შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
კარტოფილი მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ მოხმარებადი საკვები პროდუქტია და ადამიანის კვების რაციონში მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს. მიუხედავად იმისა, რომ იგი ხშირად მხოლოდ ნახშირწყლების წყაროდ აღიქმება, თანამედროვე კვლევები აჩვენებს, რომ კარტოფილი შეიცავს მრავალ ბიოლოგიურად მნიშვნელოვან ნივთიერებას — ვიტამინებს, მინერალებს, მიკროელემენტებსა და უჯრედისს [1].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, კარტოფილის მნიშვნელობა განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან მისი კვებითი ღირებულება მნიშვნელოვნად არის დამოკიდებული მომზადების მეთოდზე. განსხვავებულია როგორც კალორიულობა, ისე გლიკემიური ინდექსი, რაც გავლენას ახდენს სისხლში გლუკოზის დონეზე, გულ-სისხლძარღვთა სისტემასა და მეტაბოლურ ჯანმრთელობაზე [2].
ბოლო წლებში დიეტოლოგიური კვლევები სულ უფრო მეტ ყურადღებას უთმობს არა მხოლოდ იმას, თუ რას ვჭამთ, არამედ იმასაც, თუ როგორ ვამზადებთ პროდუქტს. კარტოფილი ამის ერთ-ერთი ყველაზე ნათელი მაგალითია. მეცნიერები აღნიშნავენ, რომ თერმული დამუშავების ტიპმა შესაძლოა მნიშვნელოვნად შეცვალოს პროდუქტის ვიტამინური და მინერალური შემადგენლობა.
პრობლემის აღწერა
კარტოფილი ყოველდღიური კვების ნაწილია როგორც საქართველოში, ისე მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში. მისი პოპულარობა დაკავშირებულია ხელმისაწვდომობასთან, კვებით ღირებულებასთან და მრავალფეროვან კულინარიულ გამოყენებასთან.
თუმცა საზოგადოებაში ხშირად არსებობს ურთიერთგამომრიცხავი მოსაზრებები:
- არის თუ არა კარტოფილი სასარგებლო;
- რამდენად ზრდის იგი წონას;
- შეიძლება თუ არა მისი გამოყენება დიეტურ კვებაში;
- რომელი მომზადების ფორმაა შედარებით უსაფრთხო ჯანმრთელობისთვის.
პრობლემის მნიშვნელობა განსაკუთრებით იზრდება ისეთი ქრონიკული დაავადებების ფონზე, როგორებიცაა:
- სიმსუქნე;
- მეორე ტიპის შაქრიანი დიაბეტი;
- არტერიული ჰიპერტენზია;
- გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები [3].
კარტოფილის გლიკემიური ინდექსი განსხვავდება მომზადების ფორმის მიხედვით. მაგალითად:
- შემწვარი კარტოფილი — დაახლოებით 80;
- მოხარშული — დაახლოებით 70;
- „მუნდირში“ მოხარშული — დაახლოებით 65.
ეს ნიშნავს, რომ პროდუქტს სხვადასხვა გავლენა აქვს სისხლში შაქრის დონის ცვლილებაზე.
ქართველი მომხმარებლისთვის საკითხი აქტუალურია, რადგან კარტოფილი ეროვნული კვების ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ კომპონენტად რჩება.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
100 გრამი კარტოფილი საშუალოდ შეიცავს:
- 77 კილოკალორიას;
- 2 გრამ ცილას;
- 0,4 გრამ ცხიმს;
- 16,3 გრამ ნახშირწყალს;
- 1,4 გრამ უჯრედისს.
კარტოფილი განსაკუთრებით მდიდარია:
- კალიუმით;
- ფოსფორით;
- მაგნიუმით;
- C ვიტამინით;
- B ჯგუფის ვიტამინებით [1].
მეცნიერები აღნიშნავენ, რომ კარტოფილის ცილები შეიცავს პრაქტიკულად ყველა ძირითად ამინომჟავას, რომლებიც მცენარეულ პროდუქტებში გვხვდება.
კალიუმის მაღალი შემცველობა მნიშვნელოვანია:
- გულის მუშაობისთვის;
- ნერვული სისტემისთვის;
- სითხის ბალანსის რეგულაციისთვის;
- არტერიული წნევის კონტროლისთვის [4].
კარტოფილის სახამებელი გარკვეულ შემთხვევებში შესაძლოა ხელს უწყობდეს ქოლესტერინის დონის შემცირებას, რაც ანტიათეროსკლეროზულ ეფექტთან არის დაკავშირებული.
განსაკუთრებული ყურადღება ექცევა კარტოფილის მომზადების მეთოდს.
