რა დანიშნულება აქვს ორგანიზმისთვის ნუშურა ჯირკვლებს? რა გართულებები შეიძლება გამოიწვიოს ანგინამ და როდის ხდება გლანდების ოპერაცია აუცილებელი?
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ნუშურა ჯირკვლები, რომლებსაც მოსახლეობა ხშირად „გლანდების“ სახელით იცნობს, ადამიანის იმუნური სისტემის მნიშვნელოვანი ნაწილია. მიუხედავად იმისა, რომ ბევრი ადამიანი მათ მხოლოდ ანგინასთან ან ყელის ტკივილთან აკავშირებს, სინამდვილეში ნუშურა ჯირკვლები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს ორგანიზმის თავდაცვით მექანიზმებში, განსაკუთრებით ბავშვობისა და მოზარდობის პერიოდში. მათი ძირითადი ფუნქციაა სასუნთქი და საჭმლის მომნელებელი გზებით ორგანიზმში მოხვედრილი მიკროორგანიზმების ამოცნობა და იმუნური პასუხის სტიმულირება [1].
ნუშურა ჯირკვლების ანთება მსოფლიოში ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ინფექციური პრობლემაა. ყოველწლიურად მილიონობით ადამიანი მიმართავს ექიმს ყელის ტკივილის, ტემპერატურისა და ყლაპვის გაძნელების გამო. შემთხვევათა უმეტესობა მსუბუქად მიმდინარეობს, თუმცა გარკვეულ სიტუაციებში ინფექციამ შეიძლება სერიოზული გართულებები გამოიწვიოს და გავლენა მოახდინოს გულზე, თირკმელებზე, სახსრებსა და სხვა ორგანოებზე [2].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია მოსახლეობამ იცოდეს, როდის არის საჭირო მხოლოდ კონსერვატიული მკურნალობა, როდის არის აუცილებელი ექიმთან დროული მიმართვა და რა შემთხვევაში ხდება ნუშურა ჯირკვლების ქირურგიული მოცილება სამედიცინო აუცილებლობა.
პრობლემის აღწერა
ნუშურა ჯირკვლები მდებარეობს ხახის ორივე მხარეს და წარმოადგენს ლიმფური ქსოვილის ნაწილს. ისინი ქმნიან პირველ დამცავ ბარიერს ბაქტერიების, ვირუსებისა და სხვა პათოგენური აგენტების წინააღმდეგ, რომლებიც ორგანიზმში პირის ღრუსა და ცხვირ-ხახის გავლით ხვდებიან.
ანგინა, ანუ ტონზილიტი, ნუშურა ჯირკვლების ანთებაა. დაავადება შეიძლება გამოწვეული იყოს როგორც ვირუსებით, ისე ბაქტერიებით. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია A ჯგუფის ბეტა-ჰემოლიზური სტრეპტოკოკით გამოწვეული ინფექცია, რომელიც გარკვეულ შემთხვევებში მძიმე გართულებებს იწვევს [3].
საქართველოში, ისევე როგორც მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში, ანგინა ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი მიზეზია პედიატრთან, ოჯახის ექიმთან და ოტორინოლარინგოლოგთან მიმართვისა. დაავადების სიმპტომებია:
- ყელის ძლიერი ტკივილი;
- ყლაპვის გაძნელება;
- ტემპერატურის მატება;
- გადიდებული ლიმფური კვანძები;
- ნუშურა ჯირკვლებზე ჩირქოვანი ნადები;
- საერთო სისუსტე.
მიუხედავად იმისა, რომ ბევრი შემთხვევა დამოუკიდებლად ანტიბიოტიკების გარეშე სრულდება, თვითმკურნალობამ და არასწორმა ანტიბიოტიკოთერაპიამ შეიძლება პრობლემები შექმნას როგორც პაციენტისთვის, ისე საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ნუშურა ჯირკვლები შედის ე.წ. ვალდაიერის ლიმფურ რგოლში, რომელიც მოიცავს ცხვირ-ხახისა და პირ-ხახის ლიმფურ სტრუქტურებს. ეს სისტემა მუდმივად აკონტროლებს გარემოდან შემოსულ ანტიგენებს და მონაწილეობს ანტისხეულების წარმოქმნაში.
