მიწისქვეშა წყლების გადაჭარბებული გამოყენება და დედამიწის ღერძის გადაადგილება — როგორ ცვლის ადამიანი პლანეტის ფიზიკურ ბალანსს
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
წყალი სიცოცხლის ფუნდამენტური რესურსია, თუმცა თანამედროვე მსოფლიოში მისი მოხმარება მხოლოდ სასმელი წყლის ან სოფლის მეურნეობის საკითხს აღარ უკავშირდება. ბოლო ათწლეულებში მეცნიერებმა არაერთხელ აჩვენეს, რომ ადამიანის საქმიანობას შეუძლია გავლენა მოახდინოს პლანეტის ბუნებრივ სისტემებზე გლობალური მასშტაბით. კლიმატის ცვლილება, ტყეების განადგურება, ბიომრავალფეროვნების შემცირება და ოკეანეების დაბინძურება უკვე კარგად ცნობილი გამოწვევებია. თუმცა ახალი სამეცნიერო მონაცემები კიდევ უფრო შორს მიდის და აჩვენებს, რომ მიწისქვეშა წყლების მასშტაბურმა ამოტუმბვამ დედამიწის ბრუნვის ღერძის მდებარეობაზეც კი მოახდინა გავლენა.
ეს აღმოჩენა მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ გეოფიზიკისთვის, არამედ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის, გარემოს დაცვისა და მდგრადი განვითარების სფეროებისთვისაც. მიწისქვეშა წყლები მსოფლიოს მილიარდობით ადამიანისთვის სასმელი წყლის, სოფლის მეურნეობისა და ეკონომიკური საქმიანობის მთავარი წყაროა. მათი უკონტროლო გამოყენება კი ქმნის გრძელვადიან რისკებს, რომლებიც საბოლოოდ ადამიანთა ჯანმრთელობასა და უსაფრთხოებაზეც აისახება.
პრობლემის აღწერა
მიწისქვეშა წყლები წარმოადგენს დედამიწის მტკნარი წყლის ერთ-ერთ უმნიშვნელოვანეს მარაგს. მრავალი ქვეყანა სასოფლო-სამეურნეო წარმოების, სამრეწველო პროცესებისა და მოსახლეობის წყალმომარაგების უზრუნველსაყოფად სწორედ ამ რესურსზეა დამოკიდებული.
ბოლო რამდენიმე ათწლეულის განმავლობაში მოსახლეობის ზრდამ, ურბანიზაციამ და სარწყავი მეურნეობების გაფართოებამ მიწისქვეშა წყლებზე მოთხოვნა მნიშვნელოვნად გაზარდა. შედეგად, ბევრ რეგიონში წყლის ამოღება ბუნებრივი აღდგენის შესაძლებლობებს აჭარბებს.
2023 წელს გამოქვეყნებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ 1993-2010 წლებში ადამიანებმა მიწისქვეშა ფენებიდან დაახლოებით 2 150 გიგატონა წყალი ამოტუმბეს. ამ მოცულობის წყლის დიდი ნაწილი საბოლოოდ მდინარეებისა და სხვა ჰიდროლოგიური სისტემების გავლით ოკეანეებში აღმოჩნდა.
ერთი შეხედვით ეს მხოლოდ წყლის რესურსების მართვის პრობლემად შეიძლება ჩანდეს, მაგრამ მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ წყლის ასეთი მასშტაბური გადაადგილება დედამიწაზე მასის განაწილებას ცვლის, რაც პლანეტის ბრუნვის მახასიათებლებზეც აისახება.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
დედამიწა მუდმივად ბრუნავს საკუთარი ღერძის გარშემო. ამ ღერძის მდებარეობა აბსოლუტურად ფიქსირებული არ არის და დროთა განმავლობაში მცირედით იცვლება. ეს ფენომენი ცნობილია, როგორც პოლუსების მოძრაობა.
გეოფიზიკის თვალსაზრისით, პლანეტის ბრუნვის პარამეტრები დამოკიდებულია იმაზე, თუ როგორ არის განაწილებული მასა დედამიწის ზედაპირზე და მის შიგნით. როდესაც დიდი რაოდენობით წყალი მიწისქვეშა რეზერვუარებიდან ამოდის და საბოლოოდ ოკეანეებში ხვდება, ხდება მასის გლობალური გადანაწილება.
კვლევის ავტორებმა კომპიუტერული მოდელირების, თანამგზავრული დაკვირვებებისა და გეოფიზიკური მონაცემების გამოყენებით გამოთვალეს, რომ მხოლოდ მიწისქვეშა წყლების ამოტუმბვამ 1993-2010 წლებში დედამიწის ბრუნვის პოლუსის დაახლოებით 80 სანტიმეტრით გადაადგილება გამოიწვია.
