კვლევა
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ღეჭვის, ყლაპვის, სუნთქვის, ტუჩების მოძრაობის ან სხვა განმეორებადი ყოველდღიური ხმების მიმართ უკიდურესად ძლიერი რეაქცია ზოგჯერ უბრალოდ „გაღიზიანება“ არ არის. ადამიანთა ნაწილში კონკრეტული ხმები იწვევს იმდენად ინტენსიურ ემოციურ და ფიზიოლოგიურ პასუხს, რომ მდგომარეობამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს ოჯახურ ურთიერთობებზე, სწავლაზე, სამუშაოზე და სოციალურ ცხოვრებაზე. ამ ფენომენს მიზოფონია ეწოდება [1,2].
მიზოფონიის კვლევა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ მდგომარეობა წლების განმავლობაში ხშირად არასწორად აღიქმებოდა როგორც ცუდი ხასიათი, ზედმეტი მგრძნობელობა ან მხოლოდ სმენის პრობლემა. თანამედროვე ნეირომეცნიერული კვლევები გაცილებით რთულ სურათს გვთავაზობს: შესაძლოა, პრობლემა დაკავშირებული იყოს არა მხოლოდ იმასთან, როგორ გვესმის ხმა, არამედ იმასთანაც, როგორ აკავშირებს ტვინი კონკრეტულ ხმას მოძრაობასთან, ემოციასთან და სხეულის რეაქციასთან [1–3].
ნიუკასლის უნივერსიტეტის მკვლევართა მიერ ჩატარებულმა ტვინის გამოსახულებითმა კვლევამ მნიშვნელოვანი ჰიპოთეზა წამოაყენა: მიზოფონიის მქონე ადამიანებში შესაძლოა უჩვეულოდ გაძლიერებული იყოს კავშირი სმენის სისტემასა და იმ მოტორულ უბნებს შორის, რომლებიც სახის, პირისა და ყელის მოძრაობების კონტროლში მონაწილეობს [1].
ეს განსაკუთრებით საინტერესოა, რადგან მიზოფონიის გავრცელებული ტრიგერები სწორედ სხვა ადამიანის მოქმედებასთან დაკავშირებული ხმებია — მაგალითად, ღეჭვა, სუნთქვა ან ყლაპვა.
თუმცა აქ აუცილებელია სამეცნიერო სიფრთხილე: ერთი კვლევა არ ნიშნავს, რომ მიზოფონიის მიზეზი საბოლოოდ დადგენილია. არსებული მონაცემები უფრო მეტად გვთავაზობს შესაძლო ნეირობიოლოგიურ მექანიზმს, რომლის დასადასტურებლად დამატებითი და უფრო ფართომასშტაბიანი კვლევებია საჭირო.
პრობლემის აღწერა
ტერმინი „მიზოფონია“ სიტყვასიტყვით „ხმის სიძულვილს“ უკავშირდება, თუმცა ეს სახელწოდება მდგომარეობის არსს სრულად ვერ გამოხატავს.
მიზოფონიის მქონე ადამიანს ყველა ხმაური არ აღიზიანებს.
ხშირად რეაქციას იწვევს ძალიან კონკრეტული, განმეორებადი ხმა. გავრცელებულ ტრიგერებს შორის შეიძლება იყოს:
- ღეჭვა;
- ტუჩების მოძრაობის ხმა;
- ყლაპვა;
- სუნთქვა;
- ცხვირის ხმაურიანი ჩასუნთქვა;
- ყელის ჩაწმენდა;
- თითების ან კალმის განმეორებადი კაკუნი;
- სხვა ადამიანის მიერ წარმოქმნილი გარკვეული განმეორებადი ხმები.
ზოგ შემთხვევაში რეაქცია იმდენად სწრაფია, რომ ადამიანს უჩნდება ძლიერი გაღიზიანება, ბრაზი, ზიზღი, შფოთვა ან სიტუაციიდან გაქცევის სურვილი [2,3].
ეს რეაქცია შეიძლება არაპროპორციული ჩანდეს ადამიანისთვის, რომელსაც მიზოფონია არ აქვს. სწორედ აქედან წარმოიშობა სოციალური პრობლემის მნიშვნელოვანი ნაწილი.
მაგალითად, ოჯახის წევრმა შეიძლება იფიქროს:
„რატომ ბრაზდება მხოლოდ იმიტომ, რომ ვჭამ?“
მიზოფონიის მქონე ადამიანი კი შეიძლება თავადაც აცნობიერებდეს, რომ რეაქცია ძალიან ძლიერია, მაგრამ მისი სწრაფად შეჩერება უჭირდეს.
ამიტომ მიზოფონია არ უნდა გავაიგივოთ ჩვეულებრივ გაღიზიანებასთან.
ამავე დროს, არც საპირისპირო უკიდურესობაა სწორი — ყოველი ხმის მიმართ გაღიზიანება ავტომატურად მიზოფონიას არ ნიშნავს.
2022 წელს გამოქვეყნებულმა საერთაშორისო კონსენსუსმა მიზოფონია აღწერა, როგორც მდგომარეობა, რომლის დროსაც კონკრეტული ხმების მიმართ დაქვეითებული ტოლერანტობა იწვევს ძლიერ უარყოფით ემოციურ, ფიზიოლოგიურ და ქცევით რეაქციებს [2].
მნიშვნელოვანია ისიც, რომ რეაქცია ყოველთვის არ არის დამოკიდებული ხმის სიმძლავრეზე.
ზოგჯერ შედარებით ჩუმი ღეჭვის ხმა შეიძლება ბევრად უფრო ძლიერი ტრიგერი იყოს, ვიდრე ხმამაღალი ქუჩის ხმაური.
ეს გარემოება ერთ-ერთი მიზეზია, რის გამოც მიზოფონია უბრალოდ „ხმაურის აუტანლობად“ ვერ ჩაითვლება.
მიზოფონია და ჰიპერაკუზია ერთი და იგივე არ არის
მიზოფონიის შესახებ საუბრისას აუცილებელია მისი განსხვავება სხვა მდგომარეობებისგან.
ჰიპერაკუზიის დროს პრობლემა უფრო მეტად ხმის ინტენსივობასთან არის დაკავშირებული — ჩვეულებრივი სიმძლავრის ხმები ადამიანისთვის შეიძლება ზედმეტად ხმამაღალი, უსიამოვნო ან მტკივნეული აღმოჩნდეს.
მიზოფონიის შემთხვევაში კი ხშირად გადამწყვეტია ხმის კონკრეტული ტიპი, მნიშვნელობა ან კონტექსტი და არა მხოლოდ მისი სიმძლავრე [2].
ასევე არსებობს ფონოფობია, როდესაც კონკრეტული ხმების მიმართ შიშის კომპონენტი შეიძლება იყოს წამყვანი.
ამ მდგომარეობების ერთმანეთისგან განსხვავება მნიშვნელოვანია, რადგან ერთი და იგივე ჩივილის — „ხმები ძალიან მაწუხებს“ — უკან განსხვავებული მექანიზმი შეიძლება იდგეს.
ამიტომ ინტერნეტით თვითდიაგნოსტიკა არასაკმარისია, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც სიმპტომები მნიშვნელოვნად მოქმედებს ყოველდღიურ ცხოვრებაზე.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ნიუკასლის უნივერსიტეტის მკვლევართა ნაშრომმა მიზოფონიის შესახებ წარმოდგენაში მნიშვნელოვანი ახალი მიმართულება შემოიტანა.
