ხუთი წლის შემდეგ: როგორ აზიანებს ხანგრძლივი COVID-19 ტვინს
ხუთი წელი გავიდა მას შემდეგ, რაც SARS-CoV-2 პირველად გამოვლინდა, თუმცა მისი გრძელვადიანი შედეგები კვლავ სერიოზულ კითხვებს აჩენს. ხანგრძლივი COVID-19 (პოსტ-COVID-19 სინდრომი) დღესაც არ აქვს ერთიანი მკურნალობის სტრატეგია და განსაკუთრებით შემაშფოთებელია მისი ზეგავლენა ტვინსა და კოგნიტურ ფუნქციებზე.
რა არის ხანგრძლივი COVID-19
ტერმინი 2020 წლის გაზაფხულზე გაჩნდა და აღწერს მდგომარეობას, როდესაც COVID-19-ის გადატანის შემდეგ სიმპტომები თვეებით ან წლებით გრძელდება. დიდ ბრიტანეთში იგი მოსახლეობის დაახლოებით 1.8%-ს ეხება. სიმპტომები მრავალფეროვანია, თუმცა კვლევები სულ უფრო ხშირად აჩვენებს კავშირს მეხსიერების, ყურადღების, აზროვნების და ფსიქიკური ჯანმრთელობის დარღვევებთან.
ერთ-ერთმა ბოლო კვლევამ აჩვენა, რომ პოსტ-COVID პაციენტების დაახლოებით 4.5% აკმაყოფილებს ქრონიკული დაღლილობის სინდრომის (ME/CFS) დიაგნოსტიკურ კრიტერიუმებს — მდგომარეობას, რომელიც ცნობილია ვირუსული ინფექციების შემდეგ განვითარებითაც.
კოგნიტური დაქვეითების მასშტაბი
ლივერპულის უნივერსიტეტის COVID-CNS კონსორციუმის კვლევებმა აჩვენა, რომ ჰოსპიტალიზებული COVID-19 პაციენტები ინფექციიდან 12–18 თვის შემდეგ ავლენენ კოგნიტურ მაჩვენებლებს, რომლებიც დაახლოებით 20 წლით დაჩქარებულ დაბერებას შეესაბამება.
MRI-გამოკვლევებმა და სისხლის ანალიზებმა გამოავლინა:
• ტვინის დაზიანების ბიომარკერების მომატება
• ტვინის მოცულობის შემცირება
მნიშვნელოვანია, რომ ეს მონაცემები განსაკუთრებით ეხება მძიმე მიმდინარეობის მქონე პაციენტებს და არ უნდა განზოგადდეს ყველა ინფიცირებულზე.
როგორ აზიანებს ხანგრძლივი COVID-19 ტვინს
- „ტვინის ნისლი“ და სისხლ-ტვინის ბარიერი
- ტვინის ნისლი — კონცენტრაციის დაქვეითება, დავიწყება, გონებრივი დაღლილობა — ხანგრძლივი COVID-19-ის ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ჩივილია.
ტრინიტი კოლეჯ დუბლინისა და FutureNeuro-ს მკვლევრებმა დაადგინეს, რომ ასეთ პაციენტებში სისხლ-ტვინის ბარიერი დაზიანებულია, რაც ნიშნავს, რომ ტვინი ნაკლებად არის დაცული ანთებითი პროცესებისგან. ასევე გამოვლინდა:
• სისხლის შედედების სისტემის დარღვევა
• იმუნური პასუხის დაქვეითება
• ტვინის ენდოთელურ უჯრედებში ანთებითი რეაქციების გააქტიურება
ეს მიუთითებს, რომ ქრონიკული ანთება და ბარიერის დისფუნქცია შეიძლება იყოს ტვინის ნისლის მთავარი მექანიზმი.
ტვინის ღეროს ცვლილებები
პოსტმორტემ კვლევებმა აჩვენა, რომ COVID-19-ით გარდაცვლილ პაციენტებში ხშირია ტვინის ღეროს დაზიანება — ზონა, რომელიც სუნთქვასა და სიცოცხლისთვის აუცილებელ ფუნქციებს აკონტროლებს.
ულტრამაღალი გარჩევადობის 7T MRI-ს გამოყენებით მკვლევრებმა აღმოაჩინეს, რომ COVID-19-ის გადატანის შემდეგაც:
• ნარჩუნდება ნეიროანთებითი ცვლილებები
• მძიმე იმუნური რეაქცია უკავშირდება დეპრესიასა და შფოთვას
სპაიკ ცილის დაგროვება ტვინში
ხელოვნური ინტელექტის დახმარებით ჩატარებულმა კვლევებმა აჩვენა, რომ SARS-CoV-2-ის სპაიკ ცილა შესაძლოა დიდხანს ნარჩუნდებოდეს თავის ქალის ძვლის ტვინსა და გარსებში.
ცხოველურ მოდელებში აღმოჩნდა, რომ mRNA ვაქცინაციამ შეამცირა სპაიკ ცილის დაგროვება დაახლოებით 50%-ით, თუმცა სრულად ვერ გააქრო იგი. ეს მიუთითებს, რომ ხანგრძლივი COVID-19 შესაძლოა უკავშირდებოდეს ვირუსული ცილების ხანგრძლივ არსებობას და ქრონიკულ ანთებას.
მკურნალობა: სად ვართ დღეს
2025 წლის დასაწყისისთვის მსოფლიოში მიმდინარეობს 170-ზე მეტი კლინიკური კვლევა, თუმცა:
• მონოკლონურმა ანტისხეულებმა ვერ შეამცირა ხანგრძლივი COVID-ის სიმპტომები
• მცირე კვლევამ აჩვენა, რომ ტრანსკუტანურმა ელექტრონერვულმა სტიმულაციამ (TENS) შეიძლება გააუმჯობესოს ტკივილი და ფიზიკური ფუნქცია, თუმცა საჭიროა უფრო ფართო კვლევები
რა გვჭირდება მომავალში
ხანგრძლივი COVID-19 რჩება პანდემიის ერთ-ერთ ყველაზე რთულ მემკვიდრეობად. ეფექტური მართვისთვის აუცილებელია:
• სანდო ბიომარკერების იდენტიფიცირება
• ნეიროიმიჯინგის და ლაბორატორიული მონაცემების გაერთიანება
• ინფექციონისტების, ნევროლოგების და სხვა სპეციალისტების კოორდინირებული მუშაობა
ხანგრძლივი COVID-19 არა ერთი დაავადებაა, არამედ მრავალმექანიზმიანი მდგომარეობა, რომელიც სხვადასხვა ორგანოსა და სისტემას აზიანებს. მისი სრულად გააზრება და მართვა მხოლოდ ერთობლივი, მეცნიერებაზე დაფუძნებული მიდგომით იქნება შესაძლებელი.
მეტი სანდო და ქართულ ენაზე ადაპტირებული სამედიცინო ინფორმაცია იხილეთ:
www.sheniekimi.ge – შენი ექიმი, შენი სივრცე, შენი ჯანმრთელობა
