ფეხების შეშუპება და სიმძიმე: რა ხდება ჩვენს ორგანიზმში და რატომ არ უნდა მივიჩნიოთ ეს მხოლოდ დაღლილობის შედეგად?
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ფეხების შეშუპება და სიმძიმე ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ჩივილია როგორც საშუალო, ისე ხანდაზმული ასაკის მოსახლეობაში. ბევრი ადამიანი ამ სიმპტომებს დღის ბოლოს დაგროვილ დაღლილობას, დიდხანს დგომას ან სიცხეს უკავშირებს, თუმცა თანამედროვე მედიცინა გვიჩვენებს, რომ ხშირ შემთხვევაში აღნიშნული ნიშნები ორგანიზმში მიმდინარე უფრო ღრმა ფიზიოლოგიური პროცესების გამოხატულებაა. ისინი შეიძლება ასახავდეს ვენური სისხლის მიმოქცევის დარღვევას, ლიმფური დრენაჟის შეფერხებას, ქრონიკული ანთების არსებობას ან, ზოგიერთ შემთხვევაში, გულ-სისხლძარღვთა, თირკმლისა და ენდოკრინული დაავადებების ადრეულ გამოვლინებას [1–3].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, ქვედა კიდურების შეშუპება მხოლოდ ინდივიდუალური პრობლემა არ არის. იგი გავლენას ახდენს შრომისუნარიანობაზე, ცხოვრების ხარისხზე, ფიზიკურ აქტივობასა და ქრონიკული დაავადებების პროგრესირებაზე. მოსახლეობის დაბერების ფონზე, ასევე მჯდომარე ცხოვრების წესის გავრცელების გამო, ვენური და ლიმფური სისტემების დაავადებები მსოფლიოს მრავალ ქვეყანაში სულ უფრო მნიშვნელოვან კლინიკურ გამოწვევად იქცა [2].
სწორედ ამიტომ, მნიშვნელოვანია იმის ცოდნა, თუ როგორ მუშაობს ქვედა კიდურების სისხლისა და ლიმფის მიმოქცევის სისტემა, რა იწვევს მის დარღვევას და როგორ შეიძლება პრევენცია მტკიცებულებებზე დაფუძნებული რეკომენდაციების გამოყენებით. ამ მიმართულებით სისტემატურად ქვეყნდება სამეცნიერო მასალები როგორც https://www.sheniekimi.ge, ასევე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საკითხებზე მომუშავე **https://www.publichealth.ge**-ზე.
პრობლემის აღწერა
ადამიანის ორგანიზმში ყოველდღიურად ლიტრობით სისხლი და ლიმფა გადაადგილდება. ქვედა კიდურები ამ სისტემისთვის განსაკუთრებულ გამოწვევას წარმოადგენს, რადგან სითხეებს უწევთ მოძრაობა დედამიწის მიზიდულობის საწინააღმდეგოდ.
არტერიები ჟანგბადით მდიდარ სისხლს გულიდან ქსოვილებამდე მიიტანენ, ხოლო ვენები მას უკან აბრუნებენ. პარალელურად ფუნქციონირებს ლიმფური სისტემა, რომელიც აგროვებს ქსოვილებში დაგროვილ ზედმეტ სითხეს, ცილებს, უჯრედულ ნარჩენებსა და იმუნური სისტემის კომპონენტებს. თუ რომელიმე ამ მექანიზმის მუშაობა შეფერხდა, ქსოვილებში იწყება სითხის დაგროვება, რაც კლინიკურად შეშუპების სახით ვლინდება [3].
ფეხების შეშუპება ყოველთვის ერთნაირი წარმოშობის არ არის. იგი შეიძლება იყოს:
- დროებითი და ფიზიოლოგიური;
- ქრონიკული ვენური უკმარისობის შედეგი;
- ლიმფედემის გამოვლინება;
- გულის უკმარისობის სიმპტომი;
- თირკმლის დაავადების შედეგი;
- ღვიძლის პათოლოგიასთან დაკავშირებული;
- ზოგიერთი მედიკამენტის გვერდითი ეფექტი;
- ორსულობის ფიზიოლოგიური ცვლილებების ნაწილი.
სწორედ ამიტომ, ყველა შეშუპება ერთნაირ მიდგომას არ საჭიროებს.
