„COVID-ვაქცინებმა მილიონობით ადამიანი მოკლა“ — რატომ ვერ ამტკიცებდა ამას კვლევა, რომელიც 2026 წელს გაუქმდა
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
პანდემიის წლებში ჭარბი სიკვდილიანობა ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მაჩვენებელი გახდა. თუმცა, სიკვდილიანობის სტატისტიკის სწორად წაკითხვა განსაკუთრებით რთულია მაშინ, როდესაც ერთ პერიოდში ერთმანეთის პარალელურად მოქმედებს ინფექცია, ჯანდაცვის სისტემის გადატვირთვა, დაგვიანებული დიაგნოსტიკა, ქრონიკული დაავადებების მართვის შეფერხება, სოციალური ცვლილებები და ვაქცინაციის მასობრივი პროგრამები.
სწორედ ამ კონტექსტში განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ერთ კონკრეტულ შემთხვევას: 2024 წელს გამოქვეყნებულ კვლევას, რომელიც 47 დასავლურ ქვეყანაში 2020–2022 წლებში ჭარბ სიკვდილიანობას აანალიზებდა. კვლევა სოციალურ ქსელებში და ზოგიერთ მედიასაშუალებაში ისე გავრცელდა, თითქოს იგი COVID-19-ის ვაქცინებს მილიონობით ადამიანის სიკვდილს უკავშირებდა.
თუმცა კვლევის რეალური დიზაინი ასეთ მიზეზობრივ დასკვნას არ იძლეოდა. უფრო მეტიც, ჟურნალმა BMJ Public Health-მა გამოქვეყნებიდან მალევე გამოაქვეყნა ოფიციალური გაფრთხილება, რომ ნაშრომი არ ადგენდა მიზეზობრივ კავშირს ვაქცინაციასა და სიკვდილიანობას შორის. 2026 წლის 11 აგვისტოს კი სტატია ოფიციალურად გაუქმდა. [1,2]
ეს შემთხვევა მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ COVID-19-ის ვაქცინაციის შესახებ დისკუსიისთვის, არამედ ზოგადად სამეცნიერო მონაცემების ინტერპრეტაციისთვის: რეალური სტატისტიკური მაჩვენებელი შეიძლება სწორად იყოს დათვლილი, მაგრამ მისგან გაკეთებული მიზეზობრივი დასკვნა მაინც მცდარი აღმოჩნდეს.
პრობლემის აღწერა
თავდაპირველი კვლევა ეხებოდა 47 დასავლურ ქვეყანაში 2020 წლის 1 იანვრიდან 2022 წლის 31 დეკემბრამდე დაფიქსირებულ ჭარბ სიკვდილიანობას. მკვლევრებმა სიკვდილიანობის ფაქტობრივი მაჩვენებლები შეადარეს იმ რაოდენობას, რომელიც ისტორიული მონაცემების საფუძველზე მოსალოდნელი იყო.
კვლევაში 2020–2022 წლებში 47 ქვეყანაში ჯამურად დაახლოებით 3,1 მილიონი ჭარბი სიკვდილიანობის შემთხვევა გამოითვალა. მათ შორის დაახლოებით 1,03 მილიონი 2020 წელს, 1,26 მილიონი 2021 წელს და 808 ათასი 2022 წელს. [1]
ეს მონაცემი თავისთავად არ ნიშნავს, რომ აღნიშნული სიკვდილიანობა ვაქცინაციამ გამოიწვია.
ჭარბი სიკვდილიანობა არის სტატისტიკური სხვაობა ფაქტობრივად გარდაცვლილ ადამიანთა რაოდენობასა და იმ რაოდენობას შორის, რომელიც შესაბამის პერიოდში ჩვეულებრივ პირობებში იყო მოსალოდნელი. შესაბამისად, ეს მაჩვენებელი პასუხობს კითხვას — „რამდენი ადამიანი გარდაიცვალა მოსალოდნელზე მეტი?“ — და არა კითხვას — „რამ გამოიწვია ეს სიკვდილი?“
კვლევაში გამოყენებული მონაცემები არ იყო ინდივიდუალური სამედიცინო ჩანაწერების ანალიზი. შესაბამისად, ავტორებს არ შეეძლოთ თითოეული გარდაცვალების შემთხვევა კონკრეტულ ვაქცინაციასთან დაეკავშირებინათ.
