ქვემოთ გთავაზობთ SheniAmbebi.ge-სთვის სრულად დამუშავებულ, ნეიტრალურ და გამოსაქვეყნებლად გამზადებულ ვერსიას. FAO-ს ოფიციალური მონაცემებით გადავამოწმე ცხოველური გენეტიკური რესურსების გლობალური საინფორმაციო სისტემის დანიშნულება და მასშტაბიც. (FAOHome)
გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაცია საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს სოფლის მეურნეობის სამეცნიერო-კვლევით ცენტრთან თანამშრომლობით მუშაობს ხელოვნურ ინტელექტზე დაფუძნებულ ინსტრუმენტზე, რომელიც საქართველოში ადგილობრივი მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის ჯიშების იდენტიფიკაციასა და მათი გენეტიკური მრავალფეროვნების დაცვას უნდა შეუწყოს ხელი [1]. ინიციატივის ფარგლებში თბილისში გაიმართა ცხოველური გენეტიკური რესურსებისადმი მიძღვნილი სამუშაო შეხვედრა, რასაც საქართველოს მთიან რეგიონებში საველე სამუშაოები და ადგილობრივი ჯიშების შესახებ მონაცემების შეგროვება მოჰყვა.
მოვლენების აღწერა
გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის ინიციატივა საქართველოში ადგილობრივი პირუტყვის გენეტიკური რესურსების შესახებ ინფორმაციის შეგროვების, მართვისა და სისტემატიზაციის გაუმჯობესებას ითვალისწინებს. სამუშაოები საქართველოს გარემოს დაცვისა და სოფლის მეურნეობის სამინისტროს სოფლის მეურნეობის სამეცნიერო-კვლევით ცენტრთან თანამშრომლობით მიმდინარეობს.
პროექტის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულება ხელოვნური ინტელექტის გამოყენებაა. იგეგმება ისეთი ტექნოლოგიური ინსტრუმენტის განვითარება, რომელიც სპეციალისტებს ადგილობრივი მსხვილფეხა რქოსანი პირუტყვის ჯიშების იდენტიფიკაციაში დაეხმარება.
პროექტის ფარგლებში თბილისში დაინტერესებული მხარეების მონაწილეობით გაიმართა სემინარი ცხოველური გენეტიკური რესურსების შესახებ. შეხვედრის შემდეგ გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის სპეციალისტებმა საველე ვიზიტები განახორციელეს საქართველოს მთიან რეგიონებში.
საველე სამუშაოების ერთ-ერთი მიზანი ადგილობრივი პირუტყვის შესახებ ისეთი მონაცემების შეგროვებაა, რომლებიც მომავალში ჯიშების უფრო ზუსტ აღწერას, მათი მდგომარეობის მონიტორინგსა და გადაშენების რისკის შეფასებას შეუწყობს ხელს.
ორგანიზაციის ინფორმაციით, მისია ასევე ემსახურება საქართველოში პირუტყვის ჯიშების შესახებ მონაცემების შეგროვების, მართვისა და საერთაშორისო სისტემებთან გაზიარების გაუმჯობესებას.
კონტექსტი და ფონი
ადგილობრივი სასოფლო-სამეურნეო ცხოველების ჯიშები მხოლოდ სოფლის მეურნეობის წარმოების ნაწილი არ არის. ისინი გენეტიკური მრავალფეროვნების მნიშვნელოვან რესურსს წარმოადგენს და ხშირად კონკრეტული ტერიტორიის კლიმატურ, გეოგრაფიულ და მეურნეობის პირობებთან ხანგრძლივი ადაპტაციის შედეგია.
გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაცია მიუთითებს, რომ ცხოველური გენეტიკური რესურსების მნიშვნელობა მრავალმხრივია. სხვადასხვა ჯიშს შეიძლება ჰქონდეს უნიკალური თვისებები, რომლებიც მნიშვნელოვანია მათ შორის კლიმატის ცვლილებასთან დაკავშირებულ გამოწვევებთან ადაპტაციისთვის [2].
ამასთან, მსოფლიოში შინაური ცხოველების გენეტიკური მრავალფეროვნება კვლავ საფრთხის წინაშე დგას. კონკრეტული ჯიშების მდგომარეობის შესაფასებლად აუცილებელია სანდო ინფორმაცია მათი პოპულაციის რაოდენობის, გავრცელების, ცვლილებებისა და გენეტიკური მახასიათებლების შესახებ [2].
