შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ჯანმრთელი და ხანგრძლივი ცხოვრების საკითხი თანამედროვე მედიცინისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთი ცენტრალური თემაა. ინფორმაციის ეპოქაში ადამიანები ყოველდღიურად აწყდებიან ურთიერთგამომრიცხავ რეკომენდაციებს კვების, ფიზიკური აქტივობისა და ცხოვრების წესის შესახებ, რაც ხშირად დაბნეულობასა და არასწორ არჩევანს იწვევს. ამ ფონზე განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს ისტორიულად ჩამოყალიბებული, გამოცდილებაზე დაფუძნებული ხედვები, რომლებიც თანამედროვე სამეცნიერო მონაცემებთან თავსებადია და ადამიანის მთლიან — ფიზიკურ და ფსიქიკურ — ჯანმრთელობას მოიცავს. ასეთ მემკვიდრეობას წარმოადგენს ავიცენას, იგივე იბნ სინას, ნაშრომები, რომელთა ნაწილი დღესაც აქტუალურად განიხილება საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით.
პრობლემის აღწერა
ბოლო წლებში ჯანმრთელ ცხოვრების წესთან დაკავშირებული რჩევების სიჭარბემ და მათი არათანმიმდევრულობამ მნიშვნელოვნად შეამცირა ნდობა როგორც მედიის, ისე ზოგიერთ შემთხვევაში სამედიცინო ინფორმაციის მიმართ. ერთ დღეს საზოგადოებას ურჩევენ შაქარზე სრულ უარს, მეორე დღეს — ცხიმების შეზღუდვას, შემდეგ კი ხორცის ამოღებას რაციონიდან. მსგავსი ფრაგმენტული მიდგომა ხშირად არ ითვალისწინებს ადამიანის ინდივიდუალურ თავისებურებებსა და ჯანმრთელობის მთლიან სურათს.
ამ კონტექსტში ავიცენას ხედვა საინტერესოა არა როგორც ისტორიული კურიოზი, არამედ როგორც ჰოლისტიკური მოდელი, რომელიც აერთიანებს ფიზიკურ აქტივობას, კვების ზომიერებას, ფსიქიკურ ჯანმრთელობასა და აქტიურ ცხოვრების წესს. ქართველი მკითხველისთვის ეს საკითხი მნიშვნელოვანია, რადგან საქართველოში არაგადამდები დაავადებები — გულ-სისხლძარღვთა პათოლოგიები, შაქრიანი დიაბეტი, სიმსუქნე — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მთავარ გამოწვევებს წარმოადგენს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ავიცენას ნაშრომი „მედიცინის კანონი“ ეფუძნება დაკვირვებას, კლინიკურ გამოცდილებასა და ადამიანის ორგანიზმის ფუნქციონირების სისტემურ გაგებას. ფიზიკური აქტივობის შესახებ მისი მოსაზრება — რომ მოძრაობას ვერ შეცვლის ვერც ერთი წამალი — თანამედროვე მედიცინაშიც სრულად დასტურდება. ფიზიკური უმოქმედობა დაკავშირებულია კუნთოვანი მასის დაკარგვასთან, მეტაბოლიზმის შენელებასთან და გულ-სისხლძარღვთა რისკების ზრდასთან.
ალკოჰოლის შესახებ ავიცენას გაფრთხილებები ასევე ემთხვევა თანამედროვე კლინიკურ მონაცემებს. ქრონიკული ალკოჰოლის მოხმარება ასოცირებულია ღვიძლის დაზიანებასთან, ნერვული სისტემის დეგენერაციასთან და ნაადრევ სიკვდილიანობასთან.
კვების ზომიერების პრინციპი, რომელსაც ავიცენა განსაკუთრებულ მნიშვნელობას ანიჭებდა, შეესაბამება თანამედროვე დიეტოლოგიის ერთ-ერთ ძირითად კონცეფციას — ენერგეტიკული ბალანსის დაცვას. მისი რეკომენდაცია ერთჯერადი, არამრავალფეროვანი კვების შესახებ შეიძლება განვიხილოთ როგორც გადაჭარბებული კალორიული დატვირთვის თავიდან აცილების მცდელობა.
ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე ყურადღების გამახვილება ავიცენას მიდგომაში წინ უსწრებს თანამედროვე ფსიქოსომატურ მედიცინას. დაავადების შიშის, ქრონიკული სტრესისა და შფოთვის გავლენა იმუნურ და ჰორმონულ სისტემებზე დღეს მეცნიერულად დადასტურებულია.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, ფიზიკური უმოქმედობა მსოფლიოში სიკვდილიანობის ერთ-ერთ წამყვან რისკფაქტორს წარმოადგენს და ყოველწლიურად მილიონობით გარდაცვალებას უკავშირდება [1].
ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება პასუხისმგებელია გლობალური სიკვდილიანობის დაახლოებით 5 პროცენტზე და დაკავშირებულია 200-ზე მეტ დაავადებასთან [2].