ეს განსხვავება ქართველი მკითხველისთვისაც მნიშვნელოვანია. როდესაც სოციალურ ქსელში ჩნდება განცხადება, რომ „მილიონობით ადამიანი ვაქცინამ მოკლა“, პირველივე კითხვა უნდა იყოს: არსებობს თუ არა კვლევა, რომელმაც კონკრეტულად შეისწავლა ვაქცინაციის შემდეგ სიკვდილიანობა, შესაძლო სხვა მიზეზები და მათ შორის მიზეზობრივი კავშირი?
ამ შემთხვევაში ასეთი კვლევის დიზაინი არ არსებობდა.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ჭარბი სიკვდილიანობის შეფასება ფართოდ გამოყენებული ეპიდემიოლოგიური მეთოდია. ის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მასშტაბური კრიზისების დროს, რადგან მხოლოდ კონკრეტული დაავადების ოფიციალური დიაგნოზით დაფიქსირებული სიკვდილიანობა ყოველთვის ვერ ასახავს კრიზისის სრულ გავლენას.
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის შეფასებით, 2020–2021 წლებში მსოფლიოში COVID-19-ის პანდემიასთან პირდაპირ ან ირიბად დაკავშირებული დაახლოებით 14,9 მილიონი ჭარბი სიკვდილი დაფიქსირდა. შეფასების სავარაუდო დიაპაზონი 13,3–16,6 მილიონი იყო. [3]
ამ მაჩვენებელში შედიოდა არა მხოლოდ უშუალოდ COVID-19-ით გამოწვეული სიკვდილი. გათვალისწინებული იყო პანდემიის ირიბი შედეგებიც, მათ შორის ჯანდაცვის სისტემის გადატვირთვა და სხვა დაავადებების მქონე ადამიანებისთვის პროფილაქტიკისა და მკურნალობის შეფერხება. [3]
ამიტომ ჭარბი სიკვდილიანობის ერთი საერთო მაჩვენებლის აღება და მისი მთლიანად რომელიმე კონკრეტულ ფაქტორზე მიწერა მეცნიერულად გაუმართლებელია.
მიზეზობრივი კავშირის დასადგენად მკვლევარს გაცილებით მეტი ინფორმაცია სჭირდება. მაგალითად, აუცილებელია ცნობილი იყოს ადამიანის ასაკი, სქესი, ჯანმრთელობის მდგომარეობა, თანმხლები დაავადებები, COVID-19-ის გადატანის ისტორია, ვაქცინაციის თარიღი და დოზების რაოდენობა, გარდაცვალების მიზეზი და სხვა მნიშვნელოვანი ფაქტორები.
გარდა ამისა, საჭიროა შესაბამისი საკონტროლო ჯგუფები და სტატისტიკური მეთოდები, რომლებიც სხვა შესაძლო განმსაზღვრელ ფაქტორებს გაითვალისწინებს.
თავდაპირველი კვლევა ასეთ მიზანს არ ისახავდა. იგი ძირითადად მოსახლეობის დონეზე ჭარბი სიკვდილიანობის ტენდენციას აღწერდა. [1]
სწორედ ამიტომ იყო მნიშვნელოვანი BMJ Public Health-ის 2024 წლის გაფრთხილება. ჟურნალმა აღნიშნა, რომ კვლევას მოჰყვა ფართო არასწორი ინტერპრეტაცია და განსაკუთრებული ყურადღება გაამახვილა იმაზე, რომ ნაშრომი COVID-19-ის ვაქცინაციასა და სიკვდილიანობას შორის მიზეზობრივ კავშირს არ ადგენდა. [2]
2026 წლის რეტრაქციისას პრობლემის არსი კვლავ დაკავშირებული იყო კვლევის დისკუსიის ნაწილთან — კერძოდ, შესაძლო მიზეზების შესახებ მსჯელობა გასცდა იმ მონაცემებსა და კვლევის შესაძლებლობებს, რომელთა საფუძველზეც შედეგები იყო მიღებული. [4]
აქ მნიშვნელოვანია კიდევ ერთი პრინციპი: რეტრაქცია არ ნიშნავს, რომ თავდაპირველი მონაცემების ყველა რიცხვი ავტომატურად მცდარია. ეს ნიშნავს, რომ კონკრეტული სტატიის გამოყენება სანდო სამეცნიერო მტკიცებულებად აღარ უნდა მოხდეს.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
პანდემიის სიკვდილიანობის შეფასებისას ქრონოლოგიას განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს.