საქართველოსთვის ეს პრობლემა განსაკუთრებით აქტუალურია. მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი სამუშაო დღის განმავლობაში ხანგრძლივად ზის ან დგას. ამას ემატება ჭარბი წონა, დაბალი ფიზიკური აქტივობა, თამბაქოს მოხმარება და ასაკობრივი ცვლილებები, რომლებიც ვენურ სისტემაზე დამატებით დატვირთვას ქმნის.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ქვედა კიდურებში სისხლის დაბრუნება გულისკენ მხოლოდ გულის მუშაობაზე დამოკიდებული არ არის.
ვენური სისტემა იყენებს რამდენიმე ერთმანეთთან შეთანხმებულ მექანიზმს:
- ვენურ სარქვლებს;
- კუნთოვან-ვენურ ტუმბოს;
- სუნთქვითი მოძრაობების შედეგად წარმოქმნილ წნევის ცვლილებებს;
- ვენების ელასტიკურობას.
ყველაზე მნიშვნელოვანი სწორედ კუნთოვანი ტუმბოა.
როდესაც ადამიანი დადის, წვივისა და ბარძაყის კუნთები რიტმულად იკუმშება. შეკუმშვისას ისინი აწვებიან ღრმა ვენებს და სისხლს ზემოთ გადაადგილებენ. ვენური სარქვლები კი ხელს უშლიან მის უკან დაბრუნებას. ამ პროცესს მეცნიერები ხშირად „მეორე გულის“ ფუნქციასაც უწოდებენ, რადგან იგი ეფექტურად ეხმარება სისხლის მიმოქცევას [4].
თუ ადამიანი დიდხანს ზის ან დგას, კუნთოვანი ტუმბო პრაქტიკულად აღარ მუშაობს. შედეგად:
- ვენებში იზრდება ჰიდროსტატიკური წნევა;
- კაპილარებიდან მეტი სითხე გამოდის ქსოვილებში;
- ლიმფური სისტემა ვერ ასწრებს მის სრულ დაბრუნებას;
- ვითარდება შეშუპება.
ეს პროცესი განსაკუთრებით გამოხატულია დღის ბოლოს.
ქრონიკული ვენური უკმარისობის დროს დამატებით ზიანდება ვენური სარქვლებიც. ამის შედეგად სისხლის ნაწილი უკან ბრუნდება (ვენური რეფლუქსი), რაც კიდევ უფრო ზრდის წნევას ვენებში და აჩქარებს დაავადების პროგრესირებას [5].
ლიმფური სისტემა ამ დროს ცდილობს კომპენსაციას, მაგრამ მისი შესაძლებლობები შეზღუდულია. როდესაც ლიმფური დრენაჟიც ვეღარ უმკლავდება გაზრდილ დატვირთვას, ვითარდება მუდმივი შეშუპება.
ბოლო წლებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა მიკროცირკულაციის დარღვევებსაც. მიკროსკოპული სისხლძარღვების ფუნქციის ცვლილება იწვევს:
- ქსოვილების ჟანგბადით არასაკმარის მომარაგებას;
- ანთებითი პროცესების გააქტიურებას;
- თავისუფალი რადიკალების დაგროვებას;
- კოლაგენის ცვლილებებს;
- კანის ტროფიკული დაზიანებების განვითარებას.
სწორედ ამიტომ, ქრონიკული ვენური დაავადება მხოლოდ „გაფართოებული ვენები“ არ არის. იგი წარმოადგენს პროგრესირებად ანთებით პროცესს, რომელიც დროული ჩარევის გარეშე შესაძლოა დასრულდეს ტროფიკული წყლულებითაც [5].
კუნთოვანი ტუმბო — ორგანიზმის ბუნებრივი „ჰიდრავლიკური სისტემა“
ლიმფურ სისტემას დამოუკიდებელი ტუმბო არ გააჩნია. მისი მოძრაობა დამოკიდებულია:
- კუნთების შეკუმშვაზე;
- სუნთქვის მოძრაობებზე;
- სხეულის პოზიციის ცვლილებაზე;
- ვენურ წნევაზე.
როდესაც კუნთები რიტმულად მუშაობენ, ისინი მექანიკურად აწვებიან როგორც ვენებს, ისე ლიმფურ ძარღვებს. შედეგად, სითხე მოძრაობს მხოლოდ ერთი მიმართულებით — გულისკენ.
