გარდატეხის ასაკი ბიჭებში – სიმაღლეში სწრაფი ზრდა, ხმის ტემბრის ცვლილება და თმიანობა
რა ნიშნებით ვლინდება ბიჭებში სქესობრივი მომწიფება, როდის ითვლება ნაადრევად, ან დაგვიანებულად – ექიმი-სექსოლოგი ზურაბ მარშანია “იმედის დღის” ეთერში საუბრობს:
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
სქესობრივი მომწიფება წარმოადგენს ადამიანის განვითარების ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ფაზას, რომელიც მოიცავს როგორც ფიზიოლოგიურ, ისე ფსიქოლოგიურ და სოციალურ ცვლილებებს. ბიჭებში ეს პროცესი დაკავშირებულია ჰორმონალური აქტივობის ზრდასთან, მეორადი სასქესო ნიშნების განვითარებასთან და რეპროდუქციული სისტემის მომწიფებასთან. საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მედიცინისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან ნაადრევი ან დაგვიანებული სქესობრივი მომწიფება შეიძლება იყოს როგორც ბიოლოგიური, ისე ფსიქოსოციალური ფაქტორების შედეგი და საჭიროებდეს პროფესიულ ჩარევას.
თანამედროვე საზოგადოებაში დამატებით მნიშვნელობას იძენს მშობლის როლი, განსაკუთრებით ოჯახურ გარემოში არსებული სტრესის, კვებითი ჩვევების, ჭარბი წონისა და ფსიქოლოგიური კონტროლის გავლენა მოზარდის განვითარებაზე. სქესობრივი და ფსიქოსექსუალური განვითარება წარმოადგენს კომპლექსურ პროცესს, რომელიც საჭიროებს ბალანსს ზედამხედველობასა და დამოუკიდებლობის მხარდაჭერას შორის. თემის სისტემური განხილვა აქტუალურია როგორც კლინიკური პრაქტიკისთვის, ისე ფართო საზოგადოებისთვის, რასაც რეგულარულად აშუქებს პროფესიული პლატფორმა https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის რესურსი https://www.publichealth.ge.
პრობლემის აღწერა
ბიჭებში სქესობრივი მომწიფება, როგორც წესი, იწყება 10-დან 14 წლამდე ასაკში. ინდივიდუალური ცვალებადობა ნორმის ფარგლებშია და ზოგიერთ შემთხვევაში 9 წლის ასაკშიც შეიძლება გამოვლინდეს პირველი ნიშნები. პროცესის დასაწყისად მიიჩნევა სათესლე ჯირკვლების ზომის მატება, რასაც მოჰყვება ბოქვენის თმიანობა, მოგვიანებით იღლიის თმა, ხმის უბოხება და კუნთოვანი მასის ზრდა.
ნაადრევ სქესობრივ მომწიფებად განიხილება ის შემთხვევა, როდესაც აღნიშნული ნიშნები 9 წლამდე ასაკში ვითარდება. დაგვიანებულად ითვლება სქესობრივი მომწიფება, თუ 14 წლის ასაკისთვის არ შეინიშნება სათესლე ჯირკვლების ზრდა და მეორადი სასქესო ნიშნების განვითარება [1].
ქართველი მშობლებისთვის მნიშვნელოვანია იცოდნენ, რომ ფიზიოლოგიური ვარიაციები ნორმის ფარგლებშია, თუმცა გამოხატული გადახრების შემთხვევაში აუცილებელია სპეციალისტთან მიმართვა. პრობლემას შეიძლება ჰქონდეს ჰორმონული, გენეტიკური, მეტაბოლური ან ფსიქოსოციალური საფუძველი.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
სქესობრივი მომწიფება რეგულირდება ჰიპოთალამურ-ჰიპოფიზურ-გონადური ღერძის გააქტიურებით. ჰიპოთალამუსი გამოყოფს გონადოტროპინ-გამათავისუფლებელ ჰორმონს, რომელიც ასტიმულირებს ჰიპოფიზს, ხოლო ის — სათესლე ჯირკვლებს, რაც იწვევს ტესტოსტერონის გამომუშავებას [2]. ტესტოსტერონი პასუხისმგებელია მეორადი სასქესო ნიშნების განვითარებაზე, კუნთოვანი მასის ზრდასა და ხმის ტემბრის ცვლილებაზე.