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, 2020 წელს მსოფლიოში დაახლოებით 4,5 მილიონი ჭარბი სიკვდილი იყო, ხოლო 2021 წელს — დაახლოებით 10,4 მილიონი. [3]
ეს ნიშნავს, რომ პანდემიის პირველი წლის განმავლობაში მნიშვნელოვანი ჭარბი სიკვდილიანობა უკვე არსებობდა, როდესაც COVID-19-ის საწინააღმდეგო მოსახლეობის მასობრივი ვაქცინაცია ჯერ დაწყებული არ იყო.
პირველი COVID-19-ის ვაქცინა ფართო გამოყენების პირობებში 2020 წლის დეკემბერში გახდა ხელმისაწვდომი. [5]
ამიტომ მარტივი ქრონოლოგიური ფორმულა — „ვაქცინაცია დაიწყო, შემდეგ სიკვდილიანობა გაიზარდა, შესაბამისად ვაქცინამ გამოიწვია სიკვდილიანობა“ — მეცნიერულად არასაკმარისია.
სხვა მხრივ, სპეციალურად ვაქცინაციის ეფექტის შესასწავლად ჩატარებული კვლევები განსხვავებულ სურათს აჩვენებს.
2022 წელს გამოქვეყნებულმა გლობალურმა მათემატიკურმა მოდელირებამ შეაფასა, რომ ვაქცინაციამ 2020 წლის დეკემბრიდან 2021 წლის დეკემბრამდე დაახლოებით 14,4 მილიონი სიკვდილი აიცილა ოფიციალურად აღრიცხული COVID-19-ის სიკვდილიანობის მოდელის მიხედვით. როდესაც მკვლევრებმა პანდემიის მასშტაბის შეფასებისთვის ჭარბი სიკვდილიანობის მაჩვენებელი გამოიყენეს, შეფასებამ 19,8 მილიონამდე მიაღწია. [5]
ეს არის მოდელირებული შეფასება და არა თითოეული გადარჩენილი ადამიანის ინდივიდუალური დათვლა. თუმცა მისი მნიშვნელობა იმაში მდგომარეობს, რომ კვლევის მიზანი პირდაპირ იყო ვაქცინაციის გავლენის შეფასება და ამისთვის შესაბამისი მოდელირება გამოიყენეს.
ევროპის რეგიონში ჩატარებულმა მოგვიანებით გამოქვეყნებულმა კვლევამაც შეაფასა, რომ 2020 წლის დეკემბრიდან 2023 წლის მარტამდე COVID-19-ის საწინააღმდეგო ვაქცინაციის პროგრამებმა მილიონობით ადამიანის სიცოცხლე გადაარჩინა. კვლევა იყენებდა ასაკის, ვაქცინის დოზების, ვირუსის ვარიანტების, სიკვდილიანობისა და ვაქცინის ეფექტიანობის მონაცემებს. [6]
ამრიგად, ვაქცინაციის სარგებლის შეფასება და ჭარბი სიკვდილიანობის ზოგადი აღწერა ერთმანეთისგან მეთოდოლოგიურად განსხვავებული ამოცანებია.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრაქტიკაში ჭარბი სიკვდილიანობა ფართოდ გამოიყენება პანდემიის საერთო გავლენის შესაფასებლად.
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ 2020–2021 წლებისთვის დაახლოებით 14,9 მილიონი ჭარბი სიკვდილი შეაფასა და განმარტა, რომ მაჩვენებელი მოიცავდა როგორც COVID-19-თან პირდაპირ, ისე ირიბად დაკავშირებულ სიკვდილიანობას. [3]
საერთაშორისო კვლევებში ასევე მნიშვნელოვანი ადგილი უკავია ვაქცინაციის პირდაპირი ეფექტის შეფასებას. ასეთ კვლევებში გამოიყენება ვაქცინაციის მოცვა, ასაკობრივი ჯგუფები, ინფექციის გავრცელება, ვაქცინის ეფექტიანობა, სიკვდილიანობა და სხვა შესაბამისი ცვლადები. [5,6]
ამგვარი მიდგომა საშუალებას იძლევა, მკვლევრებმა დასვან უფრო კონკრეტული კითხვა: რამდენი მძიმე შემთხვევა ან სიკვდილი შეიძლება ყოფილიყო თავიდან აცილებული ვაქცინაციის გარეშე?