თუ კუნთები მუდმივად დაჭიმულია, უმოძრაოა ან დაკარგული აქვს ელასტიკურობა, ეს მექანიზმი მნიშვნელოვნად სუსტდება.
ბოლო ათწლეულის კვლევებმა აჩვენა, რომ რეგულარული ფიზიკური აქტივობა, სიარული, წვივის კუნთების ვარჯიშები და გაწელვითი მოძრაობები აუმჯობესებს როგორც ვენურ დაბრუნებას, ისე ლიმფურ დრენაჟს. ამასთანავე, იზრდება ენდოთელიუმის მიერ აზოტის ოქსიდის გამომუშავება, რაც აუმჯობესებს სისხლძარღვების გაფართოების უნარს და მიკროცირკულაციას [6].
ეს მექანიზმი კიდევ ერთხელ ადასტურებს, რომ მოძრაობა არა მხოლოდ კუნთებისთვის, არამედ მთელი სისხლძარღვოვანი სისტემისთვის აუცილებელია.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ქვედა კიდურების ქრონიკული ვენური დაავადება მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ სისხლძარღვოვან პათოლოგიად მიიჩნევა. სხვადასხვა ეპიდემიოლოგიური კვლევის მიხედვით, მოზრდილი მოსახლეობის დაახლოებით 20–30%-ს აღენიშნება ქრონიკული ვენური დაავადების სხვადასხვა ფორმა, ხოლო ასაკის მატებასთან ერთად მისი გავრცელება მნიშვნელოვნად იზრდება [7].
მნიშვნელოვანია იმის გააზრება, რომ ფეხების შეშუპება ყოველთვის არ ნიშნავს ვენურ უკმარისობას, თუმცა სწორედ ეს სიმპტომია ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი მიზეზი, რის გამოც ადამიანები ანგიოლოგს, სისხლძარღვთა ქირურგს ან ოჯახის ექიმს მიმართავენ. ქრონიკული ვენური უკმარისობის მქონე პაციენტებში ხშირად გვხვდება:
- დღის ბოლოს ფეხების სიმძიმე;
- ტერფებისა და კოჭების შეშუპება;
- წვა და დაჭიმულობის შეგრძნება;
- ღამის კრუნჩხვები;
- გაფართოებული ვენები;
- კანის ფერის ცვლილება;
- მოწინავე შემთხვევებში – ტროფიკული წყლულები [5].
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია ფიზიკური უმოქმედობა. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოში ყოველი სამი ზრდასრული ადამიანიდან დაახლოებით ერთი ვერ ასრულებს რეკომენდებული ფიზიკური აქტივობის მინიმალურ დონეს. ეს ზრდის არა მხოლოდ გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, არამედ ვენური დაავადებების განვითარების რისკსაც. ფიზიკური უმოქმედობა ჯანმრთელობის სისტემებისთვის მნიშვნელოვან ეკონომიკურ ტვირთსაც ქმნის [8].
თანამედროვე მტკიცებულებები ასევე მიუთითებს, რომ სიმსუქნე, ხანგრძლივი ჯდომა, დიდხანს დგომა, ორსულობა, მოწევა და ასაკობრივი ცვლილებები ქრონიკული ვენური დაავადების დამოუკიდებელი რისკ-ფაქტორებია [5].
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიოს წამყვანი სამედიცინო ორგანიზაციები თანხმდებიან, რომ ფეხების ქრონიკული შეშუპება საჭიროებს მიზეზის დადგენას და არა მხოლოდ სიმპტომის დროებით შემცირებას.
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია ხაზს უსვამს რეგულარული ფიზიკური აქტივობის მნიშვნელობას სისხლის მიმოქცევის, მეტაბოლური ჯანმრთელობისა და ფუნქციური შესაძლებლობების შესანარჩუნებლად. ყოველდღიური მოძრაობა ხელს უწყობს კუნთოვანი ტუმბოს აქტივაციას, რაც ვენური სისხლის დაბრუნებას აუმჯობესებს [8].
ამავე დროს, თანამედროვე კლინიკური რეკომენდაციები აღნიშნავს, რომ ქრონიკული ვენური უკმარისობის მკურნალობა ინდივიდუალურად უნდა დაიგეგმოს და შეიძლება მოიცავდეს:
- ცხოვრების წესის ცვლილებას;
- წონის კონტროლს;
- რეგულარულ სიარულსა და ვარჯიშს;
- სამედიცინო კომპრესიულ თერაპიას;
- საჭიროების შემთხვევაში მედიკამენტურ მკურნალობას;
- მინიმალურად ინვაზიურ ენდოვენურ პროცედურებს ან ქირურგიულ ჩარევას [5].
