საქართველოს თითქმის დაცლილი ისტორიული სოფლები – 5 ქართული სოფელი, სადაც ოდესღაც ცხოვრება დუღდა — დღეს კი თითქმის აღარავინ ცხოვრობს

საქართველოს მთიანეთში არაერთი ისტორიული დასახლებაა, სადაც დღეს მოსახლეობა რამდენიმე ათეულ ადამიანს ან კიდევ უფრო მცირე რაოდენობას შეადგენს.

მათი დაცლის მიზეზები ერთმანეთისგან განსხვავდება — ზოგიერთ შემთხვევაში მნიშვნელოვანი იყო რთული გეოგრაფიული პირობები და მიგრაცია, ზოგან კი სტიქიური მოვლენები და საბჭოთა პერიოდში განხორციელებული გადასახლებები. ფაქტების გადამოწმება აჩვენებს, რომ ასეთი დასახლებების შესახებ გავრცელებული ცნობების ნაწილი ზუსტია, ნაწილი კი დამატებით დაზუსტებას საჭიროებს.

საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მონაცემებით, სოფლის მოსახლეობის რაოდენობის შესახებ დასახლების დონეზე ყველაზე სრულად გამოყენებადი ოფიციალური მონაცემები 2014 წლის მოსახლეობის საყოველთაო აღწერიდან მოდის. 2024 წლის აღწერის საბოლოო შედეგები უკვე გამოქვეყნებულია, თუმცა შესაბამის ოფიციალურ გვერდზე დასახლების ცალკეული მაჩვენებლები მონაცემთა ჩამოსატვირთ ცხრილებშია წარმოდგენილი და ყველა სოფლის შესახებ ერთიანი ტექსტური აღწერა არ ქვეყნდება. შესაბამისად, იქ, სადაც ახალი ინდივიდუალური მაჩვენებლის დადასტურება ვერ მოხერხდა, სტატია არ იყენებს სავარაუდო ან არაოფიციალურ რიცხვს. [1] (GeoStat)

მუცო — ისტორიული ციხე-სოფელი, რომლის დაცლის პროცესი ათწლეულებს გაგრძელდა

მუცო დუშეთის მუნიციპალიტეტში, ისტორიულ პირიქითა ხევსურეთში მდებარეობს. ის არა მხოლოდ ჩვეულებრივი სოფელი, არამედ განსაკუთრებული საფორტიფიკაციო და არქიტექტურული კომპლექსია. საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს მასალებში მუცო აღწერილია როგორც ისტორიული ციხე-სოფელი, რომელიც ჩრდილოეთიდან საქართველოში მომავალი გზების დაცვის სისტემაში მნიშვნელოვან ფუნქციას ასრულებდა. [2] (Georgia Ministry of Environment)

მუცოს მოსახლეობის შემცირების პროცესი ერთ კონკრეტულ მოვლენას არ უკავშირდება. კულტურული მემკვიდრეობის შესახებ მასალები მიუთითებს, რომ დაცლის პროცესი ჯერ კიდევ XIX საუკუნის ბოლოს დაიწყო და XX საუკუნეში გაგრძელდა. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა საბჭოთა პერიოდში მთის მოსახლეობის ბარში გადასახლების პოლიტიკა, რომელმაც ხევსურეთის რამდენიმე სოფლის სოციალურ და ეკონომიკურ ცხოვრებაზე გავლენა მოახდინა. [3] (Netgazeti)

- Advertisement -

2014 წლის აღწერით, მუცოში 15 ადამიანი ცხოვრობდა. ეს მაჩვენებელი საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის მონაცემებზე დაყრდნობითაა მითითებული და არ უნდა აგვერიოს სოფლის ისტორიულ მოსახლეობასთან. [4] (Wikidata)

მუცოს ისტორია მხოლოდ დაცარიელებას არ უკავშირდება. 2014 წლიდან დაიწყო ციხე-სოფლის მასშტაბური აღდგენისა და გადარჩენის პროექტი. საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოსა და შესაბამისი სახელმწიფო უწყებების ინფორმაციით, პროექტის ფარგლებში ისტორიული ნაგებობების სტაბილიზაცია, აღდგენა და ინფრასტრუქტურის მოწყობა განხორციელდა. [2] (Georgia Ministry of Environment)