100 გრამი მოხარშული კარტოფილი დაახლოებით 82 კილოკალორიას შეიცავს, მაშინ როდესაც იგივე რაოდენობის შემწვარი კარტოფილის ენერგეტიკული ღირებულება დაახლოებით 192 კილოკალორიამდე იზრდება.
ამის მთავარი მიზეზია ცხიმის დამატება და თერმული დამუშავების განსხვავებული პროცესი.
კვლევების მიხედვით, შემწვარი საკვები დაკავშირებულია:
- ჭარბწონიანობის რისკთან;
- მეტაბოლურ დარღვევებთან;
- გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების განვითარების მაღალ ალბათობასთან [5].
გარდა ამისა, მაღალ ტემპერატურაზე შეწვისას შესაძლოა წარმოიქმნას ისეთი ნივთიერებები, რომლებიც ჯანმრთელობისთვის არასასურველად მიიჩნევა.
კარტოფილის მომზადება და ვიტამინების შენარჩუნება
მეცნიერებმა დაადგინეს, რომ კარტოფილის სასარგებლო თვისებების შენარჩუნებაზე დიდ გავლენას ახდენს მისი დაჭრის ფორმაც.
კვლევების მიხედვით, პატარა ნაჭრებად დაჭრილი კარტოფილი თერმული დამუშავებისას უფრო მეტ ვიტამინსა და მინერალს კარგავს, ვიდრე მთლიანად მომზადებული პროდუქტი [6].
განსაკუთრებით ზიანდება:
- C ვიტამინი;
- კალციუმი;
- ზოგიერთი მინერალური მარილი.
სპეციალისტების შეფასებით, ყველაზე სასარგებლო მეთოდად ითვლება კარტოფილის „მუნდირში“ მოხარშვა, რადგან:
- ქერქი იცავს ვიტამინებს;
- მცირდება მინერალების დაკარგვა;
- ნაკლებად იზრდება გლიკემიური ინდექსი.
ამასთან, აუცილებელია ყურადღება მიექცეს კარტოფილის ხარისხს.
მწვანედ შეფერილი ნაწილი შეიცავს სოლანინს — ტოქსიკურ ნივთიერებას, რომელიც შესაძლოა ჯანმრთელობისთვის საზიანო იყოს [7].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
გაეროს სურსათისა და სოფლის მეურნეობის ორგანიზაციის მონაცემებით, კარტოფილი მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე ფართოდ წარმოებული სასოფლო-სამეურნეო კულტურაა [8].
ბოლო ათწლეულებში კვებითი კვლევები მიუთითებს, რომ:
- მოხარშული კარტოფილი ზომიერი რაოდენობით შესაძლებელია ჯანსაღი კვების ნაწილად ჩაითვალოს;
- პრობლემური ძირითადად მაღალი ცხიმით მომზადებული ფორმებია;
- გადამუშავებული და ღრმად შემწვარი პროდუქტები მეტაბოლურ რისკებთან უფრო მჭიდროდ არის დაკავშირებული [5].
კვლევები ასევე აჩვენებს, რომ კარტოფილის გლიკემიური ეფექტი დამოკიდებულია:
- მომზადების ფორმაზე;
- გაცივების პროცესზე;
- სხვა საკვებთან კომბინაციაზე.
საერთაშორისო გამოცდილება
World Health Organization და Food and Agriculture Organization აღნიშნავენ, რომ ბოსტნეული და მცენარეული საკვები მნიშვნელოვანია ჯანსაღი კვების სისტემაში.
ამავე დროს, საერთაშორისო დიეტოლოგიური რეკომენდაციები ხაზს უსვამს, რომ მნიშვნელოვანია:
- ცხიმის რაოდენობის კონტროლი;
- ზედმეტი მარილის შემცირება;
- ღრმად შემწვარი საკვების შეზღუდვა [3].
წამყვანი სამედიცინო ჟურნალები, მათ შორის BMJ და The Lancet, განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებენ კვების სტილსა და ქრონიკულ დაავადებებს შორის კავშირზე.
ბევრ ქვეყანაში ჯანსაღი კვების სახელმწიფო პროგრამები მოსახლეობას ურჩევს:
- მეტი მოხარშული და ორთქლზე მომზადებული საკვების მიღებას;
- ნაკლები გადამუშავებული და შემწვარი პროდუქტის გამოყენებას.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში კარტოფილი ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული სასურსათო პროდუქტია და მას მნიშვნელოვანი ადგილი უჭირავს როგორც საოჯახო, ისე საზოგადოებრივი კვების სისტემაში.
თუმცა სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ მოსახლეობაში განსაკუთრებით პოპულარულია:
- ღრმად შემწვარი კარტოფილი;
- მაღალი მარილიანობის პროდუქტები;
- სწრაფი კვების ფორმები.