მეორე მნიშვნელოვანი პრინციპია სამეცნიერო თვითკორექცია. სამეცნიერო ჟურნალში გამოქვეყნებული ნაშრომი საბოლოო ჭეშმარიტებას არ წარმოადგენს. თუ შემდგომში აღმოჩნდა მნიშვნელოვანი მეთოდოლოგიური, ეთიკური, მონაცემთა სანდოობის ან ინტერპრეტაციის პრობლემა, ჟურნალს შეუძლია გამოაქვეყნოს გაფრთხილება, შესწორება ან რეტრაქცია.
ამ კონკრეტულ შემთხვევაში BMJ Public Health-მა ჯერ 2024 წელს გამოაქვეყნა გაფრთხილება, ხოლო 2026 წლის 11 აგვისტოს ნაშრომი საბოლოოდ გაუქმდა. [2,4]
ეს მექანიზმი მეცნიერების სისუსტეს კი არა, ხარისხის კონტროლის აუცილებლობას აჩვენებს.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოშიც COVID-19-ის პანდემიისა და ვაქცინაციის შესახებ საზოგადოებრივი დისკუსიის მნიშვნელოვანი ნაწილი ინტერნეტში გავრცელებულ სტატისტიკურ ინფორმაციას ეყრდნობა. ამიტომ განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს მონაცემების წყაროსა და კვლევის მეთოდის ერთმანეთისგან გამიჯვნას.
სამედიცინო ინფორმაციის შეფასებისას მკითხველმა უნდა გაარჩიოს სამი განსხვავებული რამ: ფაქტობრივი სტატისტიკური მაჩვენებელი, კვლევის ავტორთა ინტერპრეტაცია და ის დასკვნა, რომელსაც სოციალური ქსელის მომხმარებელი ამ კვლევიდან აკეთებს.
მაგალითად, ფრაზა „47 ქვეყანაში 3 მილიონზე მეტი ჭარბი სიკვდილი დაფიქსირდა“ შეიძლება აღწერდეს კვლევის შედეგს. მაგრამ ფრაზა „ამ სიკვდილთა უმეტესობა ვაქცინებმა გამოიწვია“ უკვე დამატებითი მიზეზობრივი მტკიცებაა, რომლის დასადასტურებლად სხვა ტიპის კვლევაა საჭირო.
საქართველოსთვის მნიშვნელოვანია ასევე სამეცნიერო ინფორმაციის გადამოწმება აკადემიურ და პროფესიულ სივრცეში. სამედიცინო კვლევებისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის საკითხების განხილვისას სასარგებლოა ისეთი აკადემიური პლატფორმების გამოყენება, როგორიცაა www.gmj.ge, ხოლო ხარისხის, სტანდარტებისა და პროფესიული სანდოობის საკითხებზე ინფორმაციის მოძიებისას — www.certificate.ge.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თემებზე გადამოწმებული მასალების გაცნობა შესაძლებელია ასევე SheniEkimi.ge-სა და Public Health-ის პლატფორმაზე.
მთავარი რეკომენდაციაა, მკითხველმა არ მიიღოს სამედიცინო გადაწყვეტილება მხოლოდ სოციალური ქსელის პოსტზე, სათაურზე ან ცალკე ამოღებულ სტატისტიკურ მაჩვენებელზე დაყრდნობით.
მითები და რეალობა
მითი: კვლევამ დაამტკიცა, რომ COVID-19-ის ვაქცინებმა მილიონობით ადამიანი მოკლა.
რეალობა: კვლევა ჭარბ სიკვდილიანობას აღწერდა და არ იყო შექმნილი იმისთვის, რომ თითოეული სიკვდილი კონკრეტულ ვაქცინაციასთან დაეკავშირებინა. ჟურნალმა მოგვიანებით გააუქმა ნაშრომი. [1,4]
მითი: თუ 2021 წელს ვაქცინაციის პარალელურად ჭარბი სიკვდილიანობა გაიზარდა, მიზეზი ვაქცინაცია უნდა ყოფილიყო.