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ფიზიკური ვარჯიშის სარგებლიანობა კარგად არის დასაბუთებული კუნთების ძალის, ტერფის მოძრაობის ამპლიტუდისა და ვენური ფუნქციის გაუმჯობესების თვალსაზრისით. თუმცა Cochrane-ის სისტემური მიმოხილვა მიუთითებს, რომ არსებული კვლევები ჯერ კიდევ შეზღუდულია და საჭიროა უფრო მაღალი ხარისხის კლინიკური კვლევები, რათა საბოლოოდ შეფასდეს სხვადასხვა სავარჯიშო პროგრამის გავლენა დაავადების პროგრესირებაზე [9].
ეს ნიშნავს, რომ ფიზიკური აქტივობა რეკომენდებულია, თუმცა იგი არ უნდა განიხილებოდეს როგორც ერთადერთი სამკურნალო მეთოდი.
თანამედროვე კლინიკური მიდგომები
დღეს ქრონიკული ვენური დაავადების მართვა ეფუძნება მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ, მრავალკომპონენტიან მიდგომას.
პირველი ნაბიჯი ყოველთვის სწორი დიაგნოზია. ქვედა კიდურების შეშუპება შესაძლოა გამოწვეული იყოს:
- ღრმა ვენების თრომბოზით;
- გულის უკმარისობით;
- თირკმლის დაავადებით;
- ღვიძლის დაავადებით;
- ლიმფედემით;
- ფარისებრი ჯირკვლის პათოლოგიით;
- ზოგიერთი მედიკამენტის გამოყენებით [3].
ამ მიზეზების გამორიცხვის შემდეგ ექიმი აფასებს ვენური სისტემის მდგომარეობას, რისთვისაც ყველაზე ფართოდ გამოიყენება დუპლექსური ულტრაბგერითი კვლევა.
თუ დადასტურდა ქრონიკული ვენური უკმარისობა, მკურნალობის ძირითადი მიზნებია:
- ვენური წნევის შემცირება;
- შეშუპების კონტროლი;
- ტკივილის შემცირება;
- ტროფიკული დაზიანებების პრევენცია;
- ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესება.
კომპრესიული თერაპია დღემდე რჩება ქრონიკული ვენური დაავადების მართვის ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტიან მეთოდად, თუმცა მისი გამოყენება უნდა მოხდეს ექიმის რეკომენდაციის საფუძველზე, განსაკუთრებით მაშინ, თუ პაციენტს თანმხლები არტერიული დაავადებაც აქვს [5].
ფიზიკური აქტივობა — მხოლოდ მოძრაობა თუ მკურნალობის ნაწილი?
თანამედროვე ფიზიოლოგიური კვლევები ადასტურებს, რომ სიარული ქვედა კიდურების ვენური სისტემისთვის ერთ-ერთი ყველაზე ბუნებრივი ვარჯიშია.
ყოველი ნაბიჯის დროს:
- იკუმშება წვივის კუნთები;
- აქტიურდება კუნთოვან-ვენური ტუმბო;
- მცირდება ვენური შეგუბება;
- უმჯობესდება ლიმფის მოძრაობა;
- იზრდება ქსოვილების ჟანგბადით მომარაგება.
ამასთანავე, რეგულარული მოძრაობა აუმჯობესებს ენდოთელიუმის ფუნქციას, ხელს უწყობს აზოტის ოქსიდის გამომუშავებას და დადებით გავლენას ახდენს სისხლძარღვების ელასტიკურობაზე [5][10].