ამრიგად, მუცოს „მიტოვებულ სოფელად“ მოხსენიება ნაწილობრივ ასახავს მის დემოგრაფიულ მდგომარეობას, თუმცა უფრო ზუსტი ფორმულირებაა — ისტორიული ციხე-სოფელი, რომლის მუდმივი მოსახლეობა მნიშვნელოვნად შემცირდა და რომლის კულტურული მემკვიდრეობის დიდი ნაწილი რეაბილიტირებულია.

არდოტი — ხევსურული სოფელი, სადაც 2014 წელს მოსახლეობა 10 კაცს არ აღემატებოდა

არდოტიც დუშეთის მუნიციპალიტეტში, პირიქითა ხევსურეთში მდებარეობს. საქართველოს ეროვნული აკადემიის ქართული ენციკლოპედიის მონაცემებით, სოფელი მდინარე ანდაქის მარცხენა ნაპირზე, ზღვის დონიდან დაახლოებით 1820 მეტრზე მდებარეობს. იმავე წყაროს მიხედვით, 2014 წლის აღწერისას არდოტის მოსახლეობა 10 კაცს არ აღემატებოდა. [5] (Georgian Encyclopedia)

სოფლის ისტორიული მნიშვნელობა მის არქიტექტურულ მემკვიდრეობაშიც ჩანს. არდოტში შემორჩენილია გვიანი შუა საუკუნეების კომპლექსი, შუა საუკუნეების კოშკი და XIX საუკუნის ეკლესია. ეს ობიექტები საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტოს რეესტრშიც არის ასახული. [6] (Heritage Sites)

- Advertisement -

არდოტის მოსახლეობის შემცირების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან ფაქტორად წყაროები რთულ სატრანსპორტო და სოციალურ პირობებს ასახელებენ. განსაკუთრებით პრობლემურია ზამთრის პერიოდი, როდესაც მთიანი გზები და უღელტეხილები ხანგრძლივი დროით იზღუდება. ადგილობრივი ცხოვრების შესახებ გამოქვეყნებულ მასალებში აღწერილია, რომ მოსახლეობის ნაწილის ბარში გადასვლას სწორედ ინფრასტრუქტურული სირთულეები და მომსახურებებზე შეზღუდული წვდომა უკავშირდებოდა. [7] (Mtisambebi)

ამასთან, გავრცელებული მოსაზრება, თითქოს არდოტში დღეს ზუსტად ერთი ან ორი ოჯახი ცხოვრობს, ოფიციალური თანამედროვე სტატისტიკით ამ ფორმით ვერ დასტურდება. ამიტომ უფრო სანდოა საუბარი 2014 წლის აღწერის მონაცემზე — 10 ან ნაკლები მუდმივი მცხოვრები — და არა კონკრეტული ოჯახების დღევანდელ რაოდენობაზე.

ადიში — 1987 წლის სტიქიის შემდეგ მოსახლეობის მკვეთრი შემცირების ერთ-ერთი მაგალითი

ადიში მესტიის მუნიციპალიტეტში, ზემო სვანეთში მდებარე მაღალმთიანი სოფელია. 2014 წლის აღწერის მიხედვით, იქ 44 ადამიანი ცხოვრობდა. [8] (Wikipedia)

სოფლის ისტორიული მნიშვნელობა მხოლოდ მის მდებარეობას არ უკავშირდება. ადიში ზემო სვანეთის იმ კულტურული ლანდშაფტის ნაწილია, რომელიც UNESCO-ს მსოფლიო მემკვიდრეობის სტატუსის მქონე ზემო სვანეთის ტერიტორიასთან არის დაკავშირებული. UNESCO ზემო სვანეთს აღწერს როგორც გამორჩეულ მთიან ლანდშაფტს, სადაც შუა საუკუნეების ტრადიციული სოფლები, თავდაცვითი კოშკები და რელიგიური ნაგებობები ერთმანეთთან დაკავშირებულ კულტურულ გარემოს ქმნის. [9] (UNESCO World Heritage Centre)

