ნეიროპლასტიკურობა: რატომ განსაზღვრავს ტვინის მომავალი უფრო მეტად მისი გამოყენება, ვიდრე ასაკი
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ტვინის დაბერება ხშირად აღიქმება როგორც გარდაუვალი პროცესი, რომელიც მხოლოდ ასაკის მატებასთან არის დაკავშირებული. თუმცა თანამედროვე ნეირომეცნიერება სულ უფრო მკაფიოდ აჩვენებს, რომ კოგნიტური შესაძლებლობების შენარჩუნება მხოლოდ ქრონოლოგიურ ასაკზე არ არის დამოკიდებული. ტვინი დინამიკური ორგანოა, რომელსაც მთელი სიცოცხლის განმავლობაში შეუძლია ადაპტაცია, ახალი ნერვული კავშირების ფორმირება და არსებული ქსელების გადაკეთება. ამ უნარს ნეიროპლასტიკურობა ეწოდება.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ეს საკითხი განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია. მსოფლიოს მოსახლეობა სწრაფად ბერდება, ხოლო დემენცია, ალცჰაიმერის დაავადება და სხვა ნეიროდეგენერაციული მდგომარეობები ჯანდაცვის სისტემებისთვის მზარდ გამოწვევას წარმოადგენს. ამ ფონზე, იმის ცოდნა, რომ ტვინის ფუნქციური მდგომარეობა მნიშვნელოვანწილად დამოკიდებულია ცხოვრების წესზე, განათლებაზე, სოციალურ აქტივობასა და ფიზიკურ მოძრაობაზე, მნიშვნელოვან შესაძლებლობას ქმნის პრევენციული ღონისძიებების განვითარებისთვის [1].
თანამედროვე მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ ტვინი ასახავს იმ მოთხოვნებს, რომლებსაც ყოველდღიურად ვუყენებთ. როდესაც გარემო ერთფეროვანია და გონებრივი სტიმულაცია შეზღუდულია, ნერვული ქსელების აქტივობაც მცირდება. ამის საპირისპიროდ, ახალი გამოცდილებები, სწავლა, მოძრაობა და სოციალური ურთიერთობები ხელს უწყობს კოგნიტური ფუნქციების შენარჩუნებასა და გაძლიერებას.
პრობლემის აღწერა
ბევრ ადამიანს მიაჩნია, რომ მეხსიერების გაუარესება, კონცენტრაციის დაქვეითება და აზროვნების შენელება ასაკობრივი პროცესის ბუნებრივი და შეუქცევადი ნაწილია. მიუხედავად იმისა, რომ ასაკი მართლაც წარმოადგენს გარკვეულ რისკფაქტორს, მეცნიერება აჩვენებს, რომ ცხოვრების წესი ხშირად არანაკლებ მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ტვინის ჯანმრთელობაზე.
დღევანდელ საზოგადოებაში ადამიანები სულ უფრო ხშირად ატარებენ დროს ერთსა და იმავე საქმიანობაში, იყენებენ ნაცნობ ინფორმაციას და ნაკლებად აწყდებიან ახალ გამოწვევებს. ციფრული ტექნოლოგიების ფართო გამოყენებამ ბევრი პროცესი გაამარტივა, თუმცა ამავდროულად შეამცირა გარკვეული კოგნიტური ძალისხმევის საჭიროებაც.
ქართველი მკითხველისთვის ეს საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია. მოსახლეობის დაბერება, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების მაღალი გავრცელება, ფიზიკური უმოქმედობა და ქრონიკული სტრესი იმ ფაქტორებს შორისაა, რომლებიც ტვინის ჯანმრთელობაზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენენ. შესაბამისად, ნეიროპლასტიკურობის შესახებ ცოდნა მხოლოდ სამეცნიერო ინტერესი არ არის — ეს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სტრატეგიის მნიშვნელოვანი ნაწილია.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ნეიროპლასტიკურობა გულისხმობს ტვინის უნარს, გამოცდილების საპასუხოდ შეცვალოს საკუთარი სტრუქტურა და ფუნქცია. მრავალი წლის განმავლობაში მეცნიერები ფიქრობდნენ, რომ ზრდასრულ ასაკში ტვინის განვითარება თითქმის სრულდებოდა. დღეს უკვე ცნობილია, რომ ნერვული სისტემის ადაპტაციის შესაძლებლობა მთელი ცხოვრების განმავლობაში გრძელდება [2].