კვლევის მთავარი კითხვა იყო: რატომ იწვევს კონკრეტული ადამიანის მიერ წარმოქმნილი ხმა მიზოფონიის მქონე პირებში ასეთ ძლიერ რეაქციას?
მკვლევრებმა ტვინის ფუნქციური და სტრუქტურული გამოსახულებითი მეთოდებით შეისწავლეს მიზოფონიის მქონე და საკონტროლო ჯგუფის მონაწილეები [1].
ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი აღმოჩენა დაკავშირებული იყო სმენის ქერქსა და მოძრაობის კონტროლში მონაწილე უბნებს შორის კავშირთან.
მიზოფონიის მქონე ადამიანებში გამოვლინდა უფრო ძლიერი ფუნქციური კავშირი სმენის ქერქსა და ვენტრალურ პრემოტორულ ქერქს შორის — უბანთან, რომელიც მონაწილეობს სახისა და პირის მოძრაობების კონტროლში [1].
მარტივად რომ ვთქვათ, მკვლევრებმა წამოაყენეს ვარაუდი, რომ როდესაც მიზოფონიის მქონე ადამიანი ისმენს, მაგალითად, სხვა ადამიანის ღეჭვის ხმას, ტვინი შესაძლოა ამ ხმას უფრო ძლიერად აკავშირებდეს იმ მოტორულ სისტემასთან, რომელიც თავად ღეჭვის, პირისა და სახის მოძრაობებთან არის დაკავშირებული.
ეს განსხვავდება მარტივი მოდელისგან, რომლის მიხედვითაც პრობლემა მხოლოდ „ზედმეტად მგრძნობიარე სმენაა“.
რას ნიშნავს „მოტორული კავშირის“ ჰიპოთეზა
ადამიანის ტვინში სმენა, მხედველობა, მოძრაობა და ემოცია ერთმანეთისგან სრულიად იზოლირებულად არ მუშაობს.
როდესაც ვხედავთ ან გვესმის სხვა ადამიანის მოქმედება, ტვინის ის სისტემებიც შეიძლება ჩაერთოს, რომლებიც შესაბამის მოძრაობებთან არის დაკავშირებული.
ნიუკასლის უნივერსიტეტის მკვლევართა ჰიპოთეზის მიხედვით, მიზოფონიის დროს ეს სენსორულ-მოტორული კავშირი შესაძლოა ზედმეტად ძლიერი ან განსხვავებულად ორგანიზებული იყოს [1].
განსაკუთრებით საინტერესოა ის, რომ კვლევაში აღწერილი განსხვავება მხოლოდ ტრიგერული ხმის „უფრო ძლიერად გაგონებას“ არ ნიშნავდა.
მკვლევრებმა ყურადღება გაამახვილეს სმენისა და მოტორული სისტემების ურთიერთქმედებაზე.
აქედან წარმოიშვა მნიშვნელოვანი ჰიპოთეზა: შესაძლოა, მიზოფონიის დროს პრობლემა იყოს არა თავად ბგერა, არამედ ტვინის პასუხი სხვა ადამიანის მიერ კონკრეტული მოქმედების შესრულებაზე.
მაგალითად:
ადამიანი ღეჭავს → წარმოიქმნება ხმა → მსმენელის ტვინი ამ ხმას ამოიცნობს → მოძრაობასთან დაკავშირებული სისტემა უჩვეულოდ ძლიერად ერთვება → ვითარდება ძლიერი ემოციური და სხეულებრივი რეაქცია.
ეს ჯერ კიდევ კვლევითი მოდელია და არა საბოლოოდ დამტკიცებული მიზეზობრივი ჯაჭვი.
რატომ შეიძლება ვიზუალური ტრიგერიც არსებობდეს
მიზოფონიის მქონე ზოგიერთი ადამიანი ამბობს, რომ ზოგჯერ რეაქციას მხოლოდ ხმა კი არა, შესაბამისი მოძრაობის დანახვაც იწვევს.
მაგალითად, ადამიანს შეიძლება აღიზიანებდეს სხვა ადამიანის ღეჭვის მოძრაობის ყურება მაშინაც კი, როდესაც ხმა სუსტად ისმის.
ნიუკასლის უნივერსიტეტის კვლევაში მკვლევრებმა აღწერეს მხედველობით და მოტორულ უბნებს შორის კავშირის თავისებურებებიც, რაც სენსორულ-მოტორული ჰიპოთეზის კიდევ ერთ საინტერესო მიმართულებას ქმნის [1].
ეს შეიძლება დაგვეხმაროს იმის გაგებაში, რატომ არ არის მიზოფონია მხოლოდ „ყურის პრობლემა“.
ზოგ შემთხვევაში ტრიგერი შეიძლება იყოს მოქმედების სენსორული აღქმა — მისი მოსმენა, დანახვა ან ორივე ერთად.
თუმცა აქაც საჭიროა სიფრთხილე: ნეიროვიზუალიზაციის კვლევაში აღმოჩენილი კავშირი თავისთავად არ ამტკიცებს მიზეზობრიობას.
სხვა სიტყვებით, თუ მიზოფონიის მქონე ადამიანების ტვინში გარკვეული ქსელები განსხვავებულად აქტიურდება, ეს ჯერ კიდევ არ გვაძლევს საბოლოო პასუხს კითხვაზე — ეს განსხვავება იწვევს მიზოფონიას, მიზოფონიის შედეგად ყალიბდება თუ ორივე პროცესს სხვა საერთო მექანიზმი განაპირობებს.
მიზოფონია მხოლოდ „ხმის დამუშავების დარღვევა“ აღარ არის?
მიზოფონიის ადრეული ახსნები ხშირად ყურადღებას ძირითადად სმენით სისტემაზე ამახვილებდა.
თანამედროვე კვლევები სურათს აფართოებს.
მანამდე ჩატარებულმა ნეიროვიზუალიზაციის კვლევებმა მიზოფონიის დროს განსხვავებული რეაქციები აღწერა ტვინის იმ უბნებსა და ქსელებში, რომლებიც ემოციური მნიშვნელობის მინიჭებასა და სხეულის შინაგანი მდგომარეობის აღქმაში მონაწილეობს [3].
ნიუკასლის უნივერსიტეტის კვლევამ ამას სენსორულ-მოტორული კომპონენტი დაამატა [1].
ამიტომ უფრო სწორი იქნება ვთქვათ, რომ მიზოფონია შესაძლოა წარმოადგენდეს ტვინის რამდენიმე ურთიერთდაკავშირებული სისტემის ფუნქციური ურთიერთქმედების თავისებურებას, ვიდრე მხოლოდ სმენის ქერქის იზოლირებულ დარღვევას.
ეს განსხვავება კლინიკურადაც მნიშვნელოვანია.
თუ პრობლემა მხოლოდ ხმის „გაძლიერებული აღქმა“ არ არის, მაშინ მხოლოდ ხმის ჩახშობაზე ორიენტირებული მიდგომა ყველა ადამიანისთვის საკმარისი ვერ იქნება.
მომავალში მკურნალობის უკეთესი სტრატეგიების შესაქმნელად მეცნიერებს დასჭირდებათ იმის გარკვევა, რა როლი აქვს სმენით, მოტორულ, ემოციურ და ავტონომიურ ნერვულ სისტემებს და რატომ განსხვავდება რეაქციის ინტენსივობა ადამიანიდან ადამიანამდე.