ადიშის მოსახლეობის შემცირების ისტორიაში განსაკუთრებული ადგილი უკავია 1986–1987 წლების ზამთრის სტიქიურ მოვლენებს. იმ პერიოდში სვანეთში დიდთოვლობამ და ზვავებმა მნიშვნელოვანი ზიანი გამოიწვია. აკადემიურ მასალებში აღნიშნულია, რომ 1987 წელი სვანეთისთვის განსაკუთრებით მძიმე აღმოჩნდა: სტიქიებმა დააზიანა ან გაანადგურა მრავალი სახლი და მოსახლეობის ნაწილის გადასახლება გამოიწვია. [10] (Iverieli)

ადიშის შემთხვევაში სტიქიისა და შემდგომი მიგრაციის კავშირი ასევე აღწერილია National Geographic-ის მასალაში, რომლის მიხედვითაც 1987 წლის ზვავებმა სვანეთში მოსახლეობის ნაწილის გასვლა დააჩქარა, მათ შორის ადიშიდანაც. [11] (National Geographic)

ამიტომ ფორმულირება, რომ ადიში მხოლოდ „მიტოვებული სოფელია“, ზედმეტად გამარტივებული იქნება. უფრო ზუსტია ითქვას, რომ 1987 წლის სტიქიური მოვლენების, რთული კლიმატური პირობებისა და შემდგომი მიგრაციის შედეგად სოფლის მოსახლეობა მკვეთრად შემცირდა, თუმცა დასახლება სრულად არ გაუქმებულა.

კვირიკეწმინდა — რაჭის ისტორიული სოფელი, რომლის მოსახლეობაც მნიშვნელოვნად შემცირდა

კვირიკეწმინდა ამბროლაურის მუნიციპალიტეტში, ველევის თემში მდებარეობს. საქართველოს ეროვნული აკადემიის ქართული ენციკლოპედიის მიხედვით, სოფელი რაჭის ქედის ჩრდილოეთ კალთაზე, მდინარე ხოტეურის ხეობაში მდებარეობს. იმავე წყაროს თანახმად, 2014 წლის მონაცემებით სოფელში 34 მცხოვრები იყო. [12] (Georgian Encyclopedia)

კვირიკეწმინდის ისტორიული მნიშვნელობა რამდენიმე საუკუნეს მოიცავს. ენციკლოპედიური წყარო მიუთითებს, რომ სოფლის სახელწოდება წერილობით წყაროებში XIII–XIV საუკუნეებით დათარიღებულ ლაბეჭინის სახარების მინაწერშია მოხსენიებული. სოფლის სიახლოვეს მდებარეობს X–XI საუკუნეების წმინდა კვირიკესა და ივლიტას ეკლესია. [12] (Georgian Encyclopedia)

კვირიკეწმინდა ასევე ასახულია საქართველოს მაღალმთიანი დასახლებების ოფიციალურ ნუსხაში, რაც ადასტურებს მის ადმინისტრაციულ სტატუსს როგორც მაღალმთიან დასახლებას. [13] (Mrdi)

თუმცა თავდაპირველ მასალაში გავრცელებული მტკიცება, რომ სოფლის დაცლის მთავარი მიზეზი კონკრეტულად მიწისძვრები იყო, ამ ფორმით საკმარისი ოფიციალური ან აკადემიური დადასტურებით ვერ დასტურდება. ამიტომ ფაქტობრივად უფრო ფრთხილი იქნება საუბარი მოსახლეობის ხანგრძლივ შემცირებასა და მაღალმთიანი სოფლებისთვის დამახასიათებელ სოციალურ-ეკონომიკურ გამოწვევებზე, ვიდრე ერთი კონკრეტული მიზეზის დასახელება.

ტორნისი — მნიშვნელოვანი შესწორება: ისტორიული დასახლება, რომლის შესახებაც გავრცელებული ინფორმაცია ზუსტად არ არის მითითებული

ტორნისის შესახებ თავდაპირველ მასალაში მითითებული იყო, რომ ის შიდა ქართლში, თრიალეთის ქედის ჩრდილოეთ კალთებზე მდებარეობდა და დღეს სრულად მიტოვებულ სოფელს წარმოადგენდა. ფაქტების გადამოწმებისას ეს აღწერა ვერ დადასტურდა.