ნაადრევი სქესობრივი მომწიფება შეიძლება იყოს ცენტრალური (ჰორმონული ღერძის ადრეული აქტივაცია) ან პერიფერიული წარმოშობის. იგი საჭიროებს ენდოკრინოლოგიურ შეფასებას. დაგვიანებული მომწიფება ხშირად დაკავშირებულია გენეტიკურ თავისებურებებთან, ქრონიკულ დაავადებებთან ან კვებითი დეფიციტთან.
კვების ხარისხი და სხეულის მასის ინდექსი მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს პროცესზე. ჭარბი წონა და სიმსუქნე ასოცირებულია ჰორმონალურ დისბალანსთან და შეიძლება შეცვალოს სქესობრივი მომწიფების დრო [3]. ამავე დროს, არასაკმარისი კვება ან მძიმე ქრონიკული სტრესი შესაძლოა გამოიწვიოს დაგვიანება.
ფსიქოსოციალური გარემოცვაც მნიშვნელოვან როლს ასრულებს. ოჯახური კონფლიქტები, ტოქსიკური ურთიერთობები და მუდმივი სტრესი ნეგატიურად მოქმედებს მოზარდის ჰორმონალურ და ემოციურ სტაბილურობაზე. ჰიპერმეურვეობა და გადაჭარბებული კონტროლი შეიძლება არ იმოქმედოს უშუალოდ ფიზიკურ განვითარებაზე, მაგრამ მნიშვნელოვნად იმოქმედოს ფსიქოსექსუალურ ფორმირებაზე — საკუთარი იდენტობის, ურთიერთობებისა და ემოციური დამოუკიდებლობის ჩამოყალიბებაზე.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
საერთაშორისო მონაცემებით, ბიჭებში სქესობრივი მომწიფების საშუალო ასაკი 11–12 წელია, თუმცა ინდივიდუალური ცვალებადობა ფართოა [1]. ნაადრევი სქესობრივი მომწიფება შედარებით იშვიათია ბიჭებში და საჭიროებს სიღრმისეულ დიაგნოსტიკას, რადგან შეიძლება ასოცირებული იყოს ცენტრალური ნერვული სისტემის პათოლოგიასთან.
სიმსუქნე მოზარდებში გლობალური საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრობლემაა. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, ბავშვთა და მოზარდთა სიმსუქნის მაჩვენებელი ბოლო ათწლეულებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა [4]. მეტაბოლური ცვლილებები გავლენას ახდენს ენდოკრინულ სისტემაზე და შეიძლება დააჩქაროს ან შეცვალოს სქესობრივი განვითარება.
ფსიქოსოციალური ფაქტორების გავლენა მოზარდის განვითარებაზე დადასტურებულია მრავალ კვლევაში, სადაც აღნიშნულია, რომ ემოციური მხარდაჭერა და ავტონომიის წახალისება ასოცირდება უკეთეს ფსიქიკურ ჯანმრთელობასთან [5].
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო გაიდლაინები რეკომენდაციას უწევს, რომ სქესობრივი მომწიფების დარღვევის შემთხვევაში პირველადი შეფასება ჩატარდეს პედიატრის ან ოჯახის ექიმის მიერ, შემდგომი გადამისამართებით ენდოკრინოლოგთან საჭიროების შემთხვევაში [1,2].
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია და ბავშვთა ჯანმრთელობის სფეროში მომუშავე ინსტიტუტები ხაზს უსვამენ სქესობრივი განათლების მნიშვნელობას მოზარდობის პერიოდში, რაც მოიცავს როგორც ბიოლოგიურ, ისე ემოციურ და სოციალურ ასპექტებს [4].
