აშენებულია ხის კონსტრუქციით, ლურსმნის გამოყენების გარეშე – ხის ტაძრები საქართველოში

დღევანდელი სამტრედიის მუნიციპალიტეტის ტერიტორიაზე მოქმედი ეკლესია-მონასტრების სია (XIX-XX სს)

1. ბარისაჯავახოს ღვთისმშობლის ეკლესია;

2. ბარისაჯავახოს თავად დავით მიქელაძის წმ. გიორგის კარის ეკლესია;

3. ბარისაჯავახოს აზნ. დავით ამაღლობელის მაცხოვრის კარის ეკლესია;

4. ბარისაჯავახოს აზნ. დავით დარახველიძის წმ. გიორგის კარის ეკლესია;

5. ბაშის სულიწმინდის მოფენის ( ტირიფობის);

6. ბაშის წმ. მაცხოვრის;

7. ბაშის წმ. მოწამეთა კოზმან და დამიანეს ეკლესია;

8. ბაშის ღვთისმშობლის;

9. ბაშის აზნ. ნიკოლოზ ქორქაშვილის წმ. ნიკოლოზის კარის ეკლესია:

10. მეორე ეწერბაშის ამაღლების ეკლესია:

11. ქვედა ბაშის ( წიფნარის) ეკლესია;

12. გამოჩინებულის ( ქვაყუდე) წმ. გიორგის მონასტერი;

13. გამოჩინებულის წმ. გიორგის ეკლესია;

14. გვაზაურის მთავარანგელოზის ეკლესია;

15. გომის მაცხოვრის ეკლესია;

16. გორმაღლის თავად ივანე წულუკიძის ღვთისმშობლის კარის ეკლესია;

17. დიდი ჯიხაიშის წმ. გიორგის;

18. დიდი ჯიხაიშის წმ. გიორგის;

19. დიდი ჯიხაიშის წმ. გიორგის;

20. დიდი ჯიხაიშის ღვთისმშობლის;

21. დიდი ჯიხაიშის წმ. გიორგის ქაშუეთის;

22. დიდი ჯიხაიშის წმ. გიორგის ყაზბეგის ( დიდიძეების);

23. დიდი ჯიხაიშის ეზოს ხატის ეკლესია;

24. ეწრის წმ. გიორგის ეკლესია;

25. ეწრის მაცხოვრის ეკლესია;

26. ეწრის ღვთისმშობლის ეკლესია;

27. ზედა ჭაგნის წმ. ბარბარეს;

28. იანეთის ღვთისმშობლის შობის;

29. იანეთის ეკლესია;

30. ილორის წმ. გიორგის;

31. კულაშის მაცხოვრის;

32. კულაშის მაცხოვრის ( ზედმიწერილი ჯვარცმის ეკლესიისადმი);

33. კულაშის იოაკიმეს და ანას ეკლესია;

34. კულაშის წმ. ბარბარეს;

35. კულაშის მაცხოვრის ჯვარცმის;

36. კულაშის თავად კაცია წულუკიძის წმ. გიორგის კარის ეკლესია:

37. კულაშის თავად სიმონ წულუკიძის მაცხოვრის ამაღლების კარის ეკლესია:

38. მელაურის მთავარანგელოზის;

39. მუხაღრუას ღვთისმშობლის შობის;

40. მუხაღრუას წმ. გიორგის;

41. მუხაღრუას წმ. კვირიკესა და ივლიტის;

42. მუხაღრუას ს. გომის მირქმის ეკლესია;

43. ნაფაღაურის ღვთისმშობლის;

44. ნაჩხატაურის წმ. გიორგის;

45. ნიგორზღვის მაცხოვრის;

46. ნიგორზღვის წმ. გიორგის;

47. ნოღის წმ. გიორგის;

48. ორპირის ეკლესია;

49. ოფეთის მიქელგაბრიელ მთავარანგელოზის;

50. ოფეთის მთავარანგელოზის;

51. ოფეთის მაცხოვრის;