2024 წელს ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის საქართველოს ისტორიის ინსტიტუტის შრომებში გამოქვეყნებული ნინო სილაგაძის კვლევა ტორნისს სამცხის ისტორიულ დასახლებად მოიხსენიებს. კვლევის მიხედვით, ტორნისი მდებარეობდა ახალციხის სიახლოვეს, თანამედროვე სოფელ სვირის მიდამოებში, ხოლო მის სიახლოვეს მდებარე ქუმის წმინდა გიორგის ეკლესია ისტორიულ დასახლებასთან არის დაკავშირებული. [14] (dspace.tsu.ge)

ამავე კვლევაში ტორნისი მოხსენიებულია როგორც ისტორიული დასახლება, ხოლო არა როგორც თანამედროვე ადმინისტრაციული სოფელი, რომლის მიმდინარე მოსახლეობის შესახებაც სტატისტიკური მონაცემი არსებობს. შესაბამისად, მისი „დღეს სრულიად დაცარიელებულ სოფელად“ წარმოჩენა დამატებით მტკიცებულებას საჭიროებს.

ეს მაგალითი კარგად აჩვენებს, რატომ არის მნიშვნელოვანი ისტორიული სოფლების შესახებ პოპულარული ცნობების ოფიციალურ და აკადემიურ წყაროებთან შედარება: ერთი და იგივე ტოპონიმი სხვადასხვა ეპოქაში განსხვავებულ ადმინისტრაციულ ერთეულს ან ისტორიულ დასახლებას შეიძლება აღნიშნავდეს.

რას გვიჩვენებს ამ სოფლების ისტორია

მუცოს, არდოტის, ადიშისა და კვირიკეწმინდის შემთხვევები ერთმანეთისგან განსხვავდება, თუმცა მათ საერთო დემოგრაფიული ტენდენცია აერთიანებთ — მაღალმთიანი დასახლებებიდან მოსახლეობის ხანგრძლივი შემცირება.

მიზეზები ერთგვაროვანი არ ყოფილა. ხევსურეთში მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა რთულმა გეოგრაფიულმა პირობებმა, ინფრასტრუქტურის სიმცირემ და სხვადასხვა პერიოდში განხორციელებულმა მიგრაციამ. მუცოს შემთხვევაში წყაროები პირდაპირ მიუთითებენ საბჭოთა პერიოდში მოსახლეობის გადაადგილების პოლიტიკაზე. ადიშის შემთხვევაში კი 1986–1987 წლების მძიმე ზამთარმა და ზვავებმა მოსახლეობის შემცირების პროცესი დააჩქარა. [3][10] (Netgazeti)

ამავე დროს, სოფლის დაცლა მხოლოდ მოსახლეობის რაოდენობის საკითხი არ არის. ასეთ დასახლებებში ხშირად რჩება ისტორიული კოშკები, ეკლესიები, საცხოვრებელი სახლები და ტრადიციული ლანდშაფტი, რომლებიც ქვეყნის კულტურული მემკვიდრეობის ნაწილია. UNESCO-ს შეფასებით, ზემო სვანეთის განსაკუთრებული მნიშვნელობა სწორედ ტრადიციული დასახლებების, არქიტექტურისა და ბუნებრივი გარემოს ურთიერთკავშირს ეფუძნება. [9] (UNESCO World Heritage Centre)

მუცოს რეაბილიტაციის მაგალითი აჩვენებს, რომ მოსახლეობის შემცირების მიუხედავად, ისტორიული დასახლების შენარჩუნება შესაძლებელია კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის, ინფრასტრუქტურის გაუმჯობესებისა და ადგილობრივი ეკონომიკური აქტივობის ხელშეწყობის გზით. [2] (Georgia Ministry of Environment)

ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება

საქართველოს ისტორიული სოფლების შესახებ გავრცელებული ცნობების ნაწილი რეალურ დემოგრაფიულ და ისტორიულ პროცესებს ეფუძნება, თუმცა კონკრეტული რიცხვები და მიზეზები ყოველთვის ერთნაირად სანდო არ არის.