ბოლო წლებში გამოქვეყნებული მიმოხილვითი კვლევებიც ადასტურებს, რომ სწორად შერჩეული ვარჯიშები შესაძლოა იყოს ქრონიკული ვენური უკმარისობის კომპლექსური მართვის მნიშვნელოვანი ნაწილი, განსაკუთრებით ადრეულ სტადიებზე. თუმცა ნებისმიერი სავარჯიშო პროგრამა ინდივიდუალურად უნდა შეირჩეს, განსაკუთრებით იმ პაციენტებში, რომლებსაც უკვე აქვთ გამოხატული შეშუპება ან ტროფიკული ცვლილებები. (PubMed)
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ქვედა კიდურების ქრონიკული ვენური დაავადება მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ სისხლძარღვოვან პათოლოგიად მიიჩნევა. სხვადასხვა ეპიდემიოლოგიური კვლევის მიხედვით, მოზრდილი მოსახლეობის დაახლოებით 20–30%-ს აღენიშნება ქრონიკული ვენური დაავადების სხვადასხვა ფორმა, ხოლო ასაკის მატებასთან ერთად მისი გავრცელება მნიშვნელოვნად იზრდება [7].
მნიშვნელოვანია იმის გააზრება, რომ ფეხების შეშუპება ყოველთვის არ ნიშნავს ვენურ უკმარისობას, თუმცა სწორედ ეს სიმპტომია ერთ-ერთი ყველაზე ხშირი მიზეზი, რის გამოც ადამიანები ანგიოლოგს, სისხლძარღვთა ქირურგს ან ოჯახის ექიმს მიმართავენ. ქრონიკული ვენური უკმარისობის მქონე პაციენტებში ხშირად გვხვდება:
- დღის ბოლოს ფეხების სიმძიმე;
- ტერფებისა და კოჭების შეშუპება;
- წვა და დაჭიმულობის შეგრძნება;
- ღამის კრუნჩხვები;
- გაფართოებული ვენები;
- კანის ფერის ცვლილება;
- მოწინავე შემთხვევებში – ტროფიკული წყლულები [5].
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის კიდევ ერთი მნიშვნელოვანი ფაქტორია ფიზიკური უმოქმედობა. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოში ყოველი სამი ზრდასრული ადამიანიდან დაახლოებით ერთი ვერ ასრულებს რეკომენდებული ფიზიკური აქტივობის მინიმალურ დონეს. ეს ზრდის არა მხოლოდ გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, არამედ ვენური დაავადებების განვითარების რისკსაც. ფიზიკური უმოქმედობა ჯანმრთელობის სისტემებისთვის მნიშვნელოვან ეკონომიკურ ტვირთსაც ქმნის [8].
თანამედროვე მტკიცებულებები ასევე მიუთითებს, რომ სიმსუქნე, ხანგრძლივი ჯდომა, დიდხანს დგომა, ორსულობა, მოწევა და ასაკობრივი ცვლილებები ქრონიკული ვენური დაავადების დამოუკიდებელი რისკ-ფაქტორებია [5].
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიოს წამყვანი სამედიცინო ორგანიზაციები თანხმდებიან, რომ ფეხების ქრონიკული შეშუპება საჭიროებს მიზეზის დადგენას და არა მხოლოდ სიმპტომის დროებით შემცირებას.
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია ხაზს უსვამს რეგულარული ფიზიკური აქტივობის მნიშვნელობას სისხლის მიმოქცევის, მეტაბოლური ჯანმრთელობისა და ფუნქციური შესაძლებლობების შესანარჩუნებლად. ყოველდღიური მოძრაობა ხელს უწყობს კუნთოვანი ტუმბოს აქტივაციას, რაც ვენური სისხლის დაბრუნებას აუმჯობესებს [8].
ამავე დროს, თანამედროვე კლინიკური რეკომენდაციები აღნიშნავს, რომ ქრონიკული ვენური უკმარისობის მკურნალობა ინდივიდუალურად უნდა დაიგეგმოს და შეიძლება მოიცავდეს:
- ცხოვრების წესის ცვლილებას;
- წონის კონტროლს;
- რეგულარულ სიარულსა და ვარჯიშს;
- სამედიცინო კომპრესიულ თერაპიას;
- საჭიროების შემთხვევაში მედიკამენტურ მკურნალობას;
- მინიმალურად ინვაზიურ ენდოვენურ პროცედურებს ან ქირურგიულ ჩარევას [5].
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ფიზიკური ვარჯიშის სარგებლიანობა კარგად არის დასაბუთებული კუნთების ძალის, ტერფის მოძრაობის ამპლიტუდისა და ვენური ფუნქციის გაუმჯობესების თვალსაზრისით. თუმცა Cochrane-ის სისტემური მიმოხილვა მიუთითებს, რომ არსებული კვლევები ჯერ კიდევ შეზღუდულია და საჭიროა უფრო მაღალი ხარისხის კლინიკური კვლევები, რათა საბოლოოდ შეფასდეს სხვადასხვა სავარჯიშო პროგრამის გავლენა დაავადების პროგრესირებაზე [9].