სწორედ ამ მიზნით გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაცია მართავს შინაური ცხოველების მრავალფეროვნების საინფორმაციო სისტემას — საერთაშორისო მონაცემთა ბაზას, რომელიც ქვეყნებს საკუთარი ცხოველური გენეტიკური რესურსების აღრიცხვისა და მონიტორინგის შესაძლებლობას აძლევს [2].
სისტემაში თავმოყრილი მონაცემების საშუალებით შესაძლებელია ჯიშების მრავალფეროვნების შეფასება ეროვნულ, რეგიონულ და გლობალურ დონეზე, მათ შორის კონკრეტული ჯიშების გადაშენების რისკის განსაზღვრა [2].
დეტალები და ფაქტები
გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის მიერ გავრცელებული ინფორმაციის თანახმად, საქართველოს ამჟამად შინაური ცხოველების მრავალფეროვნების საერთაშორისო საინფორმაციო სისტემაში 48 ჯიში აქვს რეგისტრირებული. მათგან 40 ადგილობრივი ჯიშია, ხოლო 8 — რეგიონული ტრანსსასაზღვრო.
ორგანიზაციის ცნობით, ამ ჯიშების დაახლოებით ნახევრისთვის კონსერვაციის სტატუსის შესახებ ინფორმაცია უკვე ხელმისაწვდომია. ამავე დროს, რამდენიმე ჯიშის შემთხვევაში პოპულაციის რაოდენობასთან დაკავშირებული მონაცემები სრულყოფილი ჯერ კიდევ არ არის.
ასეთი ინფორმაციის ნაკლებობა მნიშვნელოვანია, რადგან ჯიშის მდგომარეობის ობიექტური შეფასებისთვის მხოლოდ მისი არსებობის დადასტურება საკმარისი არ არის. საჭიროა იმის ცოდნაც, რამდენი ცხოველია დარჩენილი, როგორ იცვლება პოპულაცია დროთა განმავლობაში და რამდენად ფართოდ არის გავრცელებული კონკრეტული გენეტიკური რესურსი.
გლობალური საინფორმაციო სისტემის მონაცემებით, მსოფლიოში აღრიცხულია დაახლოებით 8 800 შინაური ცხოველის ჯიში, რომლებიც დაახლოებით 38 სახეობას მოიცავს [2]. სისტემაში წარმოდგენილია 182 ქვეყნის 15 000-ზე მეტი ეროვნული ჯიშობრივი პოპულაცია [2,3].
ეს მონაცემთა ბაზა ქვეყნებს საშუალებას აძლევს, დააკვირდნენ ეროვნული ჯიშების პოპულაციებს და მიღებული ინფორმაციის საფუძველზე მიიღონ გადაწყვეტილებები ცხოველური გენეტიკური რესურსების მართვის შესახებ [3].
საქართველოს შემთხვევაში პროექტის ფარგლებში მონაცემთა შეგროვებასთან ერთად განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა ინფორმაციის ხარისხსა და სისტემატიზაციას.
ხელოვნურ ინტელექტზე დაფუძნებული ჯიშის იდენტიფიკაციის ინსტრუმენტი ამ პროცესის დამატებითი ტექნოლოგიური კომპონენტია. მისი მიზანია არსებული მონაცემებისა და საველე ინფორმაციის გამოყენებით ჯიშების ამოცნობის შესაძლებლობების გაუმჯობესება.
ამ ეტაპზე გავრცელებული ინფორმაცია არ მიუთითებს, რომ ასეთი სისტემა უკვე დასრულებული ან სრულად დანერგილია. საუბარია ინსტრუმენტის შემუშავებასა და მისთვის საჭირო მონაცემთა საფუძვლის შექმნაზე.
საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა
ცხოველური გენეტიკური რესურსების დაცვა საერთაშორისო სოფლის მეურნეობის პოლიტიკის ნაწილია და პირდაპირ უკავშირდება ბიომრავალფეროვნების შენარჩუნებასა და სურსათის წარმოების მდგრადობას.
გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის მონაცემთა სისტემაში ჯიშები მათი გავრცელების მიხედვით რამდენიმე კატეგორიად იყოფა. ადგილობრივი ჯიში მხოლოდ ერთ ქვეყანაში გვხვდება, რეგიონული ტრანსსასაზღვრო ჯიში რამდენიმე ქვეყანაშია გავრცელებული ერთი რეგიონის ფარგლებში, ხოლო საერთაშორისო ტრანსსასაზღვრო ჯიშები მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონში გვხვდება [2].
ასეთი კლასიფიკაცია მნიშვნელოვანია, რადგან მხოლოდ ეროვნული მონაცემებით ყოველთვის ვერ დგინდება კონკრეტული გენეტიკური რესურსის საერთო მდგომარეობა. რეგიონული თანამშრომლობა განსაკუთრებით აქტუალური ხდება მაშინ, როდესაც ერთი და იგივე ჯიში რამდენიმე მეზობელ ქვეყანაშია გავრცელებული.
ცხოველური გენეტიკური რესურსების დაცვა გაეროს მდგრადი განვითარების მიზნებთანაც არის დაკავშირებული. კერძოდ, მდგრადი განვითარების მიზანი 2.5 ითვალისწინებს სასოფლო-სამეურნეო კულტურების, ფერმერული და შინაური ცხოველებისა და მათთან დაკავშირებული ველური სახეობების გენეტიკური მრავალფეროვნების შენარჩუნებას [3].
საქართველოს თანამშრომლობა ამ მიმართულებით მხოლოდ მიმდინარე საველე მისიით არ შემოიფარგლება. 2025 წლის სექტემბერში საქართველოს დელეგაციამ გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის მხარდაჭერით პორტუგალიაში ხუთდღიანი სასწავლო ვიზიტი განახორციელა. პროგრამა ცხოველური გენეტიკური რესურსების მართვას, მეცხოველეობის სელექციასა და ცხოველების იდენტიფიკაციის, რეგისტრაციისა და მიკვლევადობის ციფრულ სისტემებს შეეხებოდა [4].
საქართველოში უკვე მოქმედებს ცხოველთა იდენტიფიკაციისა და მიკვლევადობის ეროვნული სისტემაც, რომელიც ცხოველების, მათი მფლობელების, განთავსების ადგილებისა და ცხოველთა ჯანმრთელობასთან დაკავშირებული მონაცემების აღრიცხვის ელექტრონულ ინფრასტრუქტურას წარმოადგენს. სისტემა გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის ტექნიკური მხარდაჭერით ვითარდებოდა [5].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის ადგილობრივი ჯიშების შესახებ ზუსტი მონაცემების არსებობა რამდენიმე მიმართულებით არის მნიშვნელოვანი.
პირველ რიგში, ადგილობრივი გენეტიკური რესურსების სრულყოფილი აღრიცხვა შესაძლებელს ხდის შეფასდეს, რომელ ჯიშებს ემუქრება პოპულაციის შემცირება და სად შეიძლება იყოს საჭირო მათი დაცვის ღონისძიებების დაგეგმვა.
მეორე მიმართულება სოფლის მეურნეობის მდგრადობაა. ადგილობრივ პირობებთან ხანგრძლივად ადაპტირებული ჯიშები შეიძლება მნიშვნელოვანი რესურსი იყოს ისეთ გარემოში, სადაც იცვლება ტემპერატურა, ნალექების რეჟიმი, საკვების ხელმისაწვდომობა და სხვა ბუნებრივი პირობები.
მესამე საკითხია მონაცემთა ხარისხი. თუ კონკრეტული ჯიშის პოპულაციის ზომა ან გავრცელების არეალი სრულად არ არის აღწერილი, რთულდება მისი რეალური მდგომარეობის შეფასება. სწორედ ამიტომ საველე მონაცემების შეგროვება და მათი საერთაშორისო მონაცემთა სისტემაში ასახვა მხოლოდ სტატისტიკური აღრიცხვა არ არის — ის გენეტიკური რესურსების მართვის საფუძველს ქმნის.
საქართველოს მთიანი რეგიონები ამ თვალსაზრისით განსაკუთრებით საინტერესოა, რადგან ტრადიციული მეცხოველეობის პრაქტიკა და კონკრეტულ გარემო პირობებთან ადაპტირებული ადგილობრივი პოპულაციები შეიძლება მნიშვნელოვან გენეტიკურ რესურსს წარმოადგენდეს.
