საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტის ხელმძღვანელი, ჯანდაცვის ექსპერტი, პროფესორი გიორგი ფხაკაძე ჯერ კიდევ 4 წლის წინ გვაფრთხილებდა: „ფაქტია, რომ ვაქცინამ მილიონობით სიცოცხლე გადაარჩინა“
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
COVID-19-ის პანდემია XXI საუკუნის ყველაზე მასშტაბურ საზოგადოებრივ-ჯანდაცვით კრიზისად მიიჩნევა. ინფექციამ მილიონობით ადამიანის სიცოცხლე იმსხვერპლა, ჯანდაცვის სისტემები გადატვირთა და მსოფლიოს თითქმის ყველა ქვეყანაზე იქონია გავლენა [1]. ამავე დროს, პანდემიამ მეცნიერებისა და თანამედროვე მედიცინის მნიშვნელობაც მკაფიოდ წარმოაჩინა — განსაკუთრებით ვაქცინაციის მიმართულებით.
კოვიდვაქცინების შექმნა მედიცინის ისტორიაში ერთ-ერთ ყველაზე სწრაფ და მასშტაბურ სამეცნიერო მიღწევად შეფასდა. მრავალმა კვლევამ დაადასტურა, რომ ვაქცინაციამ მძიმე შემთხვევების, ჰოსპიტალიზაციისა და სიკვდილიანობის შემცირებაში გადამწყვეტი როლი ითამაშა [2]. მიუხედავად ამისა, პანდემიის პერიოდში ფართოდ გავრცელდა დეზინფორმაცია, ანტივაქსერული კამპანიები და საზოგადოებრივი უნდობლობა, რამაც ვაქცინაციის ტემპზე და მოსახლეობის ჯანმრთელობაზე პირდაპირი გავლენა მოახდინა.
დღეს, როდესაც მსოფლიო უკვე პოსტპანდემიურ ეტაპზე გადავიდა, მნიშვნელოვანია შეფასდეს არა მხოლოდ ვირუსის პირდაპირი ზიანი, არამედ ის გაკვეთილებიც, რომლებიც საზოგადოებრივმა ჯანმრთელობამ, მეცნიერებამ და საინფორმაციო გარემომ დაგვიტოვა.
პრობლემის აღწერა
COVID-19-მა მხოლოდ მწვავე ინფექცია არ გამოიწვია. დაავადებამ გამოავლინა ჯანდაცვის სისტემების სისუსტეები, სოციალური უთანასწორობა, ინფორმაციის გავრცელების პრობლემები და მოსახლეობის ნაწილში მეცნიერებისადმი უნდობლობა.
აშშ-ში COVID-19-ით გარდაცვლილთა რაოდენობამ ერთ მილიონს გადააჭარბა [3]. სპეციალისტების შეფასებით, ვაქცინაციის უფრო მაღალი ტემპისა და დროული ხელმისაწვდომობის შემთხვევაში ასიათასობით ადამიანის გადარჩენა შეიძლებოდა [4].
საქართველოშიც მნიშვნელოვანი პრობლემა გახდა ვაქცინაციის დაბალი ტემპი და დეზინფორმაციის გავრცელება. მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანას ჰქონდა წვდომა ეფექტიან ვაქცინებზე, საზოგადოების ნაწილი სკეპტიკურად იყო განწყობილი. შედეგად, მაღალი რისკის მქონე ბევრი ადამიანი დაუცველი დარჩა.
ეს საკითხი ქართველი მკითხველისთვის მნიშვნელოვანია რამდენიმე მიზეზით:
- პანდემიის შედეგები დღემდე იგრძნობა
- პოსტკოვიდური გართულებები კვლავ აქტუალურ პრობლემად რჩება
- დეზინფორმაცია საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის მომავალშიც სერიოზულ საფრთხეს წარმოადგენს
- ვაქცინაციის მიმართ ნდობა პირდაპირ უკავშირდება მომავალი ეპიდემიების მართვის შესაძლებლობას
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მიმართულებით მოქმედი რესურსები, როგორიცაა SheniEkimi.ge და PublicHealth.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ მოსახლეობის ინფორმირებაში და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ცოდნის გავრცელებაში.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
COVID-19-ს იწვევს SARS-CoV-2 ვირუსი, რომელიც ძირითადად სასუნთქ სისტემას აზიანებს, თუმცა დაავადება მრავალორგანული პათოლოგიური პროცესებითაც ხასიათდება [5].
ვირუსის მძიმე ფორმების დროს ვითარდება:
- ფილტვების ანთება
- მწვავე რესპირატორული დისტრეს-სინდრომი
- თრომბოზული გართულებები
- გულ-სისხლძარღვთა დაზიანება
- ნერვული სისტემის დარღვევები
- თირკმლის ფუნქციის გაუარესება
COVID-19-ის საწინააღმდეგო ვაქცინები იმუნურ სისტემას ასწავლის ვირუსის ამოცნობასა და სწრაფ რეაგირებას. სხვადასხვა პლატფორმაზე შექმნილი ვაქცინები — მათ შორის მრნმ და ვექტორული ტექნოლოგიები — მნიშვნელოვნად ამცირებდნენ მძიმე დაავადების, ინტენსიური თერაპიის საჭიროებისა და სიკვდილის რისკს [2][6].
