საქართველოში პარლამენტში ინიციირებულია საკანონმდებლო პაკეტი, რომელიც სურსათთან შეხებისთვის განკუთვნილი პლასტმასის პროდუქციის რეგულაციებს ამკაცრებს და ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსში ახალ სანქციებს ამატებს.
ცვლილებები ითვალისწინებს აკრძალული პლასტმასის ნაწარმის წარმოების, იმპორტისა და ბაზარზე განთავსების შემთხვევაში ფიზიკური და იურიდიული პირების დაჯარიმებასა და პროდუქციის კონფისკაციას. ინიციატივა უკავშირდება გარემოს დაცვისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მიმართულებით უკვე მოქმედ პოლიტიკას, რომელიც ქვეყანაში ერთჯერადი პლასტმასის შემცირებას ისახავს მიზნად.
მოვლენების აღწერა
საკანონმდებლო პაკეტის მიხედვით, ადმინისტრაციულ სამართალდარღვევათა კოდექსს ემატება ახალი — 82-ე მუხლი, რომელიც შეეხება საქართველოს მთავრობის დადგენილებით აკრძალული პლასტმასის პროდუქციის წარმოებას, იმპორტსა და ბაზარზე განთავსებას.
განმარტებითი ბარათის თანახმად, მოქმედი სანქციები ხშირ შემთხვევაში ვერ უზრუნველყოფს სამართალდარღვევების პრევენციას და ვერ ქმნის საკმარის შემაკავებელ ეფექტს. კანონპროექტის ავტორები აღნიშნავენ, რომ არსებული პრაქტიკა საჭიროებს უფრო მკაცრ აღსრულებით მექანიზმებს [1].
დოკუმენტის მიხედვით:
- სურსათთან შეხებისთვის განკუთვნილი პლასტმასის პროდუქციის მოთხოვნების დარღვევა გამოიწვევს 1 000 ლარის ოდენობის ჯარიმას;
- სანქცია გავრცელდება როგორც ფიზიკურ, ისე იურიდიულ პირებზე;
- დამატებით გათვალისწინებულია პროდუქციის კონფისკაცია;
- განმეორებითი დარღვევის შემთხვევაში ჯარიმა 2 000 ლარამდე გაიზრდება, ხოლო პროდუქცია კვლავ დაექვემდებარება კონფისკაციას.
ინიციატივა უკავშირდება იმ რეგულაციების ეტაპობრივ ამოქმედებას, რომელიც საქართველოში ერთჯერადი პლასტმასის გამოყენების შემცირებას ითვალისწინებს.
კონტექსტი და ფონი
ბოლო წლებში პლასტმასის ნარჩენები ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გარემოსდაცვით გამოწვევად განიხილება. განსაკუთრებით პრობლემურ კატეგორიად მიიჩნევა ერთჯერადი გამოყენების პლასტმასა, რომელიც სწრაფად გადაიქცევა ნარჩენად და ხშირად ვერ ექვემდებარება ეფექტიან გადამუშავებას [2].
გაერთიანებული ერების გარემოს დაცვის პროგრამის მონაცემებით, მსოფლიოში ყოველწლიურად ასობით მილიონი ტონა პლასტმასა იწარმოება, რომლის მნიშვნელოვანი ნაწილი გარემოში ხვდება [3]. სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ პლასტმასის ნარჩენები გავლენას ახდენს არა მხოლოდ ეკოსისტემებზე, არამედ ადამიანის ჯანმრთელობაზეც, რადგან მიკროპლასტმასის ნაწილაკები წყალში, საკვებსა და ჰაერში ვრცელდება.
ევროკავშირმა 2019 წელს მიიღო დირექტივა, რომელიც ერთჯერადი პლასტმასის ნაწარმის ეტაპობრივ შეზღუდვას ითვალისწინებს [4]. მსგავსი რეგულაციები სხვადასხვა ფორმით მოქმედებს აშშ-ის ცალკეულ შტატებში, კანადაში, დიდ ბრიტანეთში და აზიის რიგ ქვეყნებში.