რას გრძნობს ადამიანი ტრიგერული ხმის დროს
მიზოფონიის რეაქცია მხოლოდ ფსიქოლოგიური დისკომფორტი არ არის.
კვლევებში აღწერილია ძლიერი ემოციური პასუხი და სხეულის ავტონომიური რეაქციებიც [2,3].
ადამიანმა შეიძლება იგრძნოს:
- უეცარი ძლიერი გაღიზიანება;
- ბრაზი;
- ზიზღი;
- შფოთვა;
- დაძაბულობა;
- ტრიგერისგან დაუყოვნებლივ მოშორების სურვილი;
- გულისცემის გახშირება ან სხვა ფიზიოლოგიური ცვლილებები.
ზოგიერთ შემთხვევაში ადამიანს წინასწარაც უვითარდება შფოთვა, როდესაც იცის, რომ მალე იმ გარემოში მოხვდება, სადაც ტრიგერული ხმა განმეორდება.
მაგალითად, ოჯახთან ერთად ვახშამი, რომელიც ადამიანთა უმრავლესობისთვის სოციალური ურთიერთობის ჩვეულებრივი ნაწილია, მიზოფონიის მძიმე ფორმის მქონე პირისთვის შესაძლოა მნიშვნელოვანი სტრესის წყარო გახდეს.
ეს უკვე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საკითხსაც ქმნის, რადგან მდგომარეობამ შეიძლება გავლენა მოახდინოს სოციალურ მონაწილეობაზე, განათლებაზე, პროფესიულ საქმიანობასა და ცხოვრების ხარისხზე.
სწორედ ამიტომ SheniEkimi.ge-ზე ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის გავრცელებისას მნიშვნელოვანია მიზოფონიის წარმოდგენა არც როგორც „უბრალოდ ცუდი ხასიათის“ და არც როგორც ბოლომდე ამოხსნილი დაავადების. მეცნიერება გვიჩვენებს, რომ ფენომენს რეალური ნეირობიოლოგიური საფუძვლები შეიძლება ჰქონდეს, მაგრამ მისი მექანიზმების სრულად გასაგებად დამატებითი კვლევებია საჭირო.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მიზოფონიის გავრცელების ზუსტი მაჩვენებლის დადგენა რთულია. ამის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია ის, რომ სხვადასხვა კვლევაში განსხვავებული კითხვარები, სიმპტომების სიმძიმის ზღვრები და მონაწილეთა ჯგუფები გამოიყენება. გარდა ამისა, მიზოფონიის ერთიანი დიაგნოსტიკური კრიტერიუმები ჯერ კიდევ ვითარდება [2,4].
ამიტომ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ერთმანეთისგან გავმიჯნოთ ორი რამ: კონკრეტული ხმების მიმართ გარკვეული მგრძნობელობა და კლინიკურად მნიშვნელოვანი მიზოფონია, რომელიც ადამიანის ყოველდღიურ ფუნქციონირებაზე მოქმედებს.
2023 წელს გაერთიანებული სამეფოს მოსახლეობაზე ჩატარებულ კვლევაში მეცნიერებმა მიზოფონიის მნიშვნელოვანი სიმპტომების გავრცელება დაახლოებით 18,4 პროცენტად შეაფასეს [4]. თუმცა ეს მაჩვენებელი არ ნიშნავს, რომ ყოველი მეხუთე ადამიანი აუცილებლად კლინიკური დიაგნოზის მქონეა.
უფრო ზუსტად, კვლევა მიუთითებს, რომ მოსახლეობის მნიშვნელოვან ნაწილს შეიძლება ჰქონდეს ისეთი ინტენსივობის მიზოფონიური სიმპტომები, რომლებიც შესამჩნევ ტვირთს ქმნის. თავად ავტორებიც ხაზს უსვამენ სიმპტომების სიმძიმის, შეფასების მეთოდისა და კლინიკური მნიშვნელობის ერთმანეთისგან გამიჯვნის აუცილებლობას [4].
ამ მონაცემის ადამიანურ ენაზე ახსნა ასეთია: ღეჭვის, სუნთქვისა და სხვა განმეორებადი ხმების მიმართ ძლიერი აუტანლობა შესაძლოა ბევრად უფრო გავრცელებული იყოს, ვიდრე ადრე გვეგონა, მაგრამ ყველა ასეთი შემთხვევა ერთნაირი სიმძიმის არ არის.
ზოგ ადამიანს კონკრეტული ხმა უბრალოდ აღიზიანებს.
სხვა ადამიანს კი იგივე ტიპის ტრიგერმა შეიძლება იმდენად ძლიერი ემოციური და სხეულებრივი რეაქცია გამოიწვიოს, რომ მან დაიწყოს ოჯახური კვების, სამუშაო შეხვედრების, სასწავლო გარემოს ან საზოგადოებრივი ტრანსპორტის თავიდან აცილება.
სწორედ ფუნქციური გავლენა არის ერთ-ერთი მთავარი საკითხი, რომელსაც კლინიკური შეფასებისას ყურადღება უნდა მიექცეს.
როდის ხდება მიზოფონია კლინიკურად მნიშვნელოვანი
ყოველდღიურ ცხოვრებაში თითქმის ყველას აქვს ხმები, რომლებიც არ მოსწონს. ზოგისთვის ეს არის ცარცის ხმა, ზოგისთვის — კაკუნი, ხვრინვა ან ხმამაღალი ღეჭვა.
ეს თავისთავად მიზოფონიას არ ნიშნავს.
საერთაშორისო კონსენსუსის მიხედვით, მიზოფონიის დროს კონკრეტული სტიმულების მიმართ ტოლერანტობა იმდენად დაქვეითებულია, რომ ისინი იწვევს ძლიერ უარყოფით ემოციურ, ფიზიოლოგიურ ან ქცევით პასუხს [2].
კლინიკური მნიშვნელობის შეფასებისას განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია რამდენიმე კითხვა:
რამდენად ძლიერია რეაქცია?
რამდენად ხშირად მეორდება?
იწყებს თუ არა ადამიანი სიტუაციების თავიდან აცილებას?
უშლის თუ არა მდგომარეობა ხელს სწავლას, მუშაობას, ოჯახურ ცხოვრებას ან სოციალურ ურთიერთობებს?
იწვევს თუ არა მუდმივ მოლოდინის შფოთვას?
მაგალითად, თუ ადამიანს ღეჭვის ხმა არ მოსწონს, მაგრამ შეუძლია ჩვეულებრივ განაგრძოს საუბარი და კვება, ეს განსხვავდება მდგომარეობისგან, როდესაც ტრიგერის გამო იგი ყოველდღიურად ტოვებს საერთო სასადილო სივრცეს, ერიდება ოჯახის წევრებს ან ვერ ახერხებს სამუშაო შეხვედრებზე ყოფნას.
ამიტომ მიზოფონიის შეფასებისას მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ტრიგერის არსებობა, არამედ მისი გავლენა ცხოვრების ხარისხზე.
შეიძლება თუ არა მიზოფონია ბავშვობაში დაიწყოს
მიზოფონიური სიმპტომები შეიძლება გამოვლინდეს ბავშვებსა და მოზარდებშიც.
ზოგი ადამიანი იხსენებს, რომ კონკრეტული ხმების მიმართ ძლიერი რეაქცია ბავშვობაში ან მოზარდობის პერიოდში დაეწყო და შემდეგ წლების განმავლობაში გაგრძელდა.