52. პატარა ჯიხაიშის წმ. მაცხოვრის;

53. სამტრედიის წმ. გიორგის;

54. სამტრედიის იოანე ნათლისმცემლის;

55. სამტრედიის პეტრე-პავლეს რუსული ეკლესია;

56. სამტრედიის ქვითკირის ეკლესია;

57. სამტრედიის მაცხოვრის ( ნინოშვილის უბანი):

58. სამტრედიის სანავარდოს წმ. გიორგის;

59. სამტრედიის სანავარდოს მაცხოვრის;

60. საჯავახოს მაცხოვრის;

61. საჯავახოს წმ. კვირიკესა და ივლიტეს;

62. საჯავახოს იოანე ნათლისმცემლის;

63. საჯავახოს მიქაელ მთავარანგელოზის;

64. ტოლების მიქაელ და გაბრიელ მთავარანგელოზის;

65. ტოლების წმ. გიორგის;

66. ფრიდონიანთ ჯიხაიშის მთავარანგელოზის;

67. ფრიდონიანთ ჯიხაიშის მიქაელ მთავარანგელოზის;

68. ქვაყუდის ღვთისმშობლის;

69. ქორეისუბნის ღვთისმშობლის;

70. ღანირის მიქაელ და გაბრიელ მთავარანგელოზის;

71. ღანირის წმ. გიორგის;

72. ღანირის ( ახალი ღანირის) წმ. გიორგის;

73. ჩხენიშის ღვთისმშობლის;

74. წიაღუბნის კვირიკესა და ივლიტას;

75. ჭაგნის ღვთისმშობლის მიძინების;

76. ჭაგნის ღვთისმშობლის შობის;

77. ჭოგნარის მაცხოვრის;

78. ხუნჯულაურის მაცხოვრის;

79. ჯიქთუბნის წმ. წინასწარმეტყველ ილიას;

80. ჯიხაიშის მაცხოვრის;

81. ჯიხაიშის წმ. გიორგის;

82. ჯიხაიშის თავად როსტომ ჩხეიძის ღვთიმშობლის შობის კარის ეკლესია;

83. ჯიხაიშის წმ. გიორგის;

84. ჯიხაიშის სერგიეთის წმ. გიორგის;

85. ჯიხაიშის ( სალიბერო) ეკლესია.

ძველი პერიოდის მკვლევარი თემურ ჭახნაკია

წმინდა გიორგის მამათა მონასტერი XVI საუკუნით თარიღდება, ტაძარი ბაზილიკური სტილისაა, მის დასავლეთით დგას ორსართულიანი სამრეკლო. ტაძარი ნაგებია თლილი ქვით, ფასადები სადაა. ნაგებობა მთაზე დგას და ვრცელი, ლამაზი ხედით გამოირჩევა. მას ერთი მხრიდან გარს ერტყმის ბახმაროს მთები და გურიის მთიანეთი, ხოლო კარგი ამინდის დროს აქედან მრავალი კილომეტრით დაშორებული პალიასტომის ტბისა და ფოთის შუქურას დანახვაც შეიძლება. გადმოცემის თანახმად მთას, სადაც ტაძარია აგებული თავდაპირველად “სანდო” შეარქვეს. რადგან კარგი სამალავი ადგილი იყო. ამჟამად მთას ზანდოს ეძახიან.