ბავშვებში ნუშურა ჯირკვლები განსაკუთრებით აქტიურია, რადგან ამ პერიოდში ორგანიზმი პირველად ეცნობა მრავალ მიკროორგანიზმს. სწორედ ამიტომ, ადრეულ ასაკში მათი ფუნქციური მნიშვნელობა უფრო მაღალია, ვიდრე ზრდასრულებში.
როდესაც ინფექცია ვითარდება, ნუშურა ჯირკვლებში იწყება ანთებითი რეაქცია. თუ ანთება ხშირად მეორდება, ქსოვილში ვითარდება ქრონიკული ცვლილებები, წარმოიქმნება ნაწიბურები და ჯირკვლები შეიძლება ინფექციის მუდმივ კერად იქცეს.
ქრონიკული ტონზილიტის დროს ბაქტერიები შესაძლოა ხანგრძლივად არსებობდნენ ნუშურა ჯირკვლების ღრმა კრიპტებში, რაც განმეორებითი ინფექციების რისკს ზრდის.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციისა და საერთაშორისო კლინიკური მონაცემების მიხედვით, ბავშვთა ასაკში ყელის ტკივილის დაახლოებით 20-30% სტრეპტოკოკული ინფექციით არის გამოწვეული, ხოლო დანარჩენი შემთხვევების უმრავლესობა ვირუსულ წარმოშობას უკავშირდება [4].
კვლევების თანახმად:
- ბავშვების 10-15%-ს მინიმუმ ერთხელ აქვს გადატანილი სტრეპტოკოკული ანგინა;
- ყელ-ყურ-ცხვირის ოპერაციებს შორის ტონზილექტომია კვლავ ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად ჩატარებული ჩარევაა;
- ოპერაციის შემდეგ განმეორებითი ანგინების სიხშირე მნიშვნელოვნად მცირდება სწორად შერჩეულ პაციენტებში [5].
საერთაშორისო გამოცდილება
ამერიკის ოტორინოლარინგოლოგიის აკადემიის, დიდი ბრიტანეთის ჯანდაცვის ეროვნული ინსტიტუტისა და ევროპის პროფესიული ასოციაციების რეკომენდაციებით, ნუშურა ჯირკვლების ოპერაცია მხოლოდ მკაფიო სამედიცინო ჩვენებების არსებობის შემთხვევაში უნდა ჩატარდეს [6].
თანამედროვე მიდგომა განსხვავდება წარსულის პრაქტიკისგან, როდესაც ბავშვებს გლანდებს შედარებით მარტივად აცლიდნენ. დღეს გადაწყვეტილება ეფუძნება მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ კრიტერიუმებს, პაციენტის მდგომარეობასა და ცხოვრების ხარისხზე გავლენას.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ანგინისა და ქრონიკული ტონზილიტის დიაგნოსტიკა და მკურნალობა ხელმისაწვდომია როგორც პირველადი ჯანდაცვის, ისე სპეციალიზებული ოტორინოლარინგოლოგიური სერვისების ფარგლებში.
მნიშვნელოვანია, რომ პაციენტებმა თავი აარიდონ თვითნებურ ანტიბიოტიკოთერაპიას. ანტიმიკრობული რეზისტენტობის ზრდა მსოფლიო ჯანდაცვის ერთ-ერთ უმთავრეს გამოწვევად რჩება. ამ მიმართულებით მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ ისეთი პროფესიული პლატფორმები, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge, https://www.publichealth.ge და აკადემიური რესურსები, მათ შორის https://www.gmj.ge.