ეს ტენდენცია მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან საქართველოში კვლავ მაღალია:
- სიმსუქნის გავრცელება;
- არტერიული ჰიპერტენზია;
- შაქრიანი დიაბეტის შემთხვევები.
სწორედ ამიტომ, სწორი კვებითი ინფორმაციის გავრცელება მნიშვნელოვანი მიმართულებაა ისეთი პლატფორმებისთვის, როგორიცაა SheniEkimi.ge და PublicHealth.ge.
კვების მეცნიერებისა და სამედიცინო განათლების განვითარებაში მნიშვნელოვანი როლი აქვს ასევე GMJ.ge-ს, ხოლო ხარისხისა და სტანდარტიზაციის მიმართულებით აქტუალურია Certificate.ge.
მითები და რეალობა
მითი: კარტოფილი ყოველთვის მავნებელია
რეალობა: კარტოფილის გავლენა ჯანმრთელობაზე დიდწილად დამოკიდებულია მომზადების ფორმასა და მიღებული რაოდენობაზე.
მითი: მოხარშულ კარტოფილში ვიტამინები საერთოდ არ რჩება
რეალობა: სწორად მომზადების შემთხვევაში კარტოფილი ინარჩუნებს ვიტამინებისა და მინერალების მნიშვნელოვან ნაწილს.
მითი: შემწვარი და მოხარშული კარტოფილი ერთნაირი კალორიულობისაა
რეალობა: შემწვარი კარტოფილი მნიშვნელოვნად მეტ კალორიასა და ცხიმს შეიცავს.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კარტოფილი ზრდის თუ არა წონას?
ზედმეტი რაოდენობით და განსაკუთრებით შემწვარი ფორმით მიღებამ შესაძლოა ხელი შეუწყოს წონის მატებას.
რომელი ფორმაა შედარებით ჯანსაღი?
სპეციალისტები უპირატესობას ანიჭებენ მოხარშულ ან „მუნდირში“ მომზადებულ კარტოფილს.
რატომ არის მნიშვნელოვანი კალიუმი?
კალიუმი აუცილებელია გულის, კუნთებისა და ნერვული სისტემის ნორმალური ფუნქციონირებისთვის.
შეიძლება თუ არა კარტოფილის მიღება გასტრიტის დროს?
ზოგიერთ შემთხვევაში მოხარშული კარტოფილი კუჭის ლორწოვანზე ნაკლებად გამაღიზიანებლად მიიჩნევა, თუმცა აუცილებელია ექიმის რეკომენდაცია.
რატომ არ არის რეკომენდებული მწვანე კარტოფილის მიღება?
მწვანე ნაწილში შესაძლოა დაგროვდეს სოლანინი — ნივთიერება, რომელსაც ტოქსიკური მოქმედება აქვს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
კარტოფილი მნიშვნელოვანი საკვები პროდუქტია, რომელიც ორგანიზმს აწვდის ენერგიას, ვიტამინებსა და მინერალებს. თუმცა მისი გავლენა ჯანმრთელობაზე დიდწილად დამოკიდებულია მომზადების მეთოდსა და კვების საერთო სტილზე.
თანამედროვე კვლევები აჩვენებს, რომ ზომიერი რაოდენობით მოხარშული კარტოფილი შეიძლება ჯანსაღი კვების ნაწილი იყოს, მაშინ როდესაც ღრმად შემწვარი ფორმები დაკავშირებულია მეტაბოლური და გულ-სისხლძარღვთა რისკების ზრდასთან.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მნიშვნელოვანია მოსახლეობის ინფორმირება იმაზე, რომ საკვების კვებითი ღირებულება ხშირად განისაზღვრება არა მხოლოდ პროდუქტით, არამედ მისი მომზადების ფორმითაც.
წყაროები
- United States Department of Agriculture. Potato nutrition facts. Available from:
USDA FoodData Central - Harvard T.H. Chan School of Public Health. Carbohydrates and glycemic index. Available from:
Harvard Nutrition Source - World Health Organization. Healthy diet fact sheet. Available from:
WHO Healthy Diet - National Institutes of Health. Potassium and human health. Available from:
NIH Office of Dietary Supplements - BMJ. Fried foods and cardiometabolic risk. Available from:
BMJ Nutrition Research - Science Daily. Cooking methods and nutrient loss in potatoes. Available from:
Science Daily - European Food Safety Authority. Risks associated with glycoalkaloids in potatoes. Available from:
EFSA – Potatoes and Glycoalkaloids - Food and Agriculture Organization. Potato and global food systems. Available from:
FAO – Potato Facts