რეალობა: ორი მოვლენის დროში თანხვედრა მიზეზობრივ კავშირს არ ამტკიცებს. 2021 წელს ერთდროულად მოქმედებდა COVID-19-ის ინფექცია, ვირუსის სხვადასხვა ტალღა, მოსახლეობის განსხვავებული ასაკობრივი სტრუქტურა, ჯანდაცვის სისტემის დატვირთვა და სხვა ფაქტორები.
მითი: რეტრაქცია ნიშნავს, რომ პანდემიის დროს ჭარბი სიკვდილიანობა არ არსებობდა.
რეალობა: რეტრაქცია ეხება კონკრეტულ სამეცნიერო ნაშრომს და მის დასკვნებს. ის არ აუქმებს სხვა, დამოუკიდებელი წყაროების მიერ დადგენილ ფაქტს, რომ პანდემიის პერიოდში ჭარბი სიკვდილიანობა ნამდვილად არსებობდა. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციამ 2020–2021 წლებში მსოფლიოში დაახლოებით 14,9 მილიონი ასეთი სიკვდილი შეაფასა. [3]
მითი: ვაქცინებს სერიოზული გვერდითი მოვლენები საერთოდ არ აქვს.
რეალობა: არც ერთი სამედიცინო ჩარევა არ არის აბსოლუტურად რისკისგან თავისუფალი. COVID-19-ის ვაქცინებთან დაკავშირებული იშვიათი სერიოზული გვერდითი მოვლენები სამეცნიერო და მარეგულირებელი სისტემების მიერ შესწავლილია. თუმცა კონკრეტული გვერდითი მოვლენის არსებობა და მტკიცება, თითქოს ვაქცინაციამ მილიონობით სიკვდილი გამოიწვია, ორი სრულიად განსხვავებული საკითხია.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა არის ჭარბი სიკვდილიანობა?
ეს არის ფაქტობრივად დაფიქსირებულ სიკვდილთა რაოდენობასა და იმ რაოდენობას შორის სხვაობა, რომელიც კონკრეტულ პერიოდში ჩვეულებრივ პირობებში იყო მოსალოდნელი.
ჭარბი სიკვდილიანობა ნიშნავს COVID-19-ით გარდაცვალებას?
არა. იგი შეიძლება მოიცავდეს უშუალოდ ინფექციით გამოწვეულ სიკვდილს და პანდემიის ირიბ შედეგებსაც, მათ შორის დაგვიანებულ ან შეფერხებულ სამედიცინო დახმარებას. [3]
რატომ გაუქმდა 2024 წლის კვლევა?
ჟურნალმა მიუთითა პრობლემებზე, რომლებიც ეხებოდა კვლევის დისკუსიაში შესაძლო მიზეზების ინტერპრეტაციას და იმ შეზღუდვების არასაკმარისად მკაფიო აღწერას, რომლებიც თავდაპირველ კვლევას ჰქონდა. [4]
კვლევა თავიდანვე არასწორი იყო?
კვლევის ზოგიერთი სტატისტიკური მაჩვენებელი შეიძლება აღწერდეს რეალურ მონაცემებს, მაგრამ რეტრაქციის შემდეგ კონკრეტული ნაშრომი აღარ უნდა გამოიყენებოდეს სანდო მტკიცებულებად მისი დასკვნების მხარდასაჭერად.
არსებობს კვლევები, რომლებიც COVID-19-ის ვაქცინაციის ეფექტს პირდაპირ სწავლობდა?
დიახ. არსებობს როგორც გლობალური მოდელირებები, ისე ევროპული დაკვირვებითი კვლევები, რომლებიც ვაქცინაციის გავლენას COVID-19-თან დაკავშირებულ სიკვდილიანობაზე სპეციალურად აფასებდნენ. [5,6]
ნიშნავს თუ არა ეს, რომ COVID-19-ის ვაქცინები სრულიად უვნებელია?
