რაციონალური კვება — ჯანმრთელი ცხოვრების საფუძველი
ადამიანის ჯანმრთელობასა და სრულფასოვან განვითარებაში კვებას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს. სწორედ ამიტომ, თანამედროვე საზოგადოებაში სულ უფრო აქტუალური ხდება ბალანსირებული კვების პრინციპები და მათი ყოველდღიურ ცხოვრებაში დანერგვა. კვების სწორად დაგეგმვა არა მხოლოდ ენერგიის მიღებას უზრუნველყოფს, არამედ ორგანიზმის ნორმალური ფუნქციონირებისათვის აუცილებელი ნივთიერებების მიწოდებასაც.
როგორც აღნიშნულია ჯანმრთელი კვების შესახებ სტატიებში, სწორად შერჩეული რაციონი დიდ გავლენას ახდენს ადამიანის ენერგიაზე, ფიზიკურ მდგომარეობასა და ყოველდღიურ პროდუქტიულობაზე.
ჯანმრთელობაზე მოქმედი ფაქტორები
ჯანმრთელობის დაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, ადამიანის ჯანმრთელობის მდგომარეობაზე რამდენიმე ძირითადი ფაქტორი მოქმედებს:
დაახლოებით 15% დამოკიდებულია სამედიცინო მომსახურების ორგანიზაციაზე;
15% განპირობებულია გენეტიკური თავისებურებებით;
ხოლო 70% განისაზღვრება ცხოვრების წესითა და კვების რეჟიმით.
ეს მონაცემები მკაფიოდ მიუთითებს, რომ ცხოვრების სტილი და კვება ადამიანის ჯანმრთელობის ყველაზე მნიშვნელოვანი განმსაზღვრელი ფაქტორია. სწორედ ამიტომ, ისეთი თემები, როგორიცაა რაციონალური კვების პრინციპები, სულ უფრო ხშირად ხდება როგორც სამეცნიერო, ისე საზოგადოებრივი განხილვის საგანი.
სწორი კვება საშუალებას გვაძლევს:
შევამციროთ ქრონიკული დაავადებების განვითარების რისკი;
შევინარჩუნოთ ორგანიზმის ნორმალური ფუნქციონირება;
შევუწყოთ ხელი სხეულის ენერგიულობასა და აქტიურობას;
შევინარჩუნოთ ახალგაზრდული იერი.
ბალანსირებული კვების მოდელი — საკვების პირამიდა
თანამედროვე დიეტოლოგიაში ფართოდ გამოიყენება საკვების პირამიდის მოდელი, რომელიც სხვადასხვა ჯგუფის პროდუქტების ოპტიმალურ თანაფარდობას აჩვენებს. სწორედ ამ მოდელზე დაყრდნობით შესაძლებელია ყოველდღიური კვების გეგმის შედგენა ისე, რომ ორგანიზმი მიიღოს ყველა საჭირო საკვები ნივთიერება.
საკვების პირამიდა რამდენიმე ძირითად ჯგუფს მოიცავს.
მარცვლეული და პურის პროდუქტები (6–11 ულუფა დღეში)
ამ ჯგუფში შედის:
პური
მაკარონის ნაწარმი
ბრინჯი
წიწიბურა
შვრია
ფეტვი
ქერი
ეს პროდუქტები წარმოადგენს ენერგიის, ნახშირწყლების, ცილების, В ჯგუფის ვიტამინებისა და რკინის მნიშვნელოვან წყაროს. ამიტომ ისინი ყოველდღიური რაციონის საფუძვლად ითვლება.
ულუფების მაგალითები:
1 ულუფა – პურის 1 ნაჭერი
1 ულუფა – 1/4 თეფში (25 სმ დიამეტრის) ფაფა
1 ულუფა – 1/2 ფუნთუშა
1 ულუფა – 1 ნაჭერი კექსი
მარცვლეულის გამოყენება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთი კერძების მომზადებისას, რომლებიც ხშირად გვხვდება საუზმისთვის განკუთვნილ კერძებში.
ბოსტნეული და ხილი (დღეში რამდენიმე ულუფა)
რეკომენდებულია ყოველდღიურად მიიღოთ:
ბოსტნეული – 3–5 ულუფა
ხილი – 2–4 ულუფა
ეს პროდუქტები წარმოადგენს:
უჯრედისის
ვიტამინების
მინერალური ნივთიერებების
მნიშვნელოვან წყაროს. სასურველია მათი მიღება დღის განმავლობაში რამდენჯერმე. რეკომენდებული საერთო რაოდენობა არანაკლებ 400 გრამია დღეში.
ბოსტნეულის ულუფები
1 ულუფა – 1/4 თეფში უმი ან მომზადებული ბოსტნეული
1 ულუფა – 1/2 თეფში ფოთლოვანი ბოსტნეული
1 ულუფა – 1 ჭიქა ბოსტნეულის წვენი
ხილის ულუფები
1 ულუფა – 1 საშუალო ზომის ხილი
1 ულუფა – 1 ჭიქა ხილის წვენი
1 ულუფა – 1/2 ჭიქა კენკრა ან 4–5 ცალი ჩირი
ბოსტნეულისა და ხილის მრავალფეროვანი გამოყენება განსაკუთრებით კარგად ჩანს სალათების მრავალფეროვან რეცეპტებში, რომლებიც სხვადასხვა სამზარეულოში ფართოდ გამოიყენება.