კვების მხრივ, ჭარბი კალორიული მიღება და არარეგულარული კვება პირდაპირ კავშირშია სიმსუქნესთან, რომელიც საქართველოში ზრდასრული მოსახლეობის მნიშვნელოვან ნაწილს აწუხებს [3]. ფსიქიკური ჯანმრთელობის თვალსაზრისით, ქრონიკული შფოთვა და დეპრესია არა მხოლოდ ცხოვრების ხარისხს ამცირებს, არამედ ზრდის გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკსაც.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო სამედიცინო ინსტიტუტები, მათ შორის ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია და აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრი, ჯანმრთელი ცხოვრების წესის ძირითად კომპონენტებად ასახელებენ რეგულარულ ფიზიკურ აქტივობას, ალკოჰოლის შეზღუდვას, დაბალანსებულ კვებას და ფსიქიკურ კეთილდღეობას [1], [2].
კლინიკური ჟურნალები, როგორიცაა The Lancet და BMJ, ხშირად აქვეყნებენ კვლევებს, რომლებიც ადასტურებს, რომ ჰოლისტიკური მიდგომა — სხეულის და ფსიქიკის ერთობლივი მოვლა — მნიშვნელოვნად ამცირებს ქრონიკული დაავადებების რისკს და ზრდის სიცოცხლის ხანგრძლივობას.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში არაგადამდები დაავადებები სიკვდილიანობის მთავარ მიზეზს წარმოადგენს. ფიზიკური აქტივობის დაბალი დონე, ალკოჰოლის მაღალი მოხმარება და არარეგულარული კვება მნიშვნელოვან როლს თამაშობს ამ სტატისტიკაში.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მნიშვნელოვანია ისეთი ცოდნის პოპულარიზაცია, რომელიც კულტურულად გასაგებია და ისტორიულ გამოცდილებას ეყრდნობა. ამ თვალსაზრისით ავიცენას იდეები შეიძლება გამოყენებულ იქნეს როგორც საგანმანათლებლო რესურსი, რაც თანხვედრაშია აკადემიური სივრცის მიზნებთან, მათ შორის https://www.gmj.ge, და ხარისხის სტანდარტებთან, რომელთა განხილვაც შესაძლებელია https://www.certificate.ge პლატფორმაზე.
სანდო სამედიცინო ინფორმაციის გავრცელებაში მნიშვნელოვანი როლი ეკისრება პროფესიულ მედიას, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge.
მითები და რეალობა
გავრცელებულია მოსაზრება, რომ ჯანმრთელი ცხოვრება მხოლოდ მკაცრ დიეტასა და ინტენსიურ ვარჯიშს ნიშნავს. რეალურად, როგორც ავიცენას ხედვა, ისე თანამედროვე მედიცინა მიუთითებს ზომიერების, რეგულარულობისა და ფსიქიკური ბალანსის მნიშვნელობაზე. ასევე მცდარია აზრი, რომ დაავადებას მხოლოდ ფიზიკური მიზეზები აქვს — ფსიქოლოგიური ფაქტორები მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ჯანმრთელობაზე.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა ავიცენას რეკომენდაციები თანამედროვე მედიცინასთან თავსებადი?
მათი ძირითადი პრინციპები — ფიზიკური აქტივობა, ზომიერება და ფსიქიკური ბალანსი — სრულად შეესაბამება თანამედროვე სამეცნიერო ხედვებს.
შესაძლებელია თუ არა მათი გამოყენება დღეს?
დიახ, როგორც ზოგადი ცხოვრების წესის სახელმძღვანელო, ინდივიდუალური სამედიცინო რეკომენდაციების პარალელურად.
არის თუ არა საკმარისი მხოლოდ ცხოვრების წესის შეცვლა?
ცხოვრების ჯანსაღი წესი ამცირებს რისკებს, თუმცა არ ცვლის საჭიროების შემთხვევაში სამედიცინო მკურნალობას.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ავიცენას ხედვა დღეგრძელობის შესახებ აჩვენებს, რომ ჯანმრთელი ცხოვრების საფუძვლები საუკუნეების წინაც იყო გააზრებული. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თანამედროვე მიზნებთან მისი პრინციპები სრულ თანხვედრაშია: პასუხისმგებლობა საკუთარ ჯანმრთელობაზე, ცნობიერების ამაღლება და რეალისტური, ყოველდღიურად განხორციელებადი მიდგომები. ისტორიული გამოცდილებისა და თანამედროვე მეცნიერების შერწყმა ხელს უწყობს მდგრად ჯანმრთელობას და ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებას ფართო მოსახლეობისთვის.
წყაროები
- World Health Organization. Physical activity and health. Available from: https://www.who.int
- World Health Organization. Alcohol and health. Available from: https://www.who.int
- National Center for Disease Control and Public Health of Georgia. Noncommunicable diseases statistics. Available from: https://ncdc.ge
