მწერალი და პედაგოგი ნანა ბეკოშვილი საკმაოდ გავრცელებულ პრობლემაზე წერს, რომელიც მოსწავლეებს სრულიად უკარგავს სწავლის მოტივაციას:
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ბავშვებისა და მოზარდების სწავლის მოტივაცია მხოლოდ აკადემიური საკითხი არ არის — ეს პირდაპირ უკავშირდება ფსიქიკურ ჯანმრთელობას, ცხოვრების წესს, ოჯახურ გარემოსა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ფართო გამოწვევებს. თანამედროვე სკოლებში სულ უფრო ხშირად ისმის მასწავლებლებისა და მშობლების საერთო შეშფოთება: ბავშვები გაკვეთილებზე მოტივაციადაკარგულები, დაღლილები და ყურადღების დეფიციტით სხედან.
მწერალი და პედაგოგი ნანა ბეკოშვილი სწორედ ამ პრობლემაზე ამახვილებს ყურადღებას — განსაკუთრებით ძილის რეჟიმის დარღვევასა და ტელეფონზე დამოკიდებულებაზე, რაც ბავშვების სწავლით ინტერესს მნიშვნელოვნად ამცირებს. საკითხი მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ განათლების სისტემისთვის, არამედ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვისაც, რადგან მოტივაციის დაკარგვა ხშირად თან ახლავს ქრონიკულ დაღლილობას, სტრესს, ემოციურ გადაღლას და ფსიქოსოციალურ პრობლემებს.
ამ თემაზე ინფორმირებული საუბარი აუცილებელია ისეთი პლატფორმებისთვის, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, სადაც ჯანმრთელობისა და საზოგადოების ურთიერთკავშირი მკაფიოდ განიხილება.
პრობლემის აღწერა
სწავლის მოტივაციის დაკარგვა მოზარდებში მრავალფაქტორული პრობლემაა. ეს არ არის მხოლოდ „ზარმაცობა“ ან „ინტერესის ნაკლებობა“, არამედ ხშირად დაკავშირებულია ცხოვრების წესთან, ტექნოლოგიურ ჩვევებთან და ოჯახურ გარემოსთან.
ნანა ბეკოშვილი წერილში ხაზგასმით აღნიშნავს, რომ ბავშვები ხშირად ღამეებს ტელეფონებში ათენებენ, სკოლაში კი გამოუძინებლები მიდიან. შედეგად:
- გაკვეთილზე კონცენტრაცია უჭირთ
- ახალი ინფორმაციის ათვისება მცირდება
- სწავლა ხდება ფორმალური მოვალეობა და არა განვითარება
- მეხსიერება და ყურადღება სუსტდება
- იზრდება ემოციური გაღიზიანება
ქართველი მკითხველისთვის ეს საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან საქართველოში მოზარდების ციფრული ჩართულობა სწრაფად იზრდება, ხოლო ძილის ჰიგიენა და ეკრანთან გატარებული დრო ხშირად დაურეგულირებელია.
პრობლემა სოციალური მნიშვნელობისაცაა: განათლების ხარისხი განსაზღვრავს ქვეყნის მომავალ რესურსს, ხოლო მოზარდთა ფსიქიკური ჯანმრთელობა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
სწავლის მოტივაცია მჭიდროდ არის დაკავშირებული ტვინის ნეირობიოლოგიურ ფუნქციებთან, ძილის რეგულაციასთან და ფსიქოლოგიურ კეთილდღეობასთან.
ძილის მნიშვნელობა კოგნიტური ფუნქციებისთვის
კვლევები ადასტურებს, რომ მოზარდებში არასაკმარისი ძილი პირდაპირ ამცირებს ყურადღებას, მეხსიერებას და გადაწყვეტილების მიღების უნარს [1]. ტვინი ინფორმაციის კონსოლიდაციას სწორედ ღამის ძილის დროს ახორციელებს, ამიტომ გამოუძინებელი ბავშვი ფაქტობრივად ვერ სწავლობს ეფექტურად.
ეკრანზე დამოკიდებულება და დოფამინური სისტემა
ტელეფონისა და სოციალური ქსელების მუდმივი გამოყენება ასტიმულირებს ტვინის დაჯილდოების სისტემას, რაც ამცირებს ინტერესს უფრო „ნელ“ აქტივობებზე, როგორიცაა კითხვა ან დავალების შესრულება [2]. ეს ქმნის მოტივაციის დეფიციტს და ყურადღების გადატანას რთულ ამოცანებზე.