ჭაგანის ღვთისმშობლის შობის ეკლესია — დარბაზული ტიპის ხის ეკლესია საქართველოში, სამტრედიის მუნიციპალიტეტის სოფელ ჭაგანში.
ეკლესია დგას ბეტონის ბაქანზე. სახურავი ოთხივე მხრიდან გადაცილებულია ეკლესიის ძირითად დარბაზს, რაც ქმნის აივნის იმიტაციას. შეფიცრული სახურავი ეყრდნობა ბეტონის ბაქანზე აღმართულ ქვის ბაზისებზე მდგარ ხის მრგვალ სვეტებს. ეკლესიას აქვს შეისრულთაღოვანი ხის სამი კარი და შვიდი სარკმელი. აქედან სამი სარკმელი საკურთხეველშია, ორ–ორი კი სამხრეთისა და ჩრდილოეთის კედლებზე. ხის კედლები ნაგებია თითქმის თანაბარი ზომის კარგად დამუშავებული ფიცრებისაგან. იატაკზე დაგებულია სწოკუთხა ქვის ფილები. ინტერიერში ხის თაღოვანი კამარა ეყრდნობა ლითონის კონსტრუქციასა და ტაძრის ხის კედლებს. 1871–1884 წლებში ტაძარი აუგია მაქსიმე ხვიჩიას.

საქართველოში საუკუნეების განმავლობაში ქვის არქიტექტურასთან ერთად ხის ტაძრების მშენებლობის ტრადიციაც არსებობდა. განსაკუთრებით დასავლეთ საქართველოში დღემდე შემორჩენილია რამდენიმე ეკლესია, რომელთა ასაკი ორ საუკუნეს აღემატება და რომლებიც ქართული მატერიალური კულტურის ძეგლებად არის აღიარებული. ამ ტაძრებს განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებს არა მხოლოდ მათი ისტორია, არამედ უნიკალური სამშენებლო ტექნიკა — მრავალი მათგანი აშენებულია ლურსმნის გარეშე. აღნიშნული არქიტექტურული ნიმუშები წარმოაჩენს იმ ეპოქის სოციალურ და ისტორიულ რეალობას, როდესაც ეკლესიების სწრაფად აღდგენა აუცილებელი იყო ხშირი თავდასხმების გამო.

მოვლენების აღწერა

დასავლეთ საქართველოში, სამტრედიის მიმდებარე სოფლებში — ღანირსა და ჭაგანში — მდებარეობს XVIII–XIX საუკუნეების რამდენიმე ხის ეკლესია, რომლებიც ქართული ხის არქიტექტურის უნიკალურ ნიმუშებად მიიჩნევა. მათ შორის განსაკუთრებით გამოირჩევა სამი ტაძარი: ღანირის წმინდა გიორგის ეკლესია, ჭაგნის ღვთისმშობლის შობის ტაძარი და ჭაგნის მთავარანგელოზის ეკლესია.

ეს ეკლესიები ერთმანეთისგან მცირე მანძილზე მდებარეობს და საერთო არქიტექტურულ ტრადიციას წარმოადგენს. მათი მთავარი თავისებურება ის არის, რომ ისინი აშენებულია ხის კონსტრუქციით, ლურსმნის გამოყენების გარეშე. სპეციალური ტექნიკის გამოყენებით ხის ნაწილები ერთმანეთში იკვრება და ქმნის მდგრად სტრუქტურას, რაც ტაძრებს განსაკუთრებულ ისტორიულ და კულტურულ მნიშვნელობას ანიჭებს.

სამივე ეკლესია დღეს ქართული მატერიალური კულტურის ძეგლის სტატუსს ატარებს. ამ სტატუსის საფუძველი სწორედ უნიკალური სამშენებლო ტექნოლოგიაა, რომელიც საქართველოში იშვიათად გვხვდება.

კონტექსტი და ფონი

ხის ტაძრების გავრცელება საქართველოში, განსაკუთრებით დასავლეთ რეგიონებში, ისტორიული გარემოებებით იყო განპირობებული. შუა საუკუნეებისა და მოგვიანებით პერიოდებში ქვეყანა ხშირად ხდებოდა სხვადასხვა დამპყრობლის თავდასხმის სამიზნე. ასეთ ვითარებაში ეკლესიები ერთ-ერთი მთავარი სამიზნე იყო, რადგან ისინი არა მხოლოდ რელიგიური ცენტრები, არამედ საზოგადოებრივი ერთიანობის სიმბოლოებიც იყვნენ.