საქართველოში პლასტმასის შემცირების პოლიტიკა ეტაპობრივად ამოქმედდა. რეგულაციების მიზანი არის გარემოზე ზემოქმედების შემცირება, ნარჩენების მართვის გაუმჯობესება და ალტერნატიული, ნაკლებად დამაბინძურებელი მასალების გამოყენების წახალისება.
დეტალები და ფაქტები
საქართველოში ერთჯერადი პლასტმასის რეგულაციების ერთ-ერთი ეტაპი მიმდინარე წლის 1 იანვრიდან ამოქმედდა. ამ თარიღიდან აიკრძალა:
- ერთჯერადი პლასტმასის პროდუქტების წარმოება, თუ პროდუქცია ექსპორტისთვის არ არის განკუთვნილი;
- იმპორტი;
- ბაზარზე განთავსება.
ასევე აიკრძალა საზოგადოებრივი კვების ობიექტების მიერ პლასტმასის ერთჯერადი სასურსათო კონტეინერებისა და ჭიქების გამოყენებით მზა სურსათის მიწოდება მომხმარებლებისთვის.
დადგენილება გარკვეულ გარდამავალ პერიოდსაც ითვალისწინებს. კერძოდ, იმ პლასტმასის ნაწარმის გამოყენება, რომელიც ბაზარზე რეგულაციის ამოქმედებამდე იყო განთავსებული, სამი თვის განმავლობაში კვლავ დასაშვები გახდა.
ეს ეხებოდა შემდეგ პროდუქტებს:
- პლასტმასის ჩანგლებს, დანებსა და კოვზებს;
- ჩხირებს;
- თეფშებს;
- საწრუპებს;
- სასმლის მოსარევებს;
- გაფართოებული პოლისტიროლის კონტეინერებსა და თავსახურებს;
- პლასტმასის ჭიქებსა და მათ თავსახურებს.
რეგულაციების მეორე ეტაპი 1 აპრილიდან ამოქმედდა. ამ ცვლილებების მიხედვით, სახელმწიფო უწყებების მნიშვნელოვან ნაწილს შეეზღუდა პლასტმასის ჭიქების, კონტეინერებისა და 3 ლიტრამდე მოცულობის პლასტმასის ბოთლების შესყიდვა.
შემდეგი ეტაპი 1 ივლისიდან ამოქმედდება. ამ დროიდან საზოგადოებრივი კვების ობიექტებს მომხმარებლისთვის პლასტმასის მასალაში შეფუთული ან განთავსებული სურსათის მიწოდება აეკრძალებათ.
კანონპროექტის განმარტებითი ბარათის მიხედვით, მსგავსი პროდუქცია მნიშვნელოვან საფრთხეს წარმოადგენს როგორც გარემოსთვის, ისე ადამიანის ჯანმრთელობისთვის, რის გამოც სახელმწიფოს მხრიდან რეგულაციების აღსრულების გამკაცრება საჭიროდ მიიჩნევა.
საერთაშორისო ან რეგიონული პერსპექტივა
ერთჯერადი პლასტმასის შეზღუდვის პოლიტიკა ბოლო წლებში საერთაშორისო გარემოსდაცვითი დღის წესრიგის ერთ-ერთ მთავარ მიმართულებად ჩამოყალიბდა.
ევროკავშირის დირექტივა წევრ ქვეყნებს ავალდებულებს ეტაპობრივად შეზღუდონ ისეთი პროდუქტები, როგორიცაა:
- პლასტმასის ჭურჭელი;
- საწრუპები;
- საკვები კონტეინერები;
- პლასტმასის ჩხირები;
- გაფართოებული პოლისტიროლის პროდუქცია [4].
გაერთიანებული ერების გარემოს დაცვის პროგრამა აღნიშნავს, რომ ერთჯერადი პლასტმასის მოხმარების შემცირება აუცილებელია როგორც საზღვაო ეკოსისტემების, ისე ადამიანის ჯანმრთელობის დაცვისთვის [3].