სქესობრივი განათლება არ გულისხმობს მხოლოდ რეპროდუქციული სისტემის ანატომიას, არამედ პასუხისმგებლიან დამოკიდებულებას, ურთიერთპატივისცემასა და ძალადობის პრევენციას.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში სქესობრივი განათლება და მოზარდთა ფსიქოსოციალური მხარდაჭერა კვლავ განვითარების პროცესშია. ხშირია შემთხვევები, როდესაც მშობლები თავს იკავებენ ღია კომუნიკაციისგან, რაც მოზარდს ინფორმაციის არაოფიციალურ წყაროებზე დამოკიდებულს ხდის.
აკადემიური დისკუსიები მოზარდთა ჯანმრთელობისა და ენდოკრინული დარღვევების შესახებ რეგულარულად ქვეყნდება https://www.gmj.ge პლატფორმაზე. ხარისხისა და პროფესიული სტანდარტების დაცვა, მათ შორის პედიატრიული და ენდოკრინოლოგიური სერვისების სფეროში, ასახულია https://www.certificate.ge რესურსზე.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია მშობელთა განათლება და ადრეული მიმართვიანობის ხელშეწყობა.
მითები და რეალობა
მითი: ნაადრევი სქესობრივი მომწიფება ყოველთვის ნორმალურია.
რეალობა: 9 წლამდე დაწყებული ცვლილებები საჭიროებს სპეციალისტის შეფასებას.
მითი: დაგვიანებული მომწიფება ყოველთვის მძიმე პათოლოგიას ნიშნავს.
რეალობა: ხშირ შემთხვევაში ეს კონსტიტუციური თავისებურებაა და მართვადია.
მითი: ზედმეტი კონტროლი ბავშვის დაცვას ნიშნავს.
რეალობა: ჰიპერმეურვეობა შეიძლება უარყოფითად აისახოს ფსიქოსექსუალურ განვითარებაზე და დამოუკიდებლობის ჩამოყალიბებაზე.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
როდის უნდა მივმართოთ ექიმს?
თუ 9 წლამდე იწყება სქესობრივი ნიშნების განვითარება ან 14 წლის ასაკში არ ჩანს არც ერთი ნიშანი.
რომელი სპეციალისტი უნდა ჩაერთოს?
პირველ ეტაპზე პედიატრი ან ოჯახის ექიმი, საჭიროების შემთხვევაში ენდოკრინოლოგი.
როგორია მშობლის როლი?
მხარდამჭერი, ინფორმირებული და ბალანსირებული მიდგომა — ზედამხედველობისა და დამოუკიდებლობის წახალისების შერწყმა.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ბიჭებში სქესობრივი მომწიფება წარმოადგენს ბუნებრივ და ფიზიოლოგიურ პროცესს, თუმცა მისი დრო და მიმდინარეობა დამოკიდებულია როგორც ბიოლოგიურ, ისე გარემო ფაქტორებზე. ნაადრევი ან დაგვიანებული ცვლილებები საჭიროებს პროფესიულ შეფასებას, ხოლო კვება, სხეულის მასა და ფსიქოსოციალური გარემო მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს განვითარებაზე.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის პრიორიტეტულია მოზარდთა სწორი სქესობრივი განათლება, მშობელთა ინფორმირება და ადრეული დიაგნოსტიკა. ბალანსი კონტროლსა და თავისუფლებას შორის ქმნის საფუძველს ჯანსაღი ფიზიკური და ფსიქოსექსუალური განვითარებისათვის.
წყაროები
- American Academy of Pediatrics. Puberty and adolescent development. Available from: https://publications.aap.org
- National Institutes of Health. Puberty and hormonal regulation. Available from: https://www.nih.gov
- The Lancet Child & Adolescent Health. Obesity and puberty timing. Available from: https://www.thelancet.com
- World Health Organization. Adolescent health. Available from: https://www.who.int
- BMJ. Psychosocial development in adolescence. Available from: https://www.bmj.com