ქვის ეკლესიის მშენებლობა დიდ დროსა და რესურსს მოითხოვდა. ხშირი თავდასხმებისა და არასტაბილური პოლიტიკური გარემოს პირობებში მსგავსი მასშტაბის მშენებლობა ყოველთვის შესაძლებელი არ იყო. ამიტომ ზოგიერთ შემთხვევაში ქვის ნაცვლად ხის გამოყენება პრაქტიკულ გადაწყვეტილებად მიიჩნეოდა.

ხის ტაძარი შედარებით სწრაფად შენდებოდა და საჭიროების შემთხვევაში მისი აღდგენა ან ხელახლა აშენება მოკლე დროში შეიძლებოდა. მიუხედავად იმისა, რომ მტრები ხშირად მათაც წვავდნენ, ადგილობრივი მოსახლეობა და ხელოსნები სწრაფად ახერხებდნენ მათ აღდგენას.

დეტალები და ფაქტები

სამტრედიის რაიონის სოფლებში მდებარე ხის ეკლესიები განსაკუთრებული ტექნოლოგიით არის აგებული. მშენებლობისას გამოიყენებოდა ხის სპეციალური დამუშავებისა და შეკვრის მეთოდი, რომელიც საშუალებას იძლეოდა კონსტრუქცია ლურსმნის გარეშე გამაგრებულიყო.

ამ ტექნოლოგიას ადგილობრივი ოსტატები ოჯახებში სწავლობდნენ. მშენებლობის ცოდნა თაობიდან თაობას გადაეცემოდა პრაქტიკული გამოცდილებით და არა ოფიციალური სასწავლო დაწესებულებების მეშვეობით. ასეთი ხელოსნები ხშირად მუშაობდნენ მთელ რეგიონში და ადგილობრივ მოსახლეობასთან მჭიდრო კავშირი ჰქონდათ.

ღანირის წმინდა გიორგის ეკლესია, ასევე ჭაგნის ღვთისმშობლის შობისა და მთავარანგელოზის ტაძრები სწორედ ამ ტრადიციის შედეგია. მათი კონსტრუქცია აერთიანებს ხის არქიტექტურის რამდენიმე ელემენტს: სპეციალურად დამუშავებულ მორებს, ერთმანეთში ჩასმულ დეტალებს და ხის საკვანძო შეერთებებს, რომლებიც კონსტრუქციის მდგრადობას უზრუნველყოფს.

ამ ეკლესიების განსაკუთრებულობას ისიც განაპირობებს, რომ მსგავსი ტექნოლოგია საქართველოში თითქმის აღარ გვხვდება. სწორედ ამიტომ ისინი კულტურული მემკვიდრეობის მნიშვნელოვან ნიმუშებად ითვლება.

ხის ტაძრების ერთ-ერთი მაგალითი არის ჭაგნის მთავარანგელოზის XVIII საუკუნის ეკლესია, რომლის აღდგენა ადგილობრივი მცხოვრების, ლია არველაძის ინიციატივით განხორციელდა. იგი პროფესიით მასწავლებელია და მრავალი წლის განმავლობაში ცდილობდა ტაძრის აღდგენისთვის საჭირო ოსტატების მოძიებას.

მისი თქმით, მსგავსი ტექნოლოგიის მცოდნე ხელოსნების პოვნა რთული აღმოჩნდა, რადგან ტრადიციული სამშენებლო მეთოდები დღეს ფართოდ აღარ გამოიყენება. საბოლოოდ, რამდენიმე ხელოსნის დახმარებით შესაძლებელი გახდა ეკლესიის აღდგენა.

საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა

ხის ტაძრების არქიტექტურა მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონშიც გვხვდება. განსაკუთრებით გავრცელებულია აღმოსავლეთ ევროპისა და ჩრდილოეთის ქვეყნებში, სადაც ტყის რესურსი ფართოდ გამოიყენებოდა მშენებლობაში. მაგალითად, პოლონეთში, უკრაინასა და სლოვაკეთში არსებული ხის ეკლესიები იუნესკოს მსოფლიო მემკვიდრეობის სიაშია შეტანილი [1].