ბავშვებში მდგომარეობის ამოცნობა განსაკუთრებით რთულია.
ბავშვს შეიძლება უჭირდეს იმის ახსნა, რატომ აღიზიანებს მშობლის, და-ძმის ან თანაკლასელის მიერ წარმოქმნილი კონკრეტული ხმა. გარედან მისი რეაქცია შეიძლება აღქმული იყოს როგორც გაბრაზება, დაუმორჩილებლობა ან ცუდი ქცევა.
ამ დროს მხოლოდ დასჯაზე ორიენტირებულმა მიდგომამ პრობლემა შეიძლება გააღრმაოს.
მეორე მხრივ, არც ბავშვის ყოველდღიური ცხოვრების მთლიანად ტრიგერების გარშემო მოწყობაა ყოველთვის საუკეთესო გამოსავალი.
მიზანი უნდა იყოს მდგომარეობის სწორი შეფასება, თანმხლები პრობლემების გამოვლენა და ბავშვისთვის ისეთი სტრატეგიების სწავლება, რომლებიც ყოველდღიურ ფუნქციონირებას შეუწყობს ხელს.
მიზოფონია და ფსიქიკური ჯანმრთელობა
მიზოფონიის განხილვისას ერთ-ერთი ყველაზე რთული საკითხია მისი კავშირი ფსიქიკური ჯანმრთელობის სხვა მდგომარეობებთან.
კვლევებში მიზოფონიის მქონე ადამიანთა ნაწილში აღწერილია შფოთვითი სიმპტომები, დეპრესიული სიმპტომები, აკვიატებულ-კომპულსიური ნიშნები და სხვა ფსიქოლოგიური სირთულეები [2,5].
მაგრამ აქ მიზეზისა და შედეგის ერთმანეთში არევა არ შეიძლება.
მაგალითად, მიზოფონიის მქონე ადამიანს შეიძლება შფოთვა განუვითარდეს იმიტომ, რომ ყოველდღიურად ელოდება უსიამოვნო ტრიგერის გამოჩენას.
სხვა შემთხვევაში ადამიანს შესაძლოა დამოუკიდებლად ჰქონდეს შფოთვითი მდგომარეობაც და მიზოფონიური სიმპტომებიც.
ამიტომ თანმხლები ფსიქოლოგიური მდგომარეობის არსებობა არ ნიშნავს, რომ მიზოფონია „მხოლოდ შფოთვაა“.
ასევე არასწორია ყველა შემთხვევის ავტომატურად რომელიმე სხვა ფსიქიატრიულ დიაგნოზთან დაკავშირება.
სწორი კლინიკური მიდგომა ინდივიდუალურ შეფასებას მოითხოვს.
როგორ ხდება მიზოფონიის შეფასება
მიზოფონიისთვის ამჟამად არ არსებობს ერთი სისხლის ანალიზი, ტვინის სკანირება ან სხვა მარტივი გამოკვლევა, რომელიც დიაგნოზს ავტომატურად დაადასტურებს.
ეს ძალიან მნიშვნელოვანი პრაქტიკული ინფორმაციაა.
ნიუკასლის უნივერსიტეტის კვლევაში აღმოჩენილი ტვინის კავშირები სამეცნიერო კვლევის შედეგია და არა ყოველდღიური კლინიკური დიაგნოსტიკისთვის შექმნილი ტესტი [1].
შესაბამისად, მიზოფონიის დასადგენად ადამიანს არ სჭირდება ტვინის ფუნქციური სკანირების ჩატარება მხოლოდ იმიტომ, რომ ღეჭვის ხმა აღიზიანებს.
კლინიკური შეფასება ძირითადად ეფუძნება სიმპტომების დეტალურ ისტორიას:
- რომელი ხმებია ტრიგერი;
- რა ემოციურ რეაქციას იწვევს ისინი;
- ჩნდება თუ არა სხეულებრივი რეაქცია;
- რამდენად სწრაფად იწყება პასუხი;
- რა გავლენა აქვს მას ყოველდღიურ ცხოვრებაზე;
- ცდილობს თუ არა ადამიანი ტრიგერების მუდმივად თავიდან აცილებას;
- არსებობს თუ არა სმენის სხვა პრობლემა;
- არის თუ არა თანმხლები ფსიქოლოგიური ან ნევროლოგიური სიმპტომები.
ზოგ შემთხვევაში მიზანშეწონილი შეიძლება იყოს სმენის შეფასებაც, განსაკუთრებით თუ ადამიანს აქვს ტკივილი ხმებზე, სმენის დაქვეითება, ყურებში ხმაური ან სხვა აუდიოლოგიური ჩივილები.
რას არ ამტკიცებს ტვინის სკანირების კვლევა
ნიუკასლის უნივერსიტეტის კვლევის სწორად გაშუქება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ნეირომეცნიერული კვლევების შედეგები მედიაში ხშირად ზედმეტად კატეგორიული სათაურებით ვრცელდება.
კვლევამ აჩვენა მიზოფონიასთან დაკავშირებული სენსორულ-მოტორული კავშირის თავისებურებები [1].
მაგრამ ეს არ ნიშნავს, რომ:
მეცნიერებმა მიზოფონიის ერთადერთი მიზეზი აღმოაჩინეს;
ყველა მიზოფონიის მქონე ადამიანის ტვინი ზუსტად ერთნაირად მუშაობს;
ტვინის სკანირებით უკვე შესაძლებელია მიზოფონიის დიაგნოზის დასმა;
აღმოჩენილი განსხვავება აუცილებლად დაავადების გამომწვევი მიზეზია;
ან უკვე არსებობს მკურნალობა, რომელიც ამ კავშირს „გამორთავს“.
ნეიროვიზუალიზაციის კვლევებში ერთ-ერთი ძირითადი სირთულე მიზეზობრიობის დადგენაა.
თუ ორ ჯგუფს შორის ტვინის აქტივობის ან კავშირების განსხვავება აღმოჩნდა, ეს ჯერ კიდევ არ გვპასუხობს კითხვაზე, რატომ წარმოიშვა განსხვავება.
ის შეიძლება მდგომარეობის გამომწვევი მექანიზმის ნაწილი იყოს.
შეიძლება ხანგრძლივი გამოცდილების შედეგად ჩამოყალიბდეს.
ან შეიძლება ორივე პროცესი უფრო ფართო ნეირობიოლოგიური თავისებურების შედეგი იყოს.
სწორედ ამიტომ საჭიროა შედეგების გამეორება დამოუკიდებელ, უფრო დიდ კვლევებში.
შეიძლება თუ არა მიზოფონიის მკურნალობა
მიზოფონიის მკურნალობის სფერო ჯერ კიდევ ვითარდება.
ამ ეტაპზე არ არსებობს ერთი უნივერსალური მკურნალობა ან მედიკამენტი, რომელიც ყველა ადამიანში მიზოფონიას საიმედოდ „კურნავს“.
ეს არ ნიშნავს, რომ დახმარება შეუძლებელია.
მკურნალობის მიზანი ხშირად არის არა ყველა ტრიგერის გაქრობა, არამედ რეაქციის ინტენსივობის შემცირება, ფუნქციონირების გაუმჯობესება და ისეთი ქცევების შემცირება, რომლებიც ადამიანის ცხოვრებას სულ უფრო მეტად ზღუდავს.
ერთ-ერთი ყველაზე შესწავლილი მიმართულებაა კოგნიტურ-ქცევითი თერაპია.
