პალმის ზეთი: ჯანმრთელობის რისკები, სარგებელი და საკვების ინდუსტრიაში გამოყენების რეალობა
საკვების წარმოებაში ფართოდ გამოყენებული პალმის ზეთი წლების განმავლობაში რჩება აქტუალური განხილვის თემად როგორც კვების ტექნოლოგიაში, ისე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სფეროში. მისი გამოყენება ხშირია ნახევარფაბრიკატებში, საკონდიტრო ნაწარმსა და სწრაფი კვების პროდუქტებში, რის შესახებაც დეტალურად შეგიძლიათ გაეცნოთ ჩვენს მასალაში დამუშავებული საკვების გავლენა ყოველდღიურ რაციონზე.
პალმის ზეთთან დაკავშირებით დისკუსია ორი ძირითადი მიმართულებით მიმდინარეობს: გარემოზე ზემოქმედება და ჯანმრთელობის პოტენციური რისკები. მოცემულ მასალაში ყურადღებას გავამახვილებთ ჯანმრთელობის ასპექტებზე და სამეცნიერო მონაცემებზე დაფუძნებულ შეფასებებზე.
გაჯერებული ცხიმები და გულ-სისხლძარღვთა რისკები
პალმის ზეთი არ შეიცავს ტრანსცხიმებს, რაც ხშირად დადებით ფაქტორად მიიჩნევა. თუმცა ის მდიდარია გაჯერებული ცხიმებით, რაც ნიშნავს, რომ მისი ჭარბი მოხმარება შესაძლოა ასოცირდებოდეს დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების, ე.წ. „არაჯანსაღი“ ქოლესტერინის მატებასთან.
კვლევების მიხედვით, ასაკის მატებასთან ერთად იზრდება გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების განვითარების რისკი. ამიტომ პალმის ზეთის მოხმარებისას განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ინდივიდუალური ფაქტორების გათვალისწინება — ასაკი, გადატანილი დაავადებები, ქრონიკული მდგომარეობები და ზოგადი კვებითი რეჟიმი. გულ-სისხლძარღვთა თემაზე მეტი ინფორმაციისთვის იხილეთ გულის დაავადებები და კვებითი ფაქტორები.
ზოგიერთი კვლევა მიუთითებს, რომ პალმის ზეთის ზომიერი მოხმარება არ ზრდის გულის დაავადებების რისკს, მაშინ როცა სხვა ნაშრომებში საუბარია გულის დაავადებით გამოწვეული სიკვდილიანობის შესაძლო ზრდაზე იმ ქვეყნებში, სადაც მისი მოხმარება მაღალია. მონაცემების არაერთგვაროვნება კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს სიღრმისეული და დამოუკიდებელი კვლევების საჭიროებას.
მაღალი ტემპერატურა და პოტენციურად მავნე ნაერთები
პალმის ზეთის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საკითხია მისი ქცევა მაღალ ტემპერატურაზე დამუშავებისას. 200 გრადუს ცელსიუსზე და ზემოთ გაცხელებისას შესაძლოა წარმოიქმნას ისეთი ნაერთები, როგორიცაა აკრილამიდი და გლიციდოლი.
აკრილამიდი კლასიფიცირებულია, როგორც ადამიანის სავარაუდო კანცეროგენი, ხოლო გლიციდოლი — პოტენციურად გენოტოქსიური კანცეროგენი. უნდა აღინიშნოს, რომ ეს ნაერთები არ გვხვდება მხოლოდ პალმის ზეთში; ისინი შეიძლება წარმოიქმნას სხვა ზეთებისა და დამუშავებული პროდუქტების მაღალი ტემპერატურის პირობებში. თემის გასაგრძელებლად შეგიძლიათ გაეცნოთ მასალას ზეთების გამოყენება მაღალ ტემპერატურაზე.
დამუშავებულ საკვებში გამოყენებისთვის პალმის ზეთის მომზადებასთან დაკავშირებულმა კვლევებმა მიუთითა, რომ ზეთის არასწორი თერმული დამუშავება შესაძლოა დაკავშირებული იყოს პოტენციურად კიბოს გამომწვევ დამაბინძურებლებთან, თუმცა ეს რისკი უკავშირდება სწორედ ძალიან მაღალ ტემპერატურას.