ხარისხიანი სამედიცინო მომსახურებისა და სტანდარტების დაცვის მნიშვნელობას ხაზს უსვამს ასევე https://www.certificate.ge.
მითები და რეალობა
მითი: ყველა ანგინა ანტიბიოტიკს საჭიროებს.
რეალობა: ანგინების დიდი ნაწილი ვირუსული წარმოშობისაა და ანტიბიოტიკები მათზე არ მოქმედებს.
მითი: გლანდების ოპერაციის შემდეგ იმუნიტეტი ქრება.
რეალობა: კვლევები აჩვენებს, რომ ტონზილექტომიის შემდეგ ორგანიზმის საერთო იმუნური ფუნქცია მნიშვნელოვანად არ ზიანდება.
მითი: ერთხელ გადატანილი ანგინა მომავალში პრობლემას აღარ გამოიწვევს.
რეალობა: განმეორებითი სტრეპტოკოკული ინფექციები გარკვეულ შემთხვევებში სერიოზული გართულებების რისკს ზრდის.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რატომ გვჭირდება ნუშურა ჯირკვლები?
ისინი მონაწილეობენ ინფექციების ამოცნობასა და იმუნური პასუხის ფორმირებაში.
რა გართულებები შეიძლება გამოიწვიოს სტრეპტოკოკულმა ანგინამ?
შესაძლებელია განვითარდეს რევმატული ცხელება, გულის სარქვლების დაზიანება, გლომერულონეფრიტი და სხვა გართულებები.
როდის არის აუცილებელი გლანდების ოპერაცია?
როდესაც ხშირი და დადასტურებული ინფექციები მნიშვნელოვნად აზიანებს პაციენტის ჯანმრთელობას ან იწვევს სხვა გართულებებს.
რა არის ოპერაციის ყველაზე გავრცელებული ჩვენებები?
წელიწადში მრავალჯერადი მძიმე ანგინები, ძილის ობსტრუქციული აპნოე, პერიტონზილური აბსცესი და ქრონიკული ტონზილიტი.
შეიძლება თუ არა ოპერაციის თავიდან აცილება?
ხშირ შემთხვევაში — დიახ. გადაწყვეტილება ინდივიდუალურად მიიღება სპეციალისტის მიერ.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ნუშურა ჯირკვლები ადამიანის იმუნური სისტემის მნიშვნელოვანი კომპონენტია, განსაკუთრებით ბავშვობის პერიოდში. მიუხედავად ამისა, გარკვეულ შემთხვევებში ისინი შეიძლება ქრონიკული ინფექციის წყაროდ იქცეს და სერიოზული გართულებების რისკი შექმნას.
თანამედროვე მედიცინა ტონზილექტომიას აღარ განიხილავს როგორც რუტინულ პროცედურას. ოპერაცია რეკომენდებულია მხოლოდ მაშინ, როდესაც არსებობს მკაფიო კლინიკური ჩვენება და მოსალოდნელი სარგებელი აღემატება პოტენციურ რისკებს.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ადრეულ დიაგნოსტიკას, რაციონალურ ანტიბიოტიკოთერაპიას, ექიმის რეკომენდაციების დაცვასა და მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებას.
წყაროები
- National Institute on Deafness and Other Communication Disorders. Tonsils and Adenoids. Available from: https://www.nidcd.nih.gov
- Centers for Disease Control and Prevention. Group A Streptococcal Infections. Available from: https://www.cdc.gov/groupastrep
- Shulman ST, et al. Clinical Practice Guideline for Group A Streptococcal Pharyngitis. Clin Infect Dis. Available from: https://academic.oup.com/cid
- World Health Organization. Streptococcal diseases. Available from: https://www.who.int
- Cochrane Database of Systematic Reviews. Tonsillectomy versus non-surgical management. Available from: https://www.cochranelibrary.com
- American Academy of Otolaryngology–Head and Neck Surgery. Tonsillectomy Clinical Practice Guideline. Available from: https://www.entnet.org