ეს ნიშნავს, რომ ფიზიკური აქტივობა რეკომენდებულია, თუმცა იგი არ უნდა განიხილებოდეს როგორც ერთადერთი სამკურნალო მეთოდი.
თანამედროვე კლინიკური მიდგომები
დღეს ქრონიკული ვენური დაავადების მართვა ეფუძნება მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ, მრავალკომპონენტიან მიდგომას.
პირველი ნაბიჯი ყოველთვის სწორი დიაგნოზია. ქვედა კიდურების შეშუპება შესაძლოა გამოწვეული იყოს:
- ღრმა ვენების თრომბოზით;
- გულის უკმარისობით;
- თირკმლის დაავადებით;
- ღვიძლის დაავადებით;
- ლიმფედემით;
- ფარისებრი ჯირკვლის პათოლოგიით;
- ზოგიერთი მედიკამენტის გამოყენებით [3].
ამ მიზეზების გამორიცხვის შემდეგ ექიმი აფასებს ვენური სისტემის მდგომარეობას, რისთვისაც ყველაზე ფართოდ გამოიყენება დუპლექსური ულტრაბგერითი კვლევა.
თუ დადასტურდა ქრონიკული ვენური უკმარისობა, მკურნალობის ძირითადი მიზნებია:
- ვენური წნევის შემცირება;
- შეშუპების კონტროლი;
- ტკივილის შემცირება;
- ტროფიკული დაზიანებების პრევენცია;
- ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესება.
კომპრესიული თერაპია დღემდე რჩება ქრონიკული ვენური დაავადების მართვის ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტიან მეთოდად, თუმცა მისი გამოყენება უნდა მოხდეს ექიმის რეკომენდაციის საფუძველზე, განსაკუთრებით მაშინ, თუ პაციენტს თანმხლები არტერიული დაავადებაც აქვს [5].
ფიზიკური აქტივობა — მხოლოდ მოძრაობა თუ მკურნალობის ნაწილი?
თანამედროვე ფიზიოლოგიური კვლევები ადასტურებს, რომ სიარული ქვედა კიდურების ვენური სისტემისთვის ერთ-ერთი ყველაზე ბუნებრივი ვარჯიშია.
ყოველი ნაბიჯის დროს:
- იკუმშება წვივის კუნთები;
- აქტიურდება კუნთოვან-ვენური ტუმბო;
- მცირდება ვენური შეგუბება;
- უმჯობესდება ლიმფის მოძრაობა;
- იზრდება ქსოვილების ჟანგბადით მომარაგება.
ამასთანავე, რეგულარული მოძრაობა აუმჯობესებს ენდოთელიუმის ფუნქციას, ხელს უწყობს აზოტის ოქსიდის გამომუშავებას და დადებით გავლენას ახდენს სისხლძარღვების ელასტიკურობაზე [5][10].
ბოლო წლებში გამოქვეყნებული მიმოხილვითი კვლევებიც ადასტურებს, რომ სწორად შერჩეული ვარჯიშები შესაძლოა იყოს ქრონიკული ვენური უკმარისობის კომპლექსური მართვის მნიშვნელოვანი ნაწილი, განსაკუთრებით ადრეულ სტადიებზე. თუმცა ნებისმიერი სავარჯიშო პროგრამა ინდივიდუალურად უნდა შეირჩეს, განსაკუთრებით იმ პაციენტებში, რომლებსაც უკვე აქვთ გამოხატული შეშუპება ან ტროფიკული ცვლილებები. (PubMed)
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში, ისევე როგორც ბევრ სხვა ქვეყანაში, მოსახლეობის დაბერება, მჯდომარე ცხოვრების წესი, ჭარბი წონა და ფიზიკური აქტივობის არასაკმარისი დონე ზრდის ქრონიკული ვენური დაავადებების განვითარების რისკს. მიუხედავად იმისა, რომ ეროვნული ეპიდემიოლოგიური მონაცემები შეზღუდულია, პირველადი ჯანდაცვის პრაქტიკაში ფეხების შეშუპება და სიმძიმე ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული მიზეზია, რის გამოც პაციენტები ექიმს მიმართავენ.