ეს არ ნიშნავს, რომ დღეები უფრო მოკლე გახდა ან პლანეტა სხვა მიმართულებით ბრუნავს. ცვლილება ძალიან მცირეა და ადამიანისთვის ყოველდღიურ ცხოვრებაში შეუმჩნეველია. თუმცა იგი მკაფიოდ აჩვენებს, რამდენად მასშტაბურ გავლენას ახდენს ადამიანის საქმიანობა პლანეტარულ სისტემებზე.
კვლევის განსაკუთრებული მნიშვნელობა იმაში მდგომარეობს, რომ მან ადამიანის მიერ გამოწვეული ჰიდროლოგიური ცვლილებები გეოფიზიკურ პროცესებთან დააკავშირა. მეცნიერებმა დაასკვნეს, რომ მიწისქვეშა წყლების გადანაწილება პოლუსების მოძრაობის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი თანამედროვე ფაქტორია.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
კვლევის მიხედვით:
- 1993-2010 წლებში ამოტუმბული იქნა დაახლოებით 2 150 გიგატონა მიწისქვეშა წყალი;
- ამ პროცესმა გლობალური ზღვის დონე დაახლოებით 6 მილიმეტრით გაზარდა;
- დედამიწის ბრუნვის პოლუსი დაახლოებით 80 სანტიმეტრით გადაადგილდა;
- ყველაზე დიდი გავლენა დაფიქსირდა ჩრდილოეთ ამერიკასა და ჩრდილო-დასავლეთ ინდოეთში მიწისქვეშა წყლების ინტენსიური ამოღების გამო.
ეს მაჩვენებლები განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია, რადგან 2 150 გიგატონა წყალი წარმოუდგენლად დიდი მოცულობაა. შედარებისთვის, ერთი გიგატონა ერთი მილიარდი ტონის ტოლია.
მეცნიერები აღნიშნავენ, რომ ბოლო წლებში წყლის მოხმარება კვლავ იზრდება, რაც ნიშნავს, რომ მსგავსი პროცესები მომავალშიც გაგრძელდება, თუ წყლის რესურსების მართვის პოლიტიკა არ შეიცვლება.
საერთაშორისო გამოცდილება
გაერთიანებული ერების ორგანიზაცია და ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია არაერთხელ მიუთითებენ, რომ უსაფრთხო წყლის რესურსებზე ხელმისაწვდომობა XXI საუკუნის ერთ-ერთი უმთავრესი გამოწვევაა.
გაეროს მონაცემებით, მსოფლიოში მილიარდობით ადამიანი ცხოვრობს ისეთ რეგიონებში, სადაც წყლის დეფიციტი უკვე მნიშვნელოვან პრობლემას წარმოადგენს. განსაკუთრებით მძიმე მდგომარეობაა მშრალ და ნახევრადმშრალ რეგიონებში.
სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაცია ხაზს უსვამს, რომ გლობალურად მოხმარებული მტკნარი წყლის დაახლოებით 70 პროცენტი სოფლის მეურნეობაზე მოდის. სწორედ ამიტომ მიწისქვეშა წყლების ჭარბი გამოყენება ყველაზე ხშირად სასოფლო-სამეურნეო საქმიანობას უკავშირდება.
საერთაშორისო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ წარმატებული მართვისთვის საჭიროა:
- წყლის მოხმარების მონიტორინგი;
- თანამედროვე სარწყავი ტექნოლოგიების დანერგვა;
- წყალშემკრები ფენების დაცვის პოლიტიკა;
- გრძელვადიანი ჰიდროლოგიური დაგეგმვა;
- კლიმატის ცვლილების გავლენის გათვალისწინება.
ბევრმა ქვეყანამ უკვე დაიწყო მიწისქვეშა წყლების გამოყენების რეგულირება, რადგან მათი ამოწურვა ეკონომიკურ და სოციალურ კრიზისებს იწვევს.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველო წყლის რესურსებით მდიდარ ქვეყნად მიიჩნევა, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ საფრთხეები არ არსებობს. კლიმატის ცვლილება, გვალვების გახშირება და რეგიონული წყლის დეფიციტი მომავალში საქართველოსთვისაც სერიოზულ გამოწვევად შეიძლება იქცეს.
ქვეყანაში სასოფლო-სამეურნეო სექტორი მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ეკონომიკაში, რის გამოც მიწისქვეშა წყლების მდგრადი გამოყენება განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს.
საქართველოს სამეცნიერო და აკადემიურ სივრცეში გარემოსდაცვითი და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საკითხების კვლევა აქტიურად ვითარდება. ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანი როლი აკისრია აკადემიურ პლატფორმებს, მათ შორის GMJ.ge-ს, რომელიც საერთაშორისო სტანდარტების შესაბამის სამეცნიერო პუბლიკაციებს ავრცელებს.
ხარისხის მართვისა და სტანდარტების დანერგვის მიმართულებით მნიშვნელოვანია ასევე Certificate.ge, რომელიც ორგანიზაციებს საერთაშორისო მოთხოვნების დანერგვაში ეხმარება.