2021 წელს გამოქვეყნებულ რანდომიზებულ კლინიკურ კვლევაში კოგნიტურ-ქცევითმა თერაპიამ მიზოფონიის სიმპტომების შემცირების თვალსაზრისით დადებითი შედეგები აჩვენა [6].
ეს მნიშვნელოვანი მტკიცებულებაა, თუმცა ერთი კვლევა არ ნიშნავს, რომ მეთოდი ყველა ადამიანისთვის ერთნაირად ეფექტიანია.
მიზოფონია ჰეტეროგენული მდგომარეობაა — სხვადასხვა ადამიანს შეიძლება განსხვავებული ტრიგერები, თანმხლები პრობლემები და სიმპტომების სიმძიმე ჰქონდეს.
ამიტომ მკურნალობა ინდივიდუალურად უნდა შეირჩეს.
რას გულისხმობს კოგნიტურ-ქცევითი მიდგომა
კოგნიტურ-ქცევითი თერაპია არ ნიშნავს ადამიანის დარწმუნებას, რომ „ხმა სინამდვილეში არ გაღიზიანებს“.
მისი მიზანი შეიძლება მოიცავდეს ტრიგერზე რეაქციის უკეთ გაგებას, ყურადღების მართვას, ემოციური პასუხის რეგულირებას, დისფუნქციური აზროვნების მოდელების შეცვლას და ყოველდღიური ფუნქციონირების გაუმჯობესებას.
მნიშვნელოვანია კიდევ ერთი განსხვავება.
თერაპიის მიზანი არ უნდა იყოს ადამიანის ძალით მოთავსება უკიდურესად მძიმე ტრიგერულ გარემოში იმის მოლოდინით, რომ „მიეჩვევა“.
მიზოფონიის მკურნალობის მტკიცებულებათა ბაზა ჯერ კიდევ შეზღუდულია და ნებისმიერი ჩარევა ინდივიდუალურად, უსაფრთხოდ და შესაბამისი პროფესიული შეფასების საფუძველზე უნდა დაიგეგმოს.
ყურსასმენები და ხმაურის ჩახშობა — დახმარება თუ პრობლემა?
ბევრი ადამიანი მიზოფონიურ ტრიგერებს ყურსასმენებით, მუსიკით, ფონური ხმაურით ან გარემოდან დროებით გასვლით უმკლავდება.
ეს შეიძლება მოკლევადიანად სასარგებლო სტრატეგია იყოს.
მაგალითად, ძალიან მძიმე ტრიგერის დროს დროებით სხვა სივრცეში გადასვლა შეიძლება კონფლიქტისა და ძლიერი ემოციური რეაქციის თავიდან აცილებაში დაეხმაროს ადამიანს.
მაგრამ ყველა ხმის მუდმივი ბლოკირება უნივერსალური მკურნალობა არ არის.
თუ ადამიანის ყოველდღიური ცხოვრება მთლიანად ტრიგერების თავიდან აცილებაზე აიგო, შესაძლოა თანდათან შემცირდეს სოციალური მონაწილეობა და გაიზარდოს წინასწარი შფოთვა.
ამიტომ მიზანი ბალანსია — საჭიროების შემთხვევაში გარემოს ადაპტაცია, მაგრამ ამავე დროს ფუნქციონირების მაქსიმალურად შენარჩუნება.
არსებობს თუ არა მიზოფონიის წამალი
ამჟამად არ არსებობს მიზოფონიისთვის სპეციალურად დამტკიცებული მედიკამენტი, რომელიც მდგომარეობის ძირითად მექანიზმს საიმედოდ მკურნალობს.
ზოგიერთ ადამიანს შეიძლება ჰქონდეს თანმხლები შფოთვა, დეპრესია ან სხვა მდგომარეობა, რომლისთვისაც ექიმმა მედიკამენტური მკურნალობა დანიშნოს.
მაგრამ ასეთ შემთხვევაში მკურნალობის სამიზნე შეიძლება იყოს თანმხლები მდგომარეობა და არა უშუალოდ მიზოფონია.
ეს განსხვავება მნიშვნელოვანია, რათა პაციენტმა არ მიიღოს მცდარი წარმოდგენა, თითქოს არსებობს კონკრეტული „მიზოფონიის აბი“.
ასევე სიფრთხილეა საჭირო ინტერნეტში გავრცელებული დანამატების, „ნერვული სისტემის გამწმენდი“ საშუალებებისა და სხვა პროდუქტების მიმართ, რომელთაც მიზოფონიის მკურნალობის დამაჯერებელი კლინიკური მტკიცებულება არ გააჩნია.
ჯანმრთელობის შესახებ ასეთი განცხადებების კრიტიკული შეფასება SheniEkimi.ge-სა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მიმართულების პროფესიული პლატფორმებისთვის მნიშვნელოვანი ამოცანაა.
როდის უნდა მივმართოთ სპეციალისტს
სპეციალისტთან კონსულტაცია განსაკუთრებით მიზანშეწონილია, როდესაც ხმების მიმართ რეაქცია:
- ხელს უშლის სწავლას ან მუშაობას;
- იწვევს ოჯახის წევრებთან ხშირ კონფლიქტს;
- აიძულებს ადამიანს უარი თქვას საერთო კვებაზე ან სოციალურ აქტივობებზე;
- იწვევს ძლიერ შფოთვას ან ბრაზს;
- მნიშვნელოვნად ზღუდავს ყოველდღიურ ცხოვრებას;
- თან ახლავს დეპრესიული ან სხვა ფსიქოლოგიური სიმპტომები;
- ან ადამიანს აქვს სმენის სხვა ჩივილებიც.
საჭიროების მიხედვით შეფასებაში შეიძლება მონაწილეობდეს ფსიქიკური ჯანმრთელობის სპეციალისტი, აუდიოლოგი, ოტორინოლარინგოლოგი ან სხვა შესაბამისი პროფესიონალი.
მთავარი მიზანია არა მხოლოდ მდგომარეობისთვის სახელის დარქმევა, არამედ იმის გარკვევა, რამდენად მოქმედებს ის ადამიანის ცხოვრებაზე და კონკრეტულად რა ტიპის დახმარება შეიძლება იყოს სასარგებლო.
მიზოფონიის შესახებ თანამედროვე მეცნიერება სწორედ აქ გვაძლევს ყველაზე მნიშვნელოვან გზავნილს: კონკრეტული ხმების მიმართ უკიდურესად ძლიერი რეაქცია შეიძლება რეალური და მნიშვნელოვანი პრობლემა იყოს, მაგრამ მისი ნეირობიოლოგიური მექანიზმების კვლევა ჯერ დასრულებული არ არის.
საერთაშორისო გამოცდილება
მიზოფონიის კვლევის ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევა ის არის, რომ მეცნიერება ჯერ კიდევ აყალიბებს ერთიან წარმოდგენას მდგომარეობის განსაზღვრების, შეფასებისა და მკურნალობის შესახებ. ამიტომ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ერთმანეთისგან გავმიჯნოთ ის, რაც კვლევებით უკვე შედარებით კარგად არის დადასტურებული, და ის, რაც ჯერ მხოლოდ პერსპექტიული ჰიპოთეზაა.