ქრონიკული დაღლილობა და ფსიქიკური ჯანმრთელობა
მოზარდებში ძილის ქრონიკული ნაკლებობა დაკავშირებულია დეპრესიის, შფოთვისა და ემოციური არასტაბილურობის ზრდასთან [3]. ასეთ ფონზე სწავლა ხშირად ხდება დამატებითი სტრესორი და არა თვითგანვითარების პროცესი.
ოჯახის როლი და ქცევითი ჩარჩოები
მასწავლებლის წერილში ნახსენები პრაქტიკა — მშობლების ჩართულობა, გაკვეთილების კონტროლი და ტელეფონის დროებითი შეზღუდვა — ემთხვევა ქცევითი ფსიქოლოგიის მიდგომებს, სადაც სტრუქტურა და პასუხისმგებლობა ბავშვის თვითრეგულაციას აძლიერებს [4].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
საერთაშორისო მონაცემებით, მოზარდების დაახლოებით 60–70% ვერ იღებს რეკომენდებულ 8–10 საათიან ძილს სასკოლო დღეებში [5]. ეს ტენდენცია განსაკუთრებით ძლიერია იმ ქვეყნებში, სადაც ეკრანზე გატარებული დრო მაღალია.
კვლევები აჩვენებს, რომ ეკრანთან ძილის წინ ერთ საათზე მეტი დროის გატარება მნიშვნელოვნად ზრდის უძილობისა და დღის ძილიანობის რისკს [6]. სწორედ ეს მდგომარეობა აღწერილია ნანა ბეკოშვილის წერილშიც: ბავშვები მოდიან „გონებაგათიშულები“ და გაკვეთილზე ფუნქციურად არ არიან ჩართულები.
ასევე დასტურდება, რომ მშობლის აქტიური ჩართულობა სწავლაში — თუნდაც ყოველდღიური მოკლე კონტროლი — ზრდის აკადემიურ შედეგებს და ამცირებს სკოლისადმი ნეგატიურ დამოკიდებულებას [7].
საერთაშორისო გამოცდილება
WHO მოზარდთა ფსიქიკური ჯანმრთელობის ერთ-ერთ მთავარ რისკფაქტორად ასახელებს ძილის დარღვევას და ციფრულ დამოკიდებულებებს [8]. ორგანიზაცია რეკომენდაციას აძლევს სკოლებსა და ოჯახებს ერთობლივი რეგულაციების შემუშავებაზე.
CDC ხაზს უსვამს, რომ არასაკმარისი ძილი უკავშირდება არა მხოლოდ ცუდ აკადემიურ მოსწრებას, არამედ ტრავმების, დეპრესიისა და ქცევითი პრობლემების ზრდას [9].
NIH და სამეცნიერო გამოცემები, როგორიცაა BMJ და The Lancet, ასევე აღნიშნავენ, რომ ეკრანზე დამოკიდებულება მოზარდებში საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მზარდ გამოწვევად იქცა [10].
საერთაშორისო გამოცდილება გვიჩვენებს, რომ ეფექტური პოლიტიკა მოიცავს:
- სკოლებში ტელეფონის გამოყენების შეზღუდვას
- ოჯახურ წესებს ეკრანთან დაკავშირებით
- ძილის ჰიგიენის განათლებას
- ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის გაძლიერებას
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ეს პრობლემა განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან ტექნოლოგიური ჩართულობა სწრაფად გაიზარდა, ხოლო სკოლებისა და ოჯახების ადაპტაცია ხშირად ჩამორჩება.
ქვეყნის ჯანდაცვის სისტემისთვის მოზარდთა ფსიქიკური ჯანმრთელობა ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი მიმართულებაა, თუმცა რესურსები შეზღუდულია:
- სკოლის ფსიქოლოგების რაოდენობა არასაკმარისია
- ოჯახებში ციფრული აღზრდის კულტურა ჯერ ჩამოყალიბების პროცესშია
- განათლებისა და ჯანდაცვის სექტორებს შორის კოორდინაცია საჭიროებს გაძლიერებას
ამ საკითხის აკადემიური განხილვისთვის მნიშვნელოვანია ისეთი სივრცეები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, ხოლო ხარისხისა და სტანდარტების მიმართულებით — https://www.certificate.ge.