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია ასევე მიუთითებს მიკროპლასტმასის გავრცელების პრობლემაზე. მიუხედავად იმისა, რომ ამ მიმართულებით კვლევები კვლავ მიმდინარეობს, ორგანიზაცია აღნიშნავს, რომ პლასტმასის ნაწილაკების გარემოში დაგროვება გრძელვადიან რისკებს უკავშირდება [5].
რეგიონში სხვადასხვა ქვეყანამ განსხვავებული მიდგომები აირჩია. ზოგიერთმა სახელმწიფომ სრული აკრძალვის მექანიზმი გამოიყენა, სხვებმა კი გადასახადები, შეზღუდვები ან სავალდებულო გადამუშავების პოლიტიკა დანერგეს.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ერთჯერადი პლასტმასის შეზღუდვის პოლიტიკა ეტაპობრივად ვითარდება და გარემოს დაცვის მიმართულებით მიმდინარე რეფორმების ნაწილია.
ქვეყანაში ერთ-ერთი გამოწვევაა ნარჩენების მართვის სისტემა, რადგან პლასტმასის ნარჩენების მნიშვნელოვანი ნაწილი გარემოში ხვდება. გარემოსდაცვითი ორგანიზაციები წლების განმავლობაში მიუთითებდნენ, რომ ერთჯერადი პლასტმასის მოხმარება განსაკუთრებით მაღალი იყო საზოგადოებრივი კვების სექტორში.
ახალი რეგულაციები გავლენას მოახდენს:
- კვების ობიექტებზე;
- იმპორტიორ კომპანიებზე;
- საცალო ვაჭრობის სექტორზე;
- სახელმწიფო შესყიდვების პოლიტიკაზე.
ექსპერტები აღნიშნავენ, რომ მსგავსი ცვლილებების ეფექტიანობა მნიშვნელოვნად იქნება დამოკიდებული აღსრულების მექანიზმებზე, ბაზარზე ალტერნატიული პროდუქციის ხელმისაწვდომობასა და ბიზნესის ადაპტაციის შესაძლებლობებზე.
გარემოს დაცვისა და ნარჩენების მართვის თემები საქართველოში აქტიურად განიხილება როგორც აკადემიურ, ისე მედიის სივრცეში, მათ შორის SheniAmbebi.ge-ის პლატფორმაზეც.
ანალიტიკური, ნეიტრალური შეჯამება
საკანონმდებლო პაკეტი, რომელიც პლასტმასის აკრძალული პროდუქციის წარმოებისა და იმპორტისთვის სანქციებს ამკაცრებს, საქართველოში ერთჯერადი პლასტმასის შემცირების პოლიტიკის გაგრძელებას წარმოადგენს. ცვლილებები მიმართულია რეგულაციების აღსრულების გაძლიერებისა და გარემოსდაცვითი სტანდარტების გამკაცრებისკენ.
მომდევნო ეტაპზე მნიშვნელოვანი იქნება, რამდენად შეძლებენ სახელმწიფო უწყებები კონტროლის მექანიზმების ეფექტიან განხორციელებას და რამდენად სწრაფად მოახერხებს ბიზნესი ალტერნატიულ მასალებზე გადასვლას. საერთაშორისო პრაქტიკა აჩვენებს, რომ მსგავსი რეგულაციების შედეგიანობა დიდწილად დამოკიდებულია არა მხოლოდ აკრძალვებზე, არამედ ნარჩენების მართვის სისტემის განვითარებასა და მომხმარებლის ქცევის ცვლილებაზეც.
წყაროები
- საქართველოს პარლამენტი. საკანონმდებლო პაკეტის განმარტებითი ბარათი. Available from: https://parliament.ge
- European Environment Agency. Plastics, the circular economy and Europe’s environment. Available from: https://www.eea.europa.eu
- United Nations Environment Programme. Single-use plastics: A roadmap for sustainability. Available from: https://www.unep.org
- European Union. Directive on single-use plastics. Available from: https://environment.ec.europa.eu/topics/plastics/single-use-plastics_en
- World Health Organization. Microplastics in drinking-water. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789241516198