ცილის შემცველი პროდუქტები (2–3 ულუფა დღეში)
ამ კატეგორიაში შედის:
ხორცი
ფრინველი
თევზი
პარკოსნები
კვერცხი
ნიგოზი
თხილი
ეს პროდუქტები წარმოადგენს ცილების, ვიტამინებისა და მინერალური ნივთიერებების მნიშვნელოვან წყაროს. ხორცის ნაწარმი საჭიროების შემთხვევაში შეიძლება ჩანაცვლდეს პარკოსნებით, რაც მრავალ კულტურაში გავრცელებული პრაქტიკაა.
ულუფების მაგალითები:
1 ულუფა – 85–90 გრამი ხორცი
1 ულუფა – ქათმის ბარკლის ან მკერდის ნახევარი
1 ულუფა – 3/4 თეფში პარკოსნები
1 ულუფა – 1 კვერცხი
1 ულუფა – 2 სუფრის კოვზი თხილი ან ნიგოზი
ცილის შემცველი ინგრედიენტები ხშირად გამოიყენება ისეთ კერძებში, რომლებიც აღწერილია თევზისა და ხორცის რეცეპტების თემატურ მასალებში.
რძის პროდუქტები (2–3 ულუფა დღეში)
რძის პროდუქტები ორგანიზმისთვის მნიშვნელოვანი საკვები ჯგუფია. მათში შემავალი ცილები და კალციუმი ხელს უწყობს ძვლოვანი სისტემის სიმტკიცეს.
ამ ჯგუფში შედის:
რძე
კეფირი
იოგურტი
ხაჭო
ყველი
ულუფების მაგალითები:
1 ულუფა – 1 ჭიქა (250 მლ) მოხდილი რძე
1 ულუფა – 2 ჭიქა 1%-იანი ცხიმიანობის იოგურტი
1 ულუფა – 2–3 ნაჭერი ყველი (დაახლოებით 30 გრამი)
რძის პროდუქტები განსაკუთრებით აქტიურად გამოიყენება სხვადასხვა ტრადიციულ კერძში, რომელთა ნაწილი წარმოდგენილია ქართული სამზარეულოს შესახებ სტატიებში.
ცხიმები (2–3 ულუფა)
ცხიმები ენერგიის მნიშვნელოვანი წყაროა და ასევე შეიცავს A და E ვიტამინებს. რეკომენდებულია განსაკუთრებით მცენარეული ზეთების გამოყენება, როგორიცაა:
ზეითუნის ზეთი
მზესუმზირის ზეთი
სიმინდის ზეთი
სოიის ზეთი
ამასთანავე სასურველია ცხოველური ცხიმების – კარაქისა და მარგარინის – გამოყენების შეზღუდვა.
ულუფების მაგალითები:
1 ულუფა – 1 სუფრის კოვზი მცენარეული ზეთი
1 ულუფა – 2 სუფრის კოვზი დიეტური მარგარინი
1 ულუფა – 1 სუფრის კოვზი მაიონეზი
პროდუქტები, რომელთა მიღება უნდა შეიზღუდოს
ბალანსირებული კვების მნიშვნელოვანი ნაწილი არის იმ პროდუქტების რაოდენობის კონტროლი, რომლებიც ორგანიზმისთვის ნაკლებად სასარგებლოდ ითვლება.
რეკომენდებულია შეზღუდვა:
მარილის — მისი საერთო რაოდენობა (პურში და სხვა პროდუქტებში) არ უნდა აღემატებოდეს 1 ჩაის კოვზს ანუ დაახლოებით 6 გრამს დღეში
ალკოჰოლის — არა უმეტეს 2–3 ულუფა დღეში
შაქრისა და ტკბილეულის
ალკოჰოლის ერთ-ერთი ულუფის მაგალითებია:
30 გრამი (ერთი სირჩა) არაყი
110–120 გრამი (ერთი ბოკალი) წითელი ღვინო
შეჯამება
რაციონალური კვება ადამიანის ჯანმრთელობის შენარჩუნებისა და ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესების ერთ-ერთი უმნიშვნელოვანესი საფუძველია. სწორად დაგეგმილი რაციონი, რომელიც ეფუძნება საკვების ჯგუფებს შორის ბალანსს, ორგანიზმს აწვდის საჭირო ენერგიასა და საკვებ ნივთიერებებს.
საკვების პირამიდის პრინციპის გამოყენება ყოველდღიურ ცხოვრებაში საშუალებას გვაძლევს უფრო მარტივად დავგეგმოთ კვება და დავრწმუნდეთ, რომ ყოველდღიური რაციონი მრავალფეროვანი და დაბალანსებულია.
წყაროები
World Health Organization. Healthy diet. Geneva: WHO; 2020.
United States Department of Agriculture. Dietary Guidelines for Americans. Washington DC: USDA; 2020.
Whitney E, Rolfes SR. Understanding Nutrition. Boston: Cengage Learning; 2019.
Nestle M. Food Politics: How the Food Industry Influences Nutrition and Health. Berkeley: University of California Press; 2013