საქართველოსთვის აუცილებელია, რომ მოზარდთა ჯანმრთელობის პოლიტიკა მოიცავდეს არა მხოლოდ ფიზიკურ, არამედ კოგნიტურ და ფსიქოსოციალურ კეთილდღეობასაც.
მითები და რეალობა
მითი: ბავშვი უბრალოდ ზარმაცია და არ უნდა სწავლა
რეალობა: მოტივაციის დაკარგვა ხშირად არის ძილის დეფიციტის, სტრესისა და ეკრანზე დამოკიდებულების შედეგი [3].
მითი: ტელეფონი მხოლოდ გასართობია და გავლენა არ აქვს სწავლაზე
რეალობა: ეკრანზე ხანგრძლივი დრო ამცირებს ყურადღების რესურსს და ზრდის აკადემიური ჩავარდნის რისკს [6].
მითი: მშობლის ჩარევა ბავშვს დამოუკიდებლობას უკარგავს
რეალობა: სწორად სტრუქტურირებული მხარდაჭერა ბავშვის პასუხისმგებლობას და თვითრეგულაციას აძლიერებს [7].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რამდენი საათი უნდა ეძინოს მოზარდს?
საერთაშორისო რეკომენდაციით — 8–10 საათი დღეში [5].
ტელეფონის აკრძალვა ეფექტურია?
მთავარია არა აკრძალვა, არამედ დროის რეგულაცია და თანმიმდევრული წესები ოჯახში.
როგორ დავეხმაროთ ბავშვს მოტივაციის დაბრუნებაში?
ძილის რეჟიმის მოწესრიგება, ეკრანთან დროის შემცირება და მშობლის პოზიტიური ჩართულობა ეფექტურია [7].
როდის არის საჭირო სპეციალისტის დახმარება?
თუ მოტივაციის დაკარგვას ახლავს დეპრესიული სიმპტომები, მუდმივი უძილობა ან სოციალური იზოლაცია, საჭიროა ფსიქოლოგის ან ფსიქიატრის კონსულტაცია.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
მოზარდებში სწავლის მოტივაციის დაკარგვა მხოლოდ სასკოლო პრობლემა არ არის — ეს არის საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მნიშვნელოვანი გამოწვევა, რომელიც უკავშირდება ძილის ჰიგიენას, ციფრულ ჩვევებს, ფსიქიკურ კეთილდღეობას და ოჯახურ გარემოს.
ნანა ბეკოშვილის წერილი მკაფიოდ აჩვენებს, რომ სკოლა მარტო ვერ გაუმკლავდება ამ პროცესს. აუცილებელია მშობლების, მასწავლებლებისა და ჯანდაცვის სისტემის ერთობლივი პასუხისმგებლობა.
რეალისტური რეკომენდაციები მოიცავს:
- ძილის რეჟიმის მკაცრ დაცვას
- ეკრანთან დროის რეგულაციას
- მშობლის ყოველდღიურ ჩართულობას სწავლაში
- სკოლებში ფსიქოლოგიური მხარდაჭერის გაძლიერებას
- საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლებას
სანდო ინფორმაციის გავრცელება და პრევენციული მიდგომები მნიშვნელოვანია ისეთ პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge.
წყაროები
- Owens J. Insufficient sleep in adolescents. Pediatrics. 2014. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25266429/
- Volkow ND, et al. Reward, dopamine and digital addiction. Am J Psychiatry. 2017. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/28135844/
- Gregory AM, Sadeh A. Sleep and adolescent mental health. Sleep Med Rev. 2016. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26704239/
- Skinner EA, et al. Parenting and motivation in education. Dev Psychol. 2009. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19413426/
- American Academy of Sleep Medicine. Sleep duration recommendations. 2016. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/27448471/
- Hale L, Guan S. Screen time and sleep among youth. Sleep Med Rev. 2015. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/25193149/
- Hill NE, Tyson DF. Parental involvement and academic achievement. Dev Psychol. 2009. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/19271829/
- World Health Organization. Adolescent mental health. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescent-mental-health
- CDC. Sleep and school performance. https://www.cdc.gov/healthyschools/features/students-sleep.htm
- The Lancet Child & Adolescent Health. Digital media and mental health. 2021. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/33713660/