არა. ვაქცინებს, ისევე როგორც სხვა სამედიცინო ჩარევებს, შეიძლება ჰქონდეს გვერდითი მოვლენები, მათ შორის იშვიათი სერიოზული რეაქციები. მათი სარგებელი და რისკი კონკრეტული ვაქცინის, ასაკის, ჯანმრთელობის მდგომარეობისა და ეპიდემიოლოგიური ვითარების მიხედვით უნდა შეფასდეს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
2024 წელს გამოქვეყნებული კვლევის ირგვლივ განვითარებული მოვლენები მკაფიოდ აჩვენებს, რამდენად მნიშვნელოვანია სტატისტიკური მონაცემისა და მიზეზობრივი დასკვნის ერთმანეთისგან გამიჯვნა.
პანდემიის პერიოდში ჭარბი სიკვდილიანობა რეალური და მასშტაბური პრობლემა იყო. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის შეფასებით, 2020–2021 წლებში COVID-19-ის პანდემიასთან პირდაპირ ან ირიბად დაახლოებით 14,9 მილიონი ჭარბი სიკვდილი იყო დაკავშირებული. [3]
ამასთან, ეს მაჩვენებელი არ გვაძლევს უფლებას, მთელი ჭარბი სიკვდილიანობა რომელიმე ერთ მიზეზს მივაკუთვნოთ.
თავდაპირველი კვლევა 47 ქვეყანაში ჭარბი სიკვდილიანობის ტენდენციებს აღწერდა, მაგრამ მისი დიზაინი არ იძლეოდა საშუალებას, დადგენილიყო, რამდენი ადამიანი გარდაიცვალა COVID-19-ის ვაქცინაციის გამო. სწორედ ამიტომ იყო მნიშვნელოვანი ჟურნალის ადრეული გაფრთხილება და შემდგომი რეტრაქცია. [1,2,4]
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მთავარი გაკვეთილი გაცილებით ფართოა: რიცხვი, თუნდაც ზუსტად დათვლილი, თავისთავად არ ამტკიცებს მიზეზს.
სამედიცინო ინფორმაციის შეფასებისას აუცილებელია კითხვა — რა შეისწავლა კვლევამ, რა არ შეისწავლა, როგორ შეირჩა მონაწილეები, რა ფაქტორები იქნა გათვალისწინებული და რამდენად შეესაბამება დასკვნა მიღებულ მონაცემებს.
სწორედ ასეთი მიდგომა ამცირებს დეზინფორმაციის გავრცელების რისკს და ხელს უწყობს საზოგადოებაში სამედიცინო გადაწყვეტილებების მიღებას სანდო, გამჭვირვალე და გადამოწმებული მტკიცებულებების საფუძველზე.
წყაროები
- Mostert S, Hoogland M, Huibers M, Kaspers G. Excess mortality across countries in the Western World since the COVID-19 pandemic: ‘Our World in Data’ estimates of January 2020 to December 2022. BMJ Public Health. 2024;2:e000282. doi:10.1136/bmjph-2023-000282. სტატიის თავდაპირველი გამოცემა და კვლევის მეთოდოლოგია: BMJ Public Health
- BMJ Public Health. Expression of concern: Excess mortality across countries in the western world since the COVID-19 pandemic: ‘Our World in Data’ estimates of January 2020 to December 2022. 2024. doi:10.1136/bmjph-2023-000282eoc. BMJ Public Health — Expression of concern
- World Health Organization. 14.9 million excess deaths associated with the COVID-19 pandemic in 2020 and 2021. 5 May 2022. World Health Organization
- BMJ Public Health. Retraction of: Excess mortality across countries in the Western World since the COVID-19 pandemic. 11 August 2026. BMJ Public Health
- Watson OJ, Barnsley G, Toor J, Hogan AB, Winskill P, Ghani AC. Global impact of the first year of COVID-19 vaccination: a mathematical modelling study. Lancet Infect Dis. 2022;22(9):1293-1302. doi:10.1016/S1473-3099(22)00320-6. PubMed
- Meslé MMI, Brown J, Mook P, et al. Estimated number of lives directly saved by COVID-19 vaccination programmes in the WHO European Region from December, 2020, to March, 2023: a retrospective surveillance study. Lancet Respir Med. 2024;12(9):714-727. doi:10.1016/S2213-2600(24)00179-6. PubMed