საქართველოსთვის პრიორიტეტული უნდა იყოს:
- მიწისქვეშა წყლების სისტემური მონიტორინგი;
- წყალშემკრები ფენების დაცვა;
- სოფლის მეურნეობაში წყლის დაზოგვის ტექნოლოგიების გამოყენება;
- მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლება წყლის რესურსების მდგრადი გამოყენების შესახებ.
მითები და რეალობა
მითი: დედამიწის ღერძის გადაადგილება ნიშნავს, რომ პლანეტა არასტაბილური გახდა.
რეალობა: პოლუსების მოძრაობა ბუნებრივი პროცესიც არის და მისი ცვლილებები მუდმივად ფიქსირდება. კვლევამ მხოლოდ აჩვენა, რომ ადამიანური საქმიანობაც ერთ-ერთ გავლენიან ფაქტორად იქცა.
მითი: 80 სანტიმეტრით გადაადგილება კატასტროფულ შედეგებს გამოიწვევს.
რეალობა: ეს ცვლილება ძალიან მცირეა და უშუალოდ ადამიანების ყოველდღიურ ცხოვრებაზე გავლენას არ ახდენს.
მითი: პრობლემა მხოლოდ წყლის რესურსების შემცირებაა.
რეალობა: მიწისქვეშა წყლების ჭარბი გამოყენება დაკავშირებულია მიწის დაწევასთან, ზღვის დონის მატებასთან, ეკოსისტემების დაზიანებასთან და წყლის ხარისხის გაუარესებასთან.
ხშირად დასმული კითხვები
შეუძლია თუ არა მიწისქვეშა წყლების ამოტუმბვას დედამიწის ბრუნვის შეცვლა?
დიახ. დიდი რაოდენობით წყლის გადაადგილება ცვლის პლანეტაზე მასის განაწილებას, რაც ბრუნვის პარამეტრებზე მცირე გავლენას ახდენს.
ნიშნავს თუ არა ეს, რომ დღე-ღამის ხანგრძლივობა შეიცვლება?
არა. დაფიქსირებული ცვლილებები უკიდურესად მცირეა და ადამიანისთვის პრაქტიკულად შეუმჩნეველია.
რატომ არის მიწისქვეშა წყლები ასე მნიშვნელოვანი?
ისინი უზრუნველყოფს სასმელ წყალს, სოფლის მეურნეობის ფუნქციონირებას და მრავალი რეგიონის ეკონომიკურ სტაბილურობას.
რომელი რეგიონები განიცდიან ყველაზე დიდ ზეწოლას?
განსაკუთრებით მაღალი დატვირთვა ფიქსირდება ჩრდილოეთ ამერიკისა და ინდოეთის ზოგიერთ რეგიონში, სადაც ინტენსიური სარწყავი მეურნეობებია განვითარებული.
რა საფრთხეები ახლავს მიწისქვეშა წყლების შემცირებას?
შესაძლებელია მიწის დაწევა, წყალშემკრები ფენების დაზიანება, მტკნარ წყლებში მარილიანი წყლის შეღწევა და წყლის დეფიციტის გაღრმავება.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
მიწისქვეშა წყლების უკონტროლო გამოყენება უკვე აღარ წარმოადგენს მხოლოდ გარემოსდაცვით ან ეკონომიკურ პრობლემას. თანამედროვე სამეცნიერო მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ ადამიანის საქმიანობა იმდენად მასშტაბური გახდა, რომ დედამიწის ფიზიკურ მახასიათებლებზეც ახდენს გავლენას.
მიუხედავად იმისა, რომ პოლუსების გადაადგილება უშუალო საფრთხეს არ ქმნის, კვლევა მკაფიო შეხსენებაა იმისა, რომ ბუნებრივი რესურსების არამდგრადი გამოყენება გრძელვადიან შედეგებს იწვევს. წყლის რესურსების პასუხისმგებლიანი მართვა აუცილებელია როგორც გარემოს დაცვის, ისე მოსახლეობის ჯანმრთელობის, სასურსათო უსაფრთხოებისა და ეკონომიკური მდგრადობისთვის.
მომავალში მიწისქვეშა წყლების დაცვა და მათი რაციონალური გამოყენება ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტად უნდა დარჩეს, რადგან წყალი არა მხოლოდ ბუნებრივი რესურსია, არამედ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საფუძველიც.
წყაროები
[1] Seo KW, et al. Drift of Earth’s Pole Confirms Groundwater Depletion as a Significant Contributor to Global Sea Level Rise. Geophysical Research Letters. 2023.
[2] United Nations World Water Development Report. Water and Sustainable Development.
[3] Food and Agriculture Organization of the United Nations. Groundwater Governance and Sustainable Water Management.
[4] World Health Organization. Water, Sanitation and Health Programme.