ახალი ინფორმაციის მიღებისას ნეირონებს შორის კავშირები ძლიერდება. ხშირი გამოყენების შემთხვევაში ეს კავშირები უფრო ეფექტიანი ხდება, ხოლო გამოუყენებელი გზები თანდათან სუსტდება. სწორედ ამიტომ სწავლა, ახალი უნარების ათვისება და ინტელექტუალური აქტივობა მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს კოგნიტურ შესაძლებლობებზე.
განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს პრეფრონტალურ ქერქს, რომელიც პასუხისმგებელია დაგეგმვაზე, გადაწყვეტილებების მიღებაზე, სამუშაო მეხსიერებასა და თვითკონტროლზე. ახალი გამოწვევები და რთული ამოცანები ამ უბანს მუდმივად ააქტიურებს, რაც ხელს უწყობს ნერვული ქსელების ფუნქციურ შენარჩუნებას.
მნიშვნელოვან როლს ასრულებს დოფამინის სისტემა. სიახლეები და მოულოდნელი გამოცდილებები ზრდის დოფამინის გამოყოფას, რაც მოტივაციას, ყურადღებასა და სწავლას აუმჯობესებს. სწორედ ამიტომ ახალი ენის სწავლა, მუსიკალური ინსტრუმენტის დაუფლება ან უცნობ გარემოში მოგზაურობა ტვინისთვის ძლიერი სტიმულია.
ფიზიკური აქტივობა ასევე წარმოადგენს ნეიროპლასტიკურობის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ბიოლოგიურ სტიმულატორს. რეგულარული ვარჯიში ზრდის ტვინიდან წარმოშობილი ნეიროტროფული ფაქტორის (BDNF) გამომუშავებას. ეს ცილა ხელს უწყობს ნეირონების გადარჩენას, ზრდას და ახალი სინაფსების ფორმირებას [3].
სოციალური ურთიერთობებიც კრიტიკულად მნიშვნელოვანია. ადამიანებთან კომუნიკაცია ერთდროულად ააქტიურებს მეხსიერებას, ემოციურ დამუშავებას, ენობრივ ფუნქციებსა და სოციალური აღქმის სისტემებს. იზოლაცია, პირიქით, კოგნიტური დაქვეითების ერთ-ერთ მნიშვნელოვან რისკფაქტორად ითვლება.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მრავალი საერთაშორისო კვლევა ადასტურებს, რომ აქტიური ცხოვრების წესი კოგნიტური ჯანმრთელობის შენარჩუნებას უკავშირდება.
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით, დემენციით მსოფლიოში 55 მილიონზე მეტი ადამიანი ცხოვრობს, ხოლო ყოველწლიურად დაახლოებით 10 მილიონი ახალი შემთხვევა ფიქსირდება [4].
სხვადასხვა მეტა-ანალიზის მიხედვით, რეგულარული ფიზიკური აქტივობა დემენციის განვითარების რისკს დაახლოებით 20-30%-ით ამცირებს [5].
კვლევებმა აჩვენა, რომ ადამიანები, რომლებიც მუდმივად სწავლობენ ახალ უნარებს, მონაწილეობენ სოციალურ აქტივობებში და ინარჩუნებენ ინტელექტუალურ ჩართულობას, უფრო მაღალი კოგნიტური რეზერვით ხასიათდებიან. კოგნიტური რეზერვი გულისხმობს ტვინის უნარს, უკეთ გაუმკლავდეს ასაკობრივ ცვლილებებსა და დაავადებით გამოწვეულ დაზიანებებს [6].
