შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ალცჰაიმერის დაავადება დემენციის ყველაზე გავრცელებული ფორმაა და გლობალური საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ უმთავრეს გამოწვევად მიიჩნევა. მოსახლეობის დაბერების ფონზე დაავადების გავრცელება სტაბილურად იზრდება, ხოლო არსებული თერაპიული საშუალებები მხოლოდ სიმპტომურ გაუმჯობესებას უზრუნველყოფს და ვერ აჩერებს ნეიროდეგენერაციულ პროცესს [1]. სწორედ ამ კონტექსტში განსაკუთრებულ ყურადღებას იპყრობს ახალი კვლევა, რომლის მიხედვითაც ალოე ვერაში ბუნებრივად არსებული ბეტა-სიტოსტეროლი შესაძლოა ალცჰაიმერის პათოგენეზზე ზემოქმედების პერსპექტიულ კანდიდატად განიხილებოდეს. საკითხი მნიშვნელოვანია, რადგან დაავადების მოლეკულურ მექანიზმზე ორიენტირებული თერაპიის განვითარება შეიძლება მომავალში შეცვალოს მკურნალობის სტრატეგია.
პრობლემის აღწერა
ალცჰაიმერის დაავადება პროგრესირებადი ნეიროდეგენერაციული პათოლოგიაა, რომელიც პირველ რიგში მეხსიერების გაუარესებით იწყება, შემდეგ კი აზროვნების, მეტყველებისა და ქცევითი ფუნქციების დარღვევამდე მიდის. დაავადება ყველაზე ხშირად 65 წელს გადაცილებულ პირებში ვლინდება, თუმცა ადრეული დაწყების შემთხვევებიც არსებობს [2].
პათოფიზიოლოგიურად დაავადება უკავშირდება ამილოიდური ნალექების დაგროვებას, ტაუ-პროტეინის პათოლოგიურ ცვლილებებს და ქოლინერგული ნეირონების დეგენერაციას. ქოლინერგული სისტემის ფუნქციის დაქვეითება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან აცეტილქოლინი მონაწილეობს მეხსიერებისა და სწავლის პროცესებში. მისი დონის შემცირება მეხსიერების გაუარესებასა და კოგნიტიურ დაქვეითებას იწვევს.
ამჟამად გამოყენებული მედიკამენტები, მათ შორის ქოლინესტერაზის ინჰიბიტორები, ამცირებენ ფერმენტების აქტივობას, რომლებიც აცეტილქოლინს შლიან, და ამ გზით დროებით აუმჯობესებენ კოგნიტიურ ფუნქციებს [2]. თუმცა ისინი ვერ ცვლიან დაავადების ბუნებრივ მიმდინარეობას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ჟურნალ Current Pharmaceutical Analysis-ში გამოქვეყნებული კვლევის მიხედვით, ალოე ვერაში აღმოჩენილი ბეტა-სიტოსტეროლი ძლიერი ინტერაქციით ხასიათდება ორ ფერმენტთან — აცეტილქოლინესტერაზასა და ბუტირილქოლინესტერაზასთან. ორივე ფერმენტი მონაწილეობს აცეტილქოლინის დაშლაში და მათი აქტივობის მატება ალცჰაიმერის პათოგენეზში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს.
მკვლევრებმა გამოიყენეს კომპიუტერული სიმულაციები, რათა შეეფასებინათ ბეტა-სიტოსტეროლის მოლეკულური კავშირი აღნიშნულ ფერმენტებთან. მიღებული შედეგები მიუთითებს, რომ ბეტა-სიტოსტეროლს აქვს მნიშვნელოვანი დაკავშირების უნარი და სტაბილურობა ფერმენტებთან, რაც თეორიულად შესაძლოა ფერმენტული აქტივობის მოდულაციას უწყობდეს ხელს.
კვლევის ავტორის, მერიემ ქედრაუის განცხადებით, ბეტა-სიტოსტეროლის სტრუქტურული თვისებები მას პერსპექტიულ კანდიდატად აქცევს მომავალი პრეპარატის განვითარებისთვის. ამასთანავე, ტოქსიკურობის წინასწარმა შეფასებამ აჩვენა, რომ ბეტა-სიტოსტეროლი და სუკცინის მჟავა შესაძლოა ორგანიზმში უსაფრთხოდ შეიწოვოს.
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ კვლევა ძირითადად ინ სილიკო მეთოდოლოგიაზეა დაფუძნებული, რაც კომპიუტერულ მოდელირებას გულისხმობს. ასეთი მიდგომა საშუალებას იძლევა წინასწარ შეფასდეს ნივთიერების პოტენციური ეფექტი, თუმცა საბოლოო დასკვნების გასაკეთებლად აუცილებელია ლაბორატორიული და კლინიკური კვლევები.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოში დემენციით დაახლოებით 55 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს, ხოლო შემთხვევათა უმეტესობა ალცჰაიმერის დაავადებას უკავშირდება [1]. პროგნოზის მიხედვით, 2050 წლისთვის ეს რიცხვი მნიშვნელოვნად გაიზრდება.
კვლევები მიუთითებს, რომ ქოლინერგული სისტემის ფუნქციის დაქვეითება ალცჰაიმერის ერთ-ერთი ადრეული მექანიზმია [3]. სწორედ ამიტომ ქოლინესტერაზის ინჰიბიტორები კლინიკურ პრაქტიკაში ფართოდ გამოიყენება. თუმცა მათი ეფექტი დროებითია და დაავადების პროგრესს ვერ აჩერებს.