ამ პროცესში ხელოვნური ინტელექტის გამოყენება მონაცემთა დამუშავებისა და ჯიშების იდენტიფიკაციის ახალი შესაძლებლობაა, თუმცა მისი ეფექტიანობა მნიშვნელოვნად იქნება დამოკიდებული საწყისი მონაცემების ხარისხზე, მოცულობასა და წარმომადგენლობითობაზე.
საქართველოს სოფლის მეურნეობასთან, გარემოს დაცვასა და ახალ ტექნოლოგიებთან დაკავშირებული მსგავსი საკითხების გაშუქება მნიშვნელოვანია ფართო საზოგადოებისთვისაც, რადგან ცხოველური გენეტიკური რესურსების შენარჩუნება ერთდროულად უკავშირდება სოფლის მეურნეობას, ბიომრავალფეროვნებას, რეგიონულ განვითარებასა და სურსათის წარმოების გრძელვადიან მდგრადობას.
ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება
გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციისა და საქართველოს სოფლის მეურნეობის სამეცნიერო-კვლევითი ცენტრის თანამშრომლობა აერთიანებს ორ მიმართულებას — ადგილობრივი ცხოველური გენეტიკური რესურსების უკეთ აღრიცხვასა და თანამედროვე ტექნოლოგიების გამოყენებას.
საქართველოს 48 რეგისტრირებული ჯიშის შესახებ არსებული მონაცემები უკვე ქმნის საერთაშორისო საინფორმაციო სისტემაში ქვეყნის გენეტიკური რესურსების აღწერის საფუძველს. თუმცა ზოგიერთი ჯიშის პოპულაციის რაოდენობის შესახებ არასრული ინფორმაცია მიუთითებს, რომ მონაცემთა ბაზის შემდგომი შევსება კვლავ მნიშვნელოვანი სამუშაოა.
ხელოვნურ ინტელექტზე დაფუძნებული იდენტიფიკაციის ინსტრუმენტის შემუშავება ამ პროცესის ტექნოლოგიური ნაწილია. მისი პრაქტიკული მნიშვნელობის შეფასება შესაძლებელი გახდება მას შემდეგ, რაც ცნობილი იქნება სისტემის მუშაობის მეთოდი, გამოყენებული მონაცემების მოცულობა, სიზუსტე და საველე პირობებში მიღებული შედეგები.
უფრო ფართო პერსპექტივაში ინიციატივა ემთხვევა საერთაშორისო მიდგომას, რომლის მიხედვითაც სასოფლო-სამეურნეო ცხოველების გენეტიკური მრავალფეროვნების შესანარჩუნებლად აუცილებელია არა მხოლოდ კონკრეტული ჯიშების დაცვა, არამედ მათი პოპულაციების მუდმივი აღრიცხვა, მონაცემების განახლება და გადაშენების რისკის სისტემური მონიტორინგი.
წყაროები
- Food and Agriculture Organization of the United Nations. ინფორმაცია საქართველოში ცხოველური გენეტიკური რესურსების მონაცემთა შეგროვებისა და ხელოვნურ ინტელექტზე დაფუძნებული ჯიშის იდენტიფიკაციის ინსტრუმენტის შემუშავების შესახებ. FAO; 2026.
- Food and Agriculture Organization of the United Nations. Domestic Animal Diversity Information System (DAD-IS). Rome: FAO. FAO — Domestic Animal Diversity Information System
- Food and Agriculture Organization of the United Nations. Domestic Animal Diversity Information System — project overview. Rome: FAO. FAO — DAD-IS project overview
- Food and Agriculture Organization of the United Nations. Strengthening livestock breeding and animal genetic resource management in Georgia through study tour in Portugal. 18 September 2025. FAO — საქართველოს მეცხოველეობისა და გენეტიკური რესურსების მართვის გაძლიერება
- Food and Agriculture Organization of the United Nations. NAITS as the Best Source for Specialized Information in Livestock Sector. 10 April 2023. FAO — ცხოველთა იდენტიფიკაციისა და მიკვლევადობის ეროვნული სისტემა