საქართველოს ჯანდაცვის სისტემაში მნიშვნელოვანი როლი ეკისრება ოჯახის ექიმს, რომელმაც უნდა შეაფასოს, არის თუ არა შეშუპება ფიზიოლოგიური, თუ საჭიროებს დამატებით გამოკვლევას. განსაკუთრებული ყურადღება უნდა მიექცეს ისეთ შემთხვევებს, როდესაც:
- შეშუპება მხოლოდ ერთ ფეხზე ვითარდება;
- აღინიშნება ძლიერი ტკივილი ან კანის სიწითლე;
- შეშუპებას ახლავს ქოშინი ან გულმკერდის ტკივილი;
- სიმპტომები სწრაფად პროგრესირებს.
ასეთ სიტუაციებში აუცილებელია დროული დიაგნოსტიკა, რადგან შესაძლოა საქმე ეხებოდეს ღრმა ვენების თრომბოზს, გულის უკმარისობას ან სხვა მძიმე პათოლოგიას.
ქვეყანაში მტკიცებულებებზე დაფუძნებული სამედიცინო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებაში. ამ მიმართულებით სასარგებლოა ისეთი საგანმანათლებლო პლატფორმები, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge. სამეცნიერო პუბლიკაციების გაცნობისთვის მნიშვნელოვანია https://www.gmj.ge, ხოლო ხარისხის მართვისა და პროფესიული სტანდარტების შესახებ ინფორმაციისთვის – https://www.certificate.ge.
მითები და რეალობა
მითი: ფეხების შეშუპება ყოველთვის მხოლოდ დაღლილობის შედეგია.
რეალობა: მიუხედავად იმისა, რომ ხანგრძლივი დგომა ან ჯდომა დროებით შეშუპებას იწვევს, მუდმივი ან განმეორებადი შეშუპება შესაძლოა ქრონიკული ვენური უკმარისობის, ლიმფედემის, გულის, თირკმლის ან ღვიძლის დაავადების ნიშანი იყოს [3].
მითი: თუ შეშუპება დილით ქრება, ექიმთან მისვლა საჭირო არ არის.
რეალობა: ქრონიკული ვენური დაავადების საწყის ეტაპზე სწორედ ასეთი სურათი გვხვდება — დღის ბოლოს შეშუპება ძლიერდება, ხოლო ღამის დასვენების შემდეგ მცირდება. ადრეული დიაგნოსტიკა დაავადების პროგრესირების თავიდან აცილებას უწყობს ხელს [5].
მითი: მხოლოდ მედიკამენტები აგვარებს პრობლემას.
რეალობა: საერთაშორისო რეკომენდაციები მკურნალობის საფუძვლად მიიჩნევს ცხოვრების წესის ცვლილებას, რეგულარულ მოძრაობას, სხეულის მასის კონტროლს, საჭიროების შემთხვევაში კომპრესიულ თერაპიასა და ინდივიდუალურად შერჩეულ მედიკამენტურ ან ინტერვენციულ მკურნალობას [5].
მითი: ნებისმიერი ვარჯიში თანაბრად ეფექტურია.
რეალობა: რეგულარული მოძრაობა სასარგებლოა, თუმცა არსებული სამეცნიერო მტკიცებულებები ჯერ კიდევ არ არის საკმარისი იმის დასადასტურებლად, თუ რომელი ტიპის სავარჯიშო პროგრამა იძლევა საუკეთესო შედეგს ყველა პაციენტისთვის. ამიტომ ვარჯიშის შერჩევა ინდივიდუალურად უნდა მოხდეს. (cochrane.org)
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
იწვევს თუ არა მარილი ფეხების შეშუპებას?
მარილის ჭარბი მიღება ხელს უწყობს ორგანიზმში სითხის შეკავებას და ზოგიერთ შემთხვევაში შეშუპებას აძლიერებს, თუმცა იგი ყოველთვის არ წარმოადგენს ძირითადი მიზეზს.
ნორმალურია თუ არა დღის ბოლოს ფეხების სიმძიმე?
ეპიზოდურად შესაძლოა ფიზიოლოგიური იყოს, განსაკუთრებით ხანგრძლივი დგომის შემდეგ. თუმცა თუ სიმპტომები რეგულარულად მეორდება, საჭიროა სამედიცინო შეფასება.