ჯანსაღია თუ არა პალმის ზეთი?
კითხვა, არის თუ არა პალმის ზეთი ჯანსაღი, ერთმნიშვნელოვან პასუხს ჯერ ვერ იღებს. ზოგიერთი კვლევა მიუთითებს, რომ ზომიერი მოხმარება არ იწვევს ჯანმრთელობის გაუარესებას, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც ის დაბალანსებული კვების ნაწილია. სხვა ნაშრომები კი ასახელებს შესაძლო კავშირს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებთან.
საერთაშორისო ორგანიზაციები აღნიშნავენ, რომ არსებული მტკიცებულებები სადავოა და საჭიროა დამოუკიდებელი, ყოვლისმომცველი კვლევები. ამდენად, საბოლოო დასკვნა იმის შესახებ, არის თუ არა პალმის ზეთი „კარგი“ თუ „ცუდი“, ამ ეტაპზე შეუძლებელია.
დაბალანსებული კვების პრინციპების შესახებ შეგიძლიათ წაიკითხოთ ჯანსაღი რაციონის დაგეგმვის გზამკვლევში.
თხევადი პალმის ზეთი და მისი თვისებები
არსებობს ჩვეულებრივი თხევადი პალმის ზეთიც, რომელიც ბოთლებში იყიდება. ის არ შეიცავს ტრანსცხიმებს და ტექნოლოგიურად მიეკუთვნება მცენარეულ ზეთებს, რომელთა გამოყენებაც შესაძლებელია კულინარიაში.
პალმის ზეთის ღირებულების შეფასებისას ხშირად ყურადღება ექცევა კაროტინოიდების შემცველობას. კაროტინოიდები წარმოადგენენ ძლიერ ანტიოქსიდანტებს და სწორედ ისინი ანიჭებენ ნედლ პალმის ზეთს დამახასიათებელ მოწითალო შეფერილობას. ზეთი ასევე შეიცავს ვიტამინებს A და E-ს.
მცენარეული ზეთების შედარებითი ანალიზისთვის იხილეთ ჩვენი მასალა მცენარეული ზეთების სახეობები და მათი გამოყენება სამზარეულოში.
გარემო და სამოქალაქო უპასუხისმგებლობა
პალმის ზეთის წარმოებასთან დაკავშირებული გარემოსდაცვითი საკითხები — ტყეების გაჩეხვა და ბიომრავალფეროვნების შემცირება — მნიშვნელოვან განხილვის თემას წარმოადგენს საერთაშორისო დონეზე. მიუხედავად იმისა, რომ ეს სტატია ჯანმრთელობის ასპექტებზეა ფოკუსირებული, მომხმარებლისთვის მნიშვნელოვანია ორივე მხარის გათვალისწინება.
შეჯამება
პალმის ზეთს აქვს როგორც დადებითი, ისე უარყოფითი მხარეები. ის არ შეიცავს ტრანსცხიმებს, თუმცა მდიდარია გაჯერებული ცხიმებით. მაღალი ტემპერატურის პირობებში შესაძლებელია პოტენციურად მავნე ნაერთების წარმოქმნა. არსებული კვლევები არ იძლევა ერთმნიშვნელოვან პასუხს მისი ჯანმრთელობაზე ზემოქმედების შესახებ და საჭიროებს დამატებით, დამოუკიდებელ შესწავლას.
თუ პალმის ზეთზე დამზადებული საკვების მირთმევას გადაწყვეტთ, მნიშვნელოვანია ზომიერების დაცვა და პროდუქტის თერმული დამუშავების პირობების გათვალისწინება.
წყაროები
World Health Organization. Diet, nutrition and the prevention of chronic diseases. WHO Technical Report Series 916. Geneva: WHO; 2003.
Food and Agriculture Organization of the United Nations. Fats and fatty acids in human nutrition. FAO Food and Nutrition Paper 91. Rome: FAO; 2010.
International Agency for Research on Cancer. Some industrial chemicals. IARC Monographs on the Evaluation of Carcinogenic Risks to Humans. Volume 60. Lyon: IARC; 1994.
European Food Safety Authority. Risks for human health related to the presence of glycidyl fatty acid esters in food. EFSA Journal. 2016;14(5):4426