გადამოწმებული მონაცემებით, 2014 წლის აღწერისას მუცოში 15 ადამიანი ცხოვრობდა, არდოტში მოსახლეობა 10 კაცს არ აღემატებოდა, ადიშიში 44 მცხოვრები იყო, ხოლო კვირიკეწმინდაში — 34. [4][5][8][12] (Wikidata)

ტორნისის შემთხვევაში კი პირველწყაროების გადამოწმებამ აჩვენა, რომ თავდაპირველ აღწერაში მისი მდებარეობა და სტატუსი დაზუსტებას საჭიროებდა. აკადემიური კვლევა მას სამცხის ისტორიულ დასახლებად განიხილავს და არა იმავე ფორმით, როგორც თავდაპირველ მასალაში იყო წარმოდგენილი. [14] (dspace.tsu.ge)

ამიტომ საქართველოს „მოჩვენება-სოფლებზე“ საუბრისას უფრო ზუსტი და ჟურნალისტურად გამართულია ტერმინი „მოსახლეობისგან მნიშვნელოვნად დაცლილი ისტორიული სოფლები“. ეს ფორმულირება ერთდროულად ასახავს დემოგრაფიულ რეალობას და თავიდან გვაცილებს იმ რისკს, რომ მოქმედი სოფელი ან ისტორიული ნასახლარი ფაქტობრივად არასწორად გამოცხადდეს სრულად მიტოვებულ დასახლებად.

წყაროები

[1] საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახური — 2024 წლის მოსახლეობის აღწერის შედეგები. Geostat — 2024 წლის აღწერის შედეგები

[2] საქართველოს განათლების, მეცნიერებისა და კულტურის სფეროს ოფიციალური მასალა — მუცოს რეაბილიტაციის პროექტი. მუცოს რეაბილიტაციის პროექტი

[3] მუცოს დაცლისა და საბჭოთა პერიოდში მოსახლეობის გადაადგილების ისტორიული კონტექსტი. მასალა მუცოს ისტორიის შესახებ

[4] საქართველოს სტატისტიკის ეროვნული სამსახურის 2014 წლის აღწერის მონაცემებზე დაყრდნობილი მუცოს მოსახლეობის მონაცემი. 2014 წლის აღწერის მონაცემი მუცოს შესახებ

[5] საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია — ქართული ენციკლოპედია, „არდოტი“. ქართული ენციკლოპედია — არდოტი

[6] საქართველოს კულტურული მემკვიდრეობის დაცვის ეროვნული სააგენტო — არდოტის კულტურული მემკვიდრეობის ობიექტები. კულტურული მემკვიდრეობის რეესტრი

[8] 2014 წლის აღწერის მონაცემები ადიშის შესახებ. ადიშის 2014 წლის მოსახლეობის მონაცემი

[9] UNESCO World Heritage Centre — Upper Svaneti. UNESCO — ზემო სვანეთი

[10] საქართველოს ეროვნული ბიბლიოთეკის აკადემიურ საცავში დაცული კვლევა სვანეთისა და სვანების შესახებ. აკადემიური კვლევა სვანეთის მიგრაციის შესახებ

[11] National Geographic — სვანეთის დემოგრაფიული და სოციალური ისტორიის მასალა. National Geographic — Svanetia

[12] საქართველოს მეცნიერებათა ეროვნული აკადემია — ქართული ენციკლოპედია, „კვირიკეწმინდა“. ქართული ენციკლოპედია — კვირიკეწმინდა

[13] საქართველოს მაღალმთიანი დასახლებების ოფიციალური ნუსხა. მაღალმთიანი დასახლებების ნუსხა

[14] ნინო სილაგაძე, ივანე ჯავახიშვილის სახელობის თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტი — კვლევა ქუმის წმინდა გიორგის ეკლესიისა და ისტორიული ტორნისის შესახებ. აკადემიური კვლევა ტორნისის შესახებ

წყარო: shenisofeli.ge