შეიძლება თუ არა შეშუპება მხოლოდ ვენური დაავადებით იყოს გამოწვეული?
არა. მიზეზი შეიძლება იყოს ლიმფედემა, გულის უკმარისობა, თირკმლის ან ღვიძლის დაავადებები, ენდოკრინული დარღვევები და ზოგიერთი მედიკამენტიც.
ეხმარება თუ არა სიარული?
დიახ. რეგულარული სიარული ხელს უწყობს წვივის კუნთოვანი ტუმბოს გააქტიურებას და აუმჯობესებს ვენური სისხლის დაბრუნებას, თუმცა მკურნალობის ტაქტიკა ინდივიდუალურად უნდა განისაზღვროს.
როდის არის აუცილებელი დაუყოვნებლივ ექიმთან მიმართვა?
თუ შეშუპება უეცრად განვითარდა მხოლოდ ერთ ფეხზე, თან ახლავს ძლიერი ტკივილი, კანის სიწითლე, ქოშინი ან გულმკერდის ტკივილი, საჭიროა გადაუდებელი სამედიცინო შეფასება.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ფეხების შეშუპება და სიმძიმე არ უნდა შეფასდეს მხოლოდ როგორც დღის ბოლოს დაგროვილი დაღლილობა. ხშირ შემთხვევაში ეს სიმპტომები ორგანიზმის მნიშვნელოვანი ფიზიოლოგიური სისტემების — ვენური და ლიმფური მიმოქცევის — მუშაობის ცვლილებას ასახავს. ადრეული ამოცნობა, რისკ-ფაქტორების მართვა და დროული დიაგნოსტიკა ხელს უწყობს ისეთი გართულებების პრევენციას, როგორიცაა ქრონიკული ვენური უკმარისობა, კანის ტროფიკული დაზიანებები და ცხოვრების ხარისხის გაუარესება.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს მოსახლეობის ინფორმირებას რეგულარული ფიზიკური აქტივობის, სხეულის მასის კონტროლის, ხანგრძლივი უმოძრაობის თავიდან აცილებისა და სამედიცინო დახმარებისთვის დროულად მიმართვის შესახებ. ამავე დროს, მნიშვნელოვანია გვახსოვდეს, რომ თვითმკურნალობა ვერ ჩაანაცვლებს პროფესიულ შეფასებას, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც შეშუპება მუდმივია, პროგრესირებს ან სხვა სიმპტომებსაც ახლავს.
წყაროები
- Eberhardt RT, Raffetto JD. Chronic Venous Insufficiency. Circulation. 2014;130(4):333–346. https://www.ahajournals.org/doi/10.1161/CIRCULATIONAHA.113.006898
- World Health Organization. Cardiovascular diseases. https://www.who.int/health-topics/cardiovascular-diseases
- National Heart, Lung, and Blood Institute. Peripheral Venous Disease. https://www.nhlbi.nih.gov/health/peripheral-venous-disease
- Nicolaides A. Investigation of chronic venous insufficiency. Circulation. 2000;102:E126–E163. https://www.ahajournals.org
- De Maeseneer MG, et al. European Society for Vascular Surgery (ESVS) 2022 Clinical Practice Guidelines on the Management of Chronic Venous Disease. Eur J Vasc Endovasc Surg. 2022. https://www.esvs.org/guidelines
- Green DJ, Hopman MTE, Padilla J, Laughlin MH, Thijssen DHJ. Vascular adaptation to exercise. Physiol Rev. 2017;97(2):495–528. https://journals.physiology.org/doi/10.1152/physrev.00014.2016
- Rabe E, Pannier F. Socioeconomic aspects of chronic venous disease. Phlebology. 2010;25(Suppl 1):1–5. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov
- World Health Organization. WHO Guidelines on Physical Activity and Sedentary Behaviour. 2020. https://www.who.int/publications/i/item/9789240015128
- Araujo DN, Ribeiro CTD, Maciel ACC, et al. Physical exercise for the treatment of non-ulcerated chronic venous insufficiency. Cochrane Database Syst Rev. 2023;(6):CD010637. (cochrane.org)
- Montero D, Walther G, Perez-Martin A, et al. Effects of exercise training on arterial function in adults: a systematic review and meta-analysis. Sports Med. 2014;44(6):847–869. https://link.springer.com/article/10.1007/s40279-014-0159-8