განსაკუთრებით საინტერესოა ის ფაქტი, რომ ტვინის ფუნქციური მდგომარეობა ყოველთვის არ ემთხვევა პასპორტში მითითებულ ასაკს. როგორც აღნიშნულია წარმოდგენილ მასალაში, 40 წლის ადამიანი, რომელიც ხანგრძლივად ცხოვრობს გონებრივად არასაკმარისად მასტიმულირებელ გარემოში, შესაძლოა გარკვეული მაჩვენებლებით უფრო ასაკოვანი ტვინის მახასიათებლებს ავლენდეს, მაშინ როდესაც 70 წლის აქტიური ადამიანი ხშირად ინარჩუნებს უფრო ახალგაზრდული ფუნქციონირების ნიშნებს.
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია, აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები და სხვა წამყვანი ორგანიზაციები ხაზს უსვამენ ცხოვრების წესის მნიშვნელობას ტვინის ჯანმრთელობისთვის [4,5].
ფინეთში ჩატარებულმა ფართომასშტაბიანმა FINGER კვლევამ აჩვენა, რომ მრავალმხრივი ჩარევა — რომელიც მოიცავდა ფიზიკურ აქტივობას, კვებით რეკომენდაციებს, კოგნიტურ ვარჯიშებსა და გულ-სისხლძარღვთა რისკფაქტორების კონტროლს — აუმჯობესებდა კოგნიტურ ფუნქციებს ასაკოვან ადამიანებში [7].
ბრიტანეთსა და სკანდინავიის ქვეყნებში აქტიურად მიმდინარეობს პროგრამები, რომლებიც ხელს უწყობს ხანდაზმულთა სოციალურ ჩართულობას, უწყვეტ განათლებასა და ფიზიკურ აქტივობას. მსგავსი მიდგომები უკვე განიხილება დემენციის პრევენციის ეროვნული სტრატეგიების ნაწილად.
მეცნიერები თანხმდებიან, რომ ნეიროპლასტიკურობის შენარჩუნება მოითხოვს მრავალმხრივ სტიმულაციას. მხოლოდ კროსვორდების ამოხსნა ან მხოლოდ სიარული საკმარისი არ არის. საუკეთესო შედეგებს იძლევა ინტელექტუალური, ფიზიკური და სოციალური აქტივობების ერთობლიობა.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ნეიროდეგენერაციული დაავადებების ტვირთი მოსახლეობის დაბერებასთან ერთად სავარაუდოდ გაიზრდება. შესაბამისად, აუცილებელია პრევენციული მიდგომების გაძლიერება.
ქვეყანაში იზრდება ინტერესი ჯანსაღი ცხოვრების წესის, რეგულარული ფიზიკური აქტივობისა და აქტიური დაბერების პროგრამების მიმართ, თუმცა ჯერ კიდევ არსებობს გამოწვევები. ფიზიკური უმოქმედობა, მოწევა, სიმსუქნე და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები მნიშვნელოვან რისკფაქტორებად რჩება.
ამ მიმართულებით განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს სამეცნიერო განათლებას და მოსახლეობის ინფორმირებას. პროფესიული და აკადემიური რესურსები, მათ შორის GMJ.ge, ხელს უწყობს თანამედროვე სამედიცინო მტკიცებულებების გავრცელებას. ასევე მნიშვნელოვანია ხარისხისა და სტანდარტების კულტურის განვითარება, რაშიც თავისი როლი შეიძლება შეასრულოს Certificate.ge.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საკითხებზე ინფორმაციის გავრცელებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ისეთი პლატფორმები, როგორიცაა SheniEkimi.ge და PublicHealth.ge.
მითები და რეალობა
მითი: ტვინის განვითარება მხოლოდ ბავშვობაში ხდება
რეალობა: ტვინი მთელი ცხოვრების განმავლობაში ინარჩუნებს ადაპტაციის უნარს. ნეიროპლასტიკურობა სრულად არასოდეს ქრება, თუმცა ასაკთან ერთად მისი ინტენსივობა შეიძლება შემცირდეს.
მითი: ხანდაზმულ ასაკში ახალი უნარის სწავლა შეუძლებელია
რეალობა: მრავალი კვლევა აჩვენებს, რომ ასაკოვან ადამიანებს შეუძლიათ ახალი ენის, მუსიკალური ინსტრუმენტის ან სხვა უნარების დაუფლება, რაც კოგნიტურ ფუნქციებს აუმჯობესებს.