ბუნებრივი წარმოშობის ნაერთების შესწავლა, მათ შორის მცენარეული სტეროლების, ბოლო წლებში გააქტიურდა, რადგან ისინი ხშირად ხასიათდებიან შედარებით დაბალი ტოქსიკურობით და მრავალმხრივი ბიოლოგიური მოქმედებით [4].
საერთაშორისო გამოცდილება
ბუნებრივი ნაერთების პოტენციალი ნეიროდეგენერაციული დაავადებების მართვაში აქტიურად განიხილება საერთაშორისო სამეცნიერო საზოგადოებაში. კვლევები, რომლებიც ფოკუსირებულია მცენარეული ბიოაქტიური ნივთიერებების ანთების საწინააღმდეგო და ანტიოქსიდანტურ ეფექტებზე, მიუთითებს მათ შესაძლო როლზე ნეიროდეგენერაციის მოდულაციაში [4].
საერთაშორისო ორგანიზაციები, მათ შორის ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია და წამყვანი აკადემიური ინსტიტუტები, ხაზს უსვამენ დაავადების პრევენციის, ადრეული დიაგნოსტიკისა და მოლეკულურ დონეზე მიზანმიმართული თერაპიის მნიშვნელობას [1], [2].
ამ ფონზე, ალოე ვერაში არსებული ბეტა-სიტოსტეროლის კვლევა წარმოადგენს დამატებით ნაბიჯს ახალი თერაპიული მიმართულებების ძიებაში, თუმცა მისი კლინიკური მნიშვნელობა შემდგომი კვლევების გარეშე ვერ დადგინდება.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში დემენციის გავრცელების ზუსტი სტატისტიკური მონაცემები შეზღუდულია, თუმცა მოსახლეობის დაბერების ტენდენცია მიუთითებს, რომ ნეიროდეგენერაციული დაავადებების ტვირთი მომავალში გაიზრდება. შესაბამისად, მნიშვნელოვანია სამეცნიერო ინფორმაციის გავრცელება და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მიდგომების დანერგვა.
აკადემიური სივრცეები, მათ შორის https://www.gmj.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ახალი სამეცნიერო მონაცემების გავრცელებაში. ამავე დროს, სამედიცინო დაწესებულებების ხარისხისა და უსაფრთხოების უზრუნველყოფა, მათ შორის https://www.certificate.ge პლატფორმის მეშვეობით, აუცილებელია ნებისმიერი ახალი თერაპიული მიდგომის დანერგვისას.
მითები და რეალობა
გავრცელებულია მოსაზრება, რომ მცენარეული წარმოშობის ნივთიერებები ავტომატურად უსაფრთხოა და ეფექტიანი. რეალურად, ბუნებრივი წარმოშობა არ გამორიცხავს პოტენციურ გვერდით ეფექტებს და ეფექტიანობის დასადასტურებლად აუცილებელია მკაცრი კლინიკური კვლევები.
ასევე მნიშვნელოვანია განვასხვავოთ კომპიუტერული მოდელირების შედეგები და კლინიკური ეფექტიანობა. ინ სილიკო მონაცემები წარმოადგენს საწყის ეტაპს და ვერ ჩაანაცვლებს კლინიკურ გამოცდებს.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა ბეტა-სიტოსტეროლი უკვე დამტკიცებული ალცჰაიმერის სამკურნალო საშუალება?
არა. კვლევა წინასწარ ეტაპზეა და საჭიროებს ლაბორატორიულ და კლინიკურ დადასტურებას.
შესაძლებელია თუ არა ალოე ვერას გამოყენება ალცჰაიმერის პრევენციისთვის?
ამ ეტაპზე არ არსებობს საკმარისი კლინიკური მტკიცებულება, რომელიც ასეთ რეკომენდაციას დაადასტურებს.
რატომ არის მნიშვნელოვანი აცეტილქოლინესტერაზის ინჰიბიცია?
იმიტომ, რომ აცეტილქოლინის დონის შენარჩუნება ხელს უწყობს მეხსიერებისა და კოგნიტიური ფუნქციების გაუმჯობესებას ადრეულ სტადიებში.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ალოე ვერაში არსებული ბეტა-სიტოსტეროლის პოტენციური ზემოქმედება ალცჰაიმერის პათოგენეზში წარმოადგენს საინტერესო სამეცნიერო მიმართულებას, რომელიც მოლეკულურ დონეზე ჩარევის შესაძლებლობას აჩენს. მიუხედავად იმისა, რომ არსებული მონაცემები წინასწარია და ძირითადად კომპიუტერულ მოდელირებას ეფუძნება, ისინი ქმნის საფუძველს შემდგომი კვლევებისთვის.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მნიშვნელოვანია, რომ ახალი თერაპიული იდეები შეფასდეს მკაცრი სამეცნიერო სტანდარტებით და კლინიკური კვლევებით. მხოლოდ ასეთ შემთხვევაში გახდება შესაძლებელი ინოვაციური აღმოჩენების პრაქტიკულ მედიცინაში გადატანა და დემენციის ტვირთის შემცირების რეალური პერსპექტივის შექმნა.
წყაროები
- World Health Organization. Dementia. 2023. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia
- Alzheimer’s Association. 2023 Alzheimer’s disease facts and figures. Alzheimers Dement. 2023;19(4):1598–1695. Available from: https://alzjournals.onlinelibrary.wiley.com
- Hampel H, et al. The cholinergic system in Alzheimer’s disease. Lancet Neurol. 2018;17(2):140–153. Available from: https://www.sciencedirect.com
- Ayaz M, et al. Neuroprotective potential of phytosterols. Front Pharmacol. 2019;10:541. Available from: https://www.frontiersin.org