ამ რეგიონებში ხის არქიტექტურის განვითარება ხშირად დაკავშირებულია როგორც ბუნებრივ რესურსებთან, ისე ისტორიულ გარემოებებთან. მსგავსად საქართველოს მაგალითისა, ხის კონსტრუქციები სწრაფი მშენებლობის საშუალებას იძლეოდა და ადგილობრივი ოსტატების უნიკალურ ცოდნას ეფუძნებოდა.

იუნესკოს მონაცემებით, ტრადიციული ხის არქიტექტურა განსაკუთრებულ ყურადღებას მოითხოვს, რადგან ასეთი ნაგებობები უფრო სწრაფად ზიანდება ბუნებრივი პირობების, ხანძრისა და დროის გავლენის შედეგად [1].

საქართველოს კონტექსტი

საქართველოსთვის ხის ტაძრები მნიშვნელოვანი კულტურული მემკვიდრეობის ნაწილია. მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყნის არქიტექტურული ისტორია ძირითადად ქვის მონუმენტურ ეკლესიებს უკავშირდება, ხის ნაგებობები ასევე მნიშვნელოვან ინფორმაციას გვაწვდის ადგილობრივი სამშენებლო ტრადიციებისა და სოციალური ისტორიის შესახებ.

დასავლეთ საქართველოში შემორჩენილი ხის ტაძრები წარმოადგენს იმ ეპოქის არქიტექტურულ მემკვიდრეობას, როდესაც მოსახლეობა რთულ ისტორიულ პირობებში ცდილობდა რელიგიური და კულტურული სივრცის შენარჩუნებას.

დღეს მსგავსი ნაგებობების შენარჩუნება და აღდგენა კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის მნიშვნელოვან მიმართულებად ითვლება. ქართული კულტურისა და ისტორიის შესახებ მსგავსი თემები პერიოდულად განიხილება საინფორმაციო სივრცეშიც, მათ შორის https://www.sheniambebi.ge-ზე, სადაც ქვეყნდება მასალები კულტურული მემკვიდრეობის, ისტორიისა და საზოგადოებრივი ცხოვრების შესახებ.

ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება

დასავლეთ საქართველოში შემორჩენილი ხის ეკლესიები საქართველოს ისტორიული არქიტექტურის ნაკლებად ცნობილი, თუმცა მნიშვნელოვანი ნაწილია. მათი არსებობა ასახავს იმ პერიოდს, როდესაც საზოგადოებას უწევდა სწრაფად რეაგირება უსაფრთხოების გამოწვევებზე და კულტურული სივრცის შენარჩუნება რთულ გარემოებებში.

ღანირისა და ჭაგნის ეკლესიები განსაკუთრებული მაგალითია ტრადიციული ხის სამშენებლო ტექნოლოგიისა, რომელიც ადგილობრივი ოსტატების პრაქტიკულ ცოდნას ეფუძნებოდა. ასეთი ცოდნა თაობებს შორის ოჯახურ გარემოში გადაეცემოდა და ოფიციალური განათლების სისტემის მიღმა არსებობდა.

თანამედროვე პერიოდში ამ ტრადიციის გაგრძელება ნაკლებად გავრცელებულია, რაც ამ ნაგებობების კულტურულ მნიშვნელობას კიდევ უფრო ზრდის. მათი შენარჩუნება და კვლევა მნიშვნელოვანია როგორც ისტორიის, ისე ტრადიციული ხელოსნობის ცოდნის შესასწავლად.

წყაროები

1. UNESCO World Heritage Centre. Wooden Tserkvas of the Carpathian Region in Poland and Ukraine. Available from: https://whc.unesco.org/en/list/1424/
2. UNESCO. Wood architecture and traditional building techniques. Available from: https://www.unesco.org
3. საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო. ქართული ხის არქიტექტურის ძეგლები. ხელმისაწვდომია: https://heritagesites.ge