მითი: მხოლოდ გენეტიკა განსაზღვრავს ტვინის ჯანმრთელობას
რეალობა: გენეტიკა მნიშვნელოვანია, მაგრამ ცხოვრების წესი, განათლება, ფიზიკური აქტივობა და სოციალური ჩართულობა ასევე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს.
მითი: მეხსიერების გაუარესება ყოველთვის დემენციას ნიშნავს
რეალობა: მეხსიერების მსუბუქი ცვლილებები შეიძლება დაკავშირებული იყოს სტრესთან, ძილის დარღვევასთან, დეპრესიასთან ან სხვა ფაქტორებთან და ყოველთვის არ მიუთითებს დემენციაზე.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შესაძლებელია თუ არა ტვინის „გავარჯიშება“?
დიახ. სწავლა, კითხვა, ახალი უნარების ათვისება და რთული გონებრივი აქტივობები ხელს უწყობს ნერვული ქსელების აქტიურობას.
რა როლი აქვს ფიზიკურ ვარჯიშს?
რეგულარული ფიზიკური აქტივობა ზრდის BDNF-ის გამომუშავებას და აუმჯობესებს ტვინის სისხლმომარაგებას.
რამდენად მნიშვნელოვანია სოციალური ურთიერთობები?
სოციალური ჩართულობა კოგნიტური ჯანმრთელობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი დამცავი ფაქტორია.
შეუძლია თუ არა ახალ ჰობს ტვინის ფუნქციის გაუმჯობესება?
დიახ. ახალი საქმიანობა ქმნის ახალ ნერვულ კავშირებს და ხელს უწყობს კოგნიტური მოქნილობის შენარჩუნებას.
არის თუ არა ასაკი მთავარი ფაქტორი?
ასაკი მნიშვნელოვანია, მაგრამ არა ერთადერთი. ცხოვრების წესი ხშირად განსაზღვრავს ტვინის ფუნქციური შესაძლებლობების მნიშვნელოვან ნაწილს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ნეიროპლასტიკურობა თანამედროვე ნეირომეცნიერების ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი კონცეფციაა. არსებული მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ ტვინის ჯანმრთელობა მხოლოდ ასაკზე არ არის დამოკიდებული. სწავლა, ახალი გამოცდილებები, ფიზიკური აქტივობა, სოციალური ურთიერთობები და მუდმივი კოგნიტური გამოწვევები ხელს უწყობს ნერვული ქსელების შენარჩუნებასა და განვითარებას.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, ეს ნიშნავს, რომ კოგნიტური დაქვეითების პრევენცია უნდა იწყებოდეს გაცილებით ადრე, ვიდრე დაავადების პირველი ნიშნები გამოჩნდება. აქტიური ცხოვრება, უწყვეტი განათლება და ჯანმრთელი ცხოვრების წესი შეიძლება იქცეს ტვინის ჯანმრთელობის დაცვის ყველაზე ეფექტიან ინსტრუმენტებად.
ტვინი მართლაც ასახავს იმ მოთხოვნებს, რომლებსაც ყოველდღიურად ვუყენებთ. ამიტომ კოგნიტური ჯანმრთელობის შენარჩუნების ერთ-ერთი მთავარი გზა არის მუდმივი სწავლა, მოძრაობა, ურთიერთობა და სიახლეებისადმი გახსნილობა.
წყაროები
- Kolb B, Gibb R. Brain plasticity and behaviour in the developing brain. J Can Acad Child Adolesc Psychiatry. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3181995/
- National Institute of Neurological Disorders and Stroke. Brain Basics: Understanding Sleep and Neuroplasticity. Available from: https://www.ninds.nih.gov
- Erickson KI, Gildengers AG, Butters MA. Physical activity and brain plasticity in late adulthood. Dialogues Clin Neurosci. Available from: https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3622473/
- World Health Organization. Dementia Fact Sheet. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia
- Centers for Disease Control and Prevention. Healthy Brain Initiative. Available from: https://www.cdc.gov/aging
- Stern Y. Cognitive reserve in ageing and Alzheimer’s disease. Lancet Neurology. Available from: https://www.thelancet.com
- FINGER Study. Multidomain intervention to prevent cognitive decline. Available from: https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(15)60461-5/fulltext