მნიშვნელოვანი ნაბიჯი გადაიდგა 2022 წელს, როდესაც საერთაშორისო ექსპერტთა ჯგუფმა მიზოფონიის კონსენსუსზე დაფუძნებული განსაზღვრება გამოაქვეყნა. დოკუმენტის მიხედვით, მიზოფონია არის კონკრეტული სტიმულების მიმართ დაქვეითებული ტოლერანტობის მდგომარეობა, როდესაც ეს სტიმულები იწვევს ძლიერ უარყოფით ემოციურ, ფიზიოლოგიურ ან ქცევით რეაქციას [2].
ეს განსაზღვრება მნიშვნელოვანია რამდენიმე მიზეზით.
პირველი — მიზოფონია არ არის უბრალოდ „ხმების სიძულვილი“.
მეორე — ტრიგერის მნიშვნელობა ყოველთვის არ განისაზღვრება მისი ხმამაღლობით.
მესამე — რეაქცია შეიძლება მოიცავდეს არა მხოლოდ გაღიზიანებას, არამედ ბრაზს, ზიზღს, შფოთვას, სხეულებრივ დაძაბულობას და სიტუაციიდან თავის დაღწევის ძლიერ სურვილს.
მეოთხე — მდგომარეობის კლინიკური მნიშვნელობა დიდწილად დამოკიდებულია იმაზე, რამდენად ზღუდავს ის ადამიანის ყოველდღიურ ცხოვრებას [2].
მიზოფონიის შესწავლისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა ნეიროვიზუალიზაციის კვლევები.
2017 წელს გამოქვეყნებულმა კვლევამ მიზოფონიის მქონე ადამიანებში ტრიგერულ ხმებზე განსხვავებული ტვინური და ავტონომიური რეაქციები აღწერა. ავტორებმა განსაკუთრებული ყურადღება გაამახვილეს წინა ინსულარულ ქერქსა და იმ ქსელებზე, რომლებიც გარემოდან მიღებული ინფორმაციის ემოციურ მნიშვნელობასა და სხეულის შინაგანი მდგომარეობის აღქმაში მონაწილეობს [3].
შემდგომში ნიუკასლის უნივერსიტეტის მკვლევართა მიერ ჩატარებულმა კვლევამ კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულება წარმოაჩინა — სმენისა და მოტორული სისტემების შესაძლო უჩვეულო ურთიერთქმედება [1].
მკვლევრებმა აღწერეს მიზოფონიის მქონე პირებში სმენის ქერქსა და სახის, პირისა და ყელის მოძრაობებთან დაკავშირებულ მოტორულ უბნებს შორის გაძლიერებული ფუნქციური კავშირი [1].
ეს აღმოჩენა მნიშვნელოვანია, რადგან მიზოფონიის გავრცელებული ტრიგერები ხშირად სწორედ ადამიანის მოქმედების შედეგად წარმოქმნილი ხმებია — ღეჭვა, სუნთქვა, ყლაპვა და პირის მოძრაობასთან დაკავშირებული სხვა ხმები.
ამავე დროს, საერთაშორისო სამეცნიერო მიდგომა გვაფრთხილებს, რომ ასეთი კვლევები საბოლოო მიზეზობრივ პასუხად არ უნდა მივიჩნიოთ.
ტვინის კონკრეტულ ქსელებს შორის განსხვავებული კავშირის აღმოჩენა არ ნიშნავს, რომ მეცნიერებამ მიზოფონიის ერთი, უნივერსალური მიზეზი უკვე დაადგინა.
დღევანდელი მონაცემებით უფრო გონივრულია მიზოფონიის განხილვა როგორც რთული მდგომარეობისა, რომელშიც შესაძლოა მონაწილეობდეს სენსორული ინფორმაციის დამუშავება, მოძრაობის აღქმა, ემოციური მნიშვნელობის მინიჭება, ყურადღება და ავტონომიური ნერვული სისტემის პასუხი [1–3].
რატომ არის საჭირო მეტი კვლევა
მიზოფონიის კვლევების მნიშვნელოვანი ნაწილი შედარებით მცირე ჯგუფებზეა ჩატარებული.
ეს განსაკუთრებით გასათვალისწინებელია ტვინის გამოსახულებით კვლევებში.
ასეთი კვლევები მეცნიერებს ეხმარება შესაძლო მექანიზმების აღმოჩენაში, მაგრამ მცირე მონაწილეთა რაოდენობის პირობებში შედეგების განზოგადება მთელ მოსახლეობაზე სიფრთხილით უნდა მოხდეს.
მეორე პრობლემა კვლევებში გამოყენებული შეფასების მეთოდების განსხვავებაა.
ისტორიულად სხვადასხვა სამეცნიერო ჯგუფი მიზოფონიის შესაფასებლად განსხვავებულ კითხვარებსა და სიმპტომების ზღვრებს იყენებდა. ეს ართულებს სხვადასხვა კვლევის შედეგების პირდაპირ შედარებას.
მესამე საკითხია მდგომარეობის მრავალფეროვნება.
ერთ ადამიანს შეიძლება ძირითადად ღეჭვის ხმა აღიზიანებდეს, მეორეს — სუნთქვა, მესამეს — კალმის კაკუნი, ხოლო სხვას ხმასთან ერთად შესაბამისი მოძრაობის დანახვაც.
განსხვავებული შეიძლება იყოს ემოციური რეაქციაც.
ერთ ადამიანში წამყვანია ბრაზი.
მეორეში — ზიზღი.
მესამეში — შფოთვა ან სიტუაციიდან გაქცევის სურვილი.
სწორედ ამიტომ მომავალ კვლევებში მნიშვნელოვანი იქნება არა მხოლოდ კითხვა — „აქვს თუ არა ადამიანს მიზოფონია?“, არამედ ისიც, არსებობს თუ არა მდგომარეობის განსხვავებული ქვეტიპები და საჭიროებს თუ არა ისინი განსხვავებულ თერაპიულ მიდგომებს.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის მიზოფონიის თემა მნიშვნელოვანია პირველ რიგში ცნობიერების თვალსაზრისით.
ადამიანი, რომელსაც ოჯახის წევრის ღეჭვის ან სუნთქვის ხმაზე უკიდურესად ძლიერი რეაქცია აქვს, შეიძლება წლების განმავლობაში ფიქრობდეს, რომ პრობლემა მხოლოდ მის ხასიათშია.
ოჯახის წევრებმაც შეიძლება მდგომარეობა აღიქვან როგორც უხეშობა, კაპრიზი ან ზედმეტი პრეტენზიულობა.
ასეთი ინტერპრეტაცია განსაკუთრებით პრობლემური შეიძლება გახდეს ბავშვებსა და მოზარდებში.
თუ ბავშვი საერთო სუფრიდან მუდმივად გარბის, ოჯახის წევრის ღეჭვის დროს ყურებზე ხელს იფარებს ან ძლიერ ბრაზდება, მხოლოდ დისციპლინურ პრობლემად მისი შეფასება შესაძლოა არასწორი იყოს.
ამავე დროს, ყოველი ასეთი რეაქციისთვის სამედიცინო დიაგნოზის მიწებებაც არ არის სწორი.
საჭიროა დაბალანსებული მიდგომა.
საქართველოში პირველი ნაბიჯი უნდა იყოს სანდო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა და მდგომარეობის შესახებ პროფესიული ცნობიერების გაზრდა.
თუ სიმპტომები მძიმეა, შეფასება შეიძლება მოითხოვდეს სხვადასხვა სპეციალისტის თანამშრომლობას — ფსიქიკური ჯანმრთელობის პროფესიონალს, აუდიოლოგს, ოტორინოლარინგოლოგს ან სხვა შესაბამის სპეციალისტს, კონკრეტული სიმპტომების მიხედვით.
განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მიდგომის განვითარება.
მიზოფონიის მსგავსი შედარებით ახალი და საზოგადოებისთვის ნაკლებად ცნობილი თემების განხილვა მნიშვნელოვანია ისეთ აკადემიურ სივრცეში, როგორიცაა Georgian Medical Journal, რადგან კვლევების კრიტიკული შეფასება ხელს უშლის წინასწარი სამეცნიერო აღმოჩენების ნაადრევად „დამტკიცებულ მკურნალობად“ გამოცხადებას.
ჯანმრთელობის მომსახურების ხარისხის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია პროფესიული კომპეტენცია, მომსახურების სტანდარტები და სანდო პროგრამების განვითარება. ხარისხის, სერტიფიკაციისა და სტანდარტების საკითხებზე ინფორმაციის გავრცელებაში შესაბამისი ადგილი აქვს Certificate.ge-ს.
უფრო ფართო საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივაში კი ფსიქიკური ჯანმრთელობის, ნეიროგანვითარებისა და სენსორული პრობლემების შესახებ სტიგმის შემცირება მნიშვნელოვანი საკითხია საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტისთვის და ჯანმრთელობის შესახებ მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის გამავრცელებელი SheniEkimi.ge-სთვის.
რატომ შეიძლება არასწორმა ინფორმაციამ ზიანი გამოიწვიოს
მიზოფონია განსაკუთრებით ხელსაყრელი თემაა ინტერნეტში გადაჭარბებული სამედიცინო განცხადებების გასავრცელებლად.
როდესაც ტვინის კვლევა აჩვენებს კონკრეტული ნერვული კავშირის განსხვავებას, მარტივად შეიძლება გაჩნდეს სათაური:
„მეცნიერებმა მიზოფონიის მიზეზი აღმოაჩინეს.“
ასეთი ფორმულირება კვლევის რეალურ შედეგზე უფრო შორს მიდის.
კიდევ უფრო პრობლემურია, როდესაც წინასწარი კვლევის საფუძველზე იწყება კონკრეტული დანამატის, მოწყობილობის ან „ტვინის გადაპროგრამების“ მეთოდის გაყიდვა.
ამჟამინდელი სამეცნიერო მონაცემები ასეთი უნივერსალური დაპირებების საფუძველს არ იძლევა.
პაციენტისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია სამი კითხვა:
არის თუ არა მეთოდი შესწავლილი მიზოფონიის მქონე ადამიანებში?
არსებობს თუ არა კონტროლირებული კლინიკური კვლევა?
და აჩვენა თუ არა კვლევამ არა მხოლოდ მოკლევადიანი სუბიექტური გაუმჯობესება, არამედ მნიშვნელოვანი და მდგრადი კლინიკური შედეგი?
თუ ამ კითხვებზე პასუხი არ არსებობს, „მიზოფონიის განკურნების“ დაპირებას სიფრთხილით უნდა მოვეკიდოთ.
მითები და რეალობა
მითი: მიზოფონია ნიშნავს, რომ ადამიანს უბრალოდ ხმაური არ უყვარს.
რეალობა: მიზოფონიის შემთხვევაში რეაქცია ხშირად დაკავშირებულია კონკრეტულ ტრიგერთან და არა ზოგადად ხმამაღალ გარემოსთან. შედარებით ჩუმმა ღეჭვის ხმამ შეიძლება უფრო ძლიერი რეაქცია გამოიწვიოს, ვიდრე გაცილებით ხმამაღალმა ნეიტრალურმა ხმამ [2].
მითი: მიზოფონია მხოლოდ ცუდი ხასიათია.
რეალობა: კვლევები აჩვენებს მიზოფონიასთან დაკავშირებულ განსხვავებულ ნერვულ და ფიზიოლოგიურ პასუხებს [1,3]. თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ მდგომარეობის სრული ბიოლოგიური მექანიზმი უკვე დადგენილია.
მითი: თუ ღეჭვის ხმა მაღიზიანებს, მიზოფონია აუცილებლად მაქვს.
რეალობა: არა. ბევრი ხმა შეიძლება ადამიანისთვის უსიამოვნო იყოს. კლინიკურად მნიშვნელოვანია რეაქციის ინტენსივობა, განმეორებადობა და გავლენა ყოველდღიურ ფუნქციონირებაზე.
მითი: მიზოფონია სმენის დაქვეითებაა.
რეალობა: მიზოფონია სმენის დაქვეითების სინონიმი არ არის. ადამიანს შეიძლება ნორმალური სმენა ჰქონდეს და მაინც განიცდიდეს ძლიერ რეაქციას კონკრეტულ ხმებზე.
მითი: მიზოფონია და ჰიპერაკუზია ერთი მდგომარეობაა.
რეალობა: არა. ჰიპერაკუზიის დროს განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ხმის ინტენსივობასა და მის მიმართ შემცირებულ ტოლერანტობას. მიზოფონიის შემთხვევაში კი რეაქცია ხშირად კონკრეტული ხმის ტიპთან, მის წყაროსა და მნიშვნელობასთან არის დაკავშირებული [2].
მითი: ტვინის სკანირებით მიზოფონიის დიაგნოზის დასმა შესაძლებელია.
რეალობა: ამჟამად ტვინის ფუნქციური გამოსახულება მიზოფონიის რუტინული დიაგნოსტიკური ტესტი არ არის. ნეიროვიზუალიზაცია ძირითადად კვლევითი ინსტრუმენტია.
მითი: ნიუკასლის უნივერსიტეტის მეცნიერებმა მიზოფონიის საბოლოო მიზეზი აღმოაჩინეს.
რეალობა: კვლევამ მნიშვნელოვანი სენსორულ-მოტორული კავშირის ჰიპოთეზა გააძლიერა, მაგრამ მიზოფონიის ერთი საბოლოო მიზეზი არ დაუდგენია [1].
მითი: მიზოფონიისთვის უკვე არსებობს კონკრეტული წამალი.
რეალობა: მიზოფონიისთვის სპეციალურად დამტკიცებული უნივერსალური მედიკამენტური მკურნალობა ამჟამად არ არსებობს. დახმარება ინდივიდუალურ შეფასებასა და სიმპტომების მართვაზეა დაფუძნებული.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა არის მიზოფონია?
ეს არის კონკრეტული ხმების ან მათთან დაკავშირებული სტიმულების მიმართ დაქვეითებული ტოლერანტობის მდგომარეობა, როდესაც ტრიგერი იწვევს ძლიერ ემოციურ, ფიზიოლოგიურ ან ქცევით პასუხს [2].
რომელი ხმებია ყველაზე გავრცელებული ტრიგერები?
ხშირად სახელდება ღეჭვა, სუნთქვა, ყლაპვა, ტუჩების მოძრაობასთან დაკავშირებული ხმები, ყელის ჩაწმენდა და სხვადასხვა განმეორებადი ხმა. ტრიგერები ინდივიდუალურია.
შეიძლება ადამიანს ვიზუალური ტრიგერიც ჰქონდეს?
დიახ. ზოგი ადამიანი რეაქციას აღწერს შესაბამისი მოძრაობის დანახვაზეც. სენსორულ-მოტორული კვლევები ამ მიმართულებით საინტერესო ნეირობიოლოგიურ ჰიპოთეზებს გვთავაზობს [1].
არის მიზოფონია ფსიქიკური დაავადება?
მისი კლასიფიკაცია და დიაგნოსტიკური ჩარჩო ჯერ კიდევ სამეცნიერო განხილვისა და განვითარების პროცესშია. არასწორია მისი ავტომატურად „ცუდ ხასიათად“ ან რომელიმე სხვა ფსიქიკურ მდგომარეობად გამოცხადება.
შეიძლება მიზოფონია ბავშვებსაც ჰქონდეთ?
დიახ, სიმპტომები შეიძლება ბავშვობასა და მოზარდობაშიც გამოვლინდეს. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია შეფასდეს, რამდენად უშლის რეაქცია ბავშვს ხელს ოჯახურ, სასკოლო და სოციალურ ფუნქციონირებაში.
არის მიზოფონია საშიში სიცოცხლისთვის?
თავად ტრიგერული ხმის მიმართ რეაქცია ჩვეულებრივ სიცოცხლისთვის გადაუდებელ საფრთხეს არ წარმოადგენს, თუმცა მძიმე სიმპტომებმა შეიძლება მნიშვნელოვნად დააზიანოს ცხოვრების ხარისხი და ფსიქოლოგიური კეთილდღეობა.
საჭიროა ტვინის სკანირება?
მხოლოდ მიზოფონიის დასადასტურებლად — ჩვეულებრივ არა. კვლევებში გამოყენებული ტვინის გამოსახულებითი მეთოდები რუტინული დიაგნოსტიკური ტესტი არ არის.
ეხმარება ყურსასმენები?
ზოგ ადამიანს დროებით ეხმარება ხმაურის შემცირება ან ფონური ხმა. თუმცა ყველა ტრიგერის მუდმივი თავიდან აცილება უნივერსალური მკურნალობა არ არის და შესაძლოა ყოველდღიური ფუნქციონირება კიდევ უფრო შეზღუდოს.
არსებობს ეფექტიანი ფსიქოლოგიური დახმარება?
კოგნიტურ-ქცევითი თერაპიის შესახებ არსებობს პერსპექტიული კლინიკური მონაცემები, მათ შორის რანდომიზებული კვლევა, რომელმაც სიმპტომების გაუმჯობესება აჩვენა [6]. თუმცა მტკიცებულებათა ბაზა ჯერ კიდევ შედარებით მცირეა და ყველა ადამიანისთვის ერთნაირი შედეგი გარანტირებული არ არის.
როდის უნდა მივმართოთ სპეციალისტს?
როდესაც რეაქცია მნიშვნელოვნად მოქმედებს სწავლაზე, მუშაობაზე, ოჯახურ ურთიერთობებზე ან სოციალურ ცხოვრებაზე; იწვევს ძლიერ შფოთვას, ბრაზს ან მუდმივ თავის არიდებას; ან თან ახლავს სმენისა თუ ფსიქიკური ჯანმრთელობის სხვა მნიშვნელოვანი ჩივილები.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
მიზოფონია კარგი მაგალითია იმისა, თუ როგორ იცვლება მედიცინის წარმოდგენა მდგომარეობაზე ახალი სამეცნიერო მონაცემების დაგროვებასთან ერთად.
ის, რაც წარსულში შეიძლებოდა მხოლოდ ზედმეტ მგრძნობელობად ან ცუდ ხასიათად შეფასებულიყო, დღეს ნეირომეცნიერების, ფსიქოლოგიისა და აუდიოლოგიის მნიშვნელოვანი კვლევის საგანია.
ნიუკასლის უნივერსიტეტის მეცნიერების კვლევამ აჩვენა, რომ მიზოფონიის მქონე ადამიანებში შეიძლება არსებობდეს უჩვეულოდ ძლიერი ფუნქციური კავშირი სმენის სისტემასა და სახის, პირისა და ყელის მოძრაობების კონტროლში მონაწილე მოტორულ უბნებს შორის [1].
ეს აღმოჩენა გვთავაზობს შესაძლო ახსნას, რატომ შეიძლება სწორედ ღეჭვის, სუნთქვისა და სხვა ადამიანის მიერ წარმოქმნილი მსგავსი ხმები იქცეს ძლიერ ტრიგერებად.
მაგრამ მეცნიერების პასუხისმგებლიანი ინტერპრეტაცია მოითხოვს მეორე წინადადების დამატებასაც:
ეს ჯერ არ არის მიზოფონიის საბოლოოდ დადგენილი მიზეზი.
კვლევები კვლავ საჭიროა იმის გასარკვევად, როგორ ურთიერთქმედებს სმენის, მოძრაობის, ემოციისა და ავტონომიური ნერვული სისტემის ქსელები; რატომ უვითარდება მდგომარეობა მხოლოდ ზოგ ადამიანს; რატომ განსხვავდება ტრიგერები; და რომელი მკურნალობაა ყველაზე ეფექტიანი სხვადასხვა პაციენტისთვის.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით მთავარი ამოცანაა სტიგმის შემცირება და სანდო ინფორმაციის გავრცელება.
ადამიანს, რომელსაც ღეჭვის ხმა ძლიერ აღიზიანებს, არ უნდა ვუთხრათ ავტომატურად, რომ „უბრალოდ თავი უნდა შეიკავოს“.
მაგრამ არც ყველა გაღიზიანება უნდა გადავაქციოთ სამედიცინო დიაგნოზად.
სწორი გზა ამ ორ უკიდურესობას შორის გადის — მდგომარეობის აღიარება, მისი ფუნქციური გავლენის შეფასება, თანმხლები პრობლემების გამოვლენა და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული დახმარების შეთავაზება.
მიზოფონიის შესახებ მეცნიერება ჯერ ვითარდება. სწორედ ამიტომ ყველაზე მნიშვნელოვანი გზავნილი არა ხმაურიანი დაპირება, არამედ სამეცნიერო სიზუსტეა: ჩვენ უკვე გაცილებით მეტი ვიცით ამ მდგომარეობის შესახებ, მაგრამ ჯერ კიდევ ბევრი გვაქვს გასარკვევი.
წყაროები
- Kumar S, Dheerendra P, Erfanian M, Benzaquén E, Sedley W, Gander PE, et al. The motor basis for misophonia. J Neurosci. 2021;41(26):5762-5770. Journal of Neuroscience
- Swedo SE, Baguley DM, Denys D, Dixon LJ, Erfanian M, Fioretti A, et al. Consensus Definition of Misophonia: A Delphi Study. Front Neurosci. 2022;16:841816. PubMed Central
- Kumar S, Tansley-Hancock O, Sedley W, Winston JS, Callaghan MF, Allen M, et al. The Brain Basis for Misophonia. Curr Biol. 2017;27(4):527-533. PubMed
- Vitoratou S, Uglik-Marucha N, Hayes C, Gregory J. Misophonia in the UK: Prevalence and norms from the S-Five in a UK representative sample. PLoS One. 2023;18(3):e0282777. PLOS ONE
- Jager I, de Koning P, Bost T, Denys D, Vulink N. Misophonia: Phenomenology, comorbidity and demographics in a large sample. PLoS One. 2020;15(4):e0231390. PLOS ONE
- Schröder A, Vulink N, van Loon A, Denys D. Cognitive behavioral therapy for misophonia: A randomized clinical trial. Depress Anxiety. 2021;38(7):708-718. PubMed Central