კვლევებმა ცხადყო, რომ ვაქცინაცია განსაკუთრებით ეფექტიანი იყო:
- ხანდაზმულებში
- ქრონიკული დაავადებების მქონე პირებში
- იმუნოდეფიციტურ პაციენტებში
- ჯანდაცვის მუშაკებში
ამასთან, მეცნიერები ხაზს უსვამენ, რომ ვაქცინაცია ვერ უზრუნველყოფდა ინფექციის სრულ პრევენციას, თუმცა მკვეთრად ამცირებდა მძიმე შედეგების ალბათობას [7].
განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა პოსტკოვიდურ სინდრომს, რომელსაც ხშირად „ხანგრძლივ COVID“-საც უწოდებენ. მდგომარეობა მოიცავს სიმპტომებს, რომლებიც ინფექციის გადატანიდან კვირების ან თვეების შემდეგაც გრძელდება [8].
პოსტკოვიდური სიმპტომები შეიძლება იყოს:
- ქრონიკული დაღლილობა
- სუნთქვის გაძნელება
- მეხსიერებისა და კონცენტრაციის დარღვევა
- გულის რითმის ცვლილებები
- ძილის პრობლემები
- დეპრესია და შფოთვა
ზოგიერთი კვლევა მიუთითებს, რომ ვაქცინაცია პოსტკოვიდური გართულებების რისკსაც ამცირებდა [9].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, COVID-19-მა მსოფლიოში მილიონობით ადამიანის სიცოცხლე იმსხვერპლა [1]. თუმცა, რეალური გავლენა მხოლოდ სიკვდილიანობით არ იზომება — პანდემიამ მნიშვნელოვნად გაზარდა ქრონიკული დაავადებების ტვირთი, ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემები და ეკონომიკური დანაკარგები.
The Lancet-ში და სხვა ავტორიტეტულ გამოცემებში გამოქვეყნებული კვლევების მიხედვით, COVID-19-ის საწინააღმდეგო ვაქცინებმა მხოლოდ პირველივე წელს დაახლოებით 14-20 მილიონი სიცოცხლე გადაარჩინა [10].
აშშ-ის მონაცემებით:
- გარდაიცვალა 1 მილიონზე მეტი ადამიანი [3]
- ყველაზე მაღალი რისკი ჰქონდათ აუცრელ პირებს
- ინტენსიური თერაპიის განყოფილებებში ჰოსპიტალიზაციის დიდი ნაწილი სწორედ აუცრელ პაციენტებზე მოდიოდა [11]
საქართველოში ვაქცინაციის ტემპი ევროპის ბევრ ქვეყანასთან შედარებით დაბალი იყო. სპეციალისტები აღნიშნავდნენ, რომ მოსახლეობის არასაკმარისი ჩართულობა, დეზინფორმაცია და უნდობლობა მნიშვნელოვან პრობლემას წარმოადგენდა.
პანდემიამ ასევე აჩვენა, რომ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის კრიზისებში ინფორმაციული გარემო თითქმის ისეთივე მნიშვნელოვანია, როგორც სამედიცინო ინფრასტრუქტურა.
საერთაშორისო გამოცდილება
WHO, CDC, NIH და სხვა საერთაშორისო ორგანიზაციები პანდემიის პერიოდში ხაზს უსვამდნენ რამდენიმე ძირითად პრინციპს [1][12]:
- ვაქცინაციის ხელმისაწვდომობა
- საზოგადოებრივი კომუნიკაციის გამჭვირვალობა
- სამეცნიერო მტკიცებულებების სწრაფი განახლება
- დეზინფორმაციასთან ბრძოლა
- საერთაშორისო თანამშრომლობა
ბევრმა ქვეყანამ ვაქცინაციის მაღალი მაჩვენებლის მიღწევის შედეგად სიკვდილიანობის მნიშვნელოვანი შემცირება შეძლო. განსაკუთრებით წარმატებული აღმოჩნდა:
- მოსახლეობის აქტიური ინფორმირება
- ოჯახის ექიმების ჩართულობა
- მონაცემებზე დაფუძნებული კომუნიკაცია
- მაღალი რისკის ჯგუფების პრიორიტეტიზაცია
პანდემიამ ასევე აჩვენა, რომ სამეცნიერო კვლევების ღია ხელმისაწვდომობა კრიტიკულად მნიშვნელოვანია. აკადემიური პლატფორმები, მათ შორის GMJ.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის თემებზე მტკიცებულებების გავრცელებაში.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში COVID-19-მა მნიშვნელოვანი დემოგრაფიული და სოციალური გავლენა მოახდინა. პანდემიის სხვადასხვა ტალღის დროს ჯანდაცვის სისტემა სერიოზული დატვირთვის წინაშე აღმოჩნდა.
ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევად იქცა:
- ანტივაქსერული კამპანიები
- სოციალური ქსელებით გავრცელებული დეზინფორმაცია
- სამედიცინო საკითხების პოლიტიზება
- მოსახლეობის ნაწილის უნდობლობა
ეს პრობლემა მხოლოდ COVID-19-ს არ ეხება. ვაქცინაციისადმი უნდობლობა მომავალშიც შეიძლება გახდეს სხვა ინფექციური დაავადებების გავრცელების რისკის ზრდის მიზეზი.
საქართველოსთვის მნიშვნელოვანი მიმართულებებია:
- ჯანდაცვის კომუნიკაციის გაძლიერება
- სამედიცინო განათლების ხელმისაწვდომობა
- სამეცნიერო ინფორმაციის პოპულარიზაცია
- საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სისტემების მოდერნიზაცია
- ხარისხისა და უსაფრთხოების სტანდარტების გაუმჯობესება
ამ პროცესებში მნიშვნელოვანი შეიძლება იყოს ისეთი რესურსების როლიც, როგორიცაა Certificate.ge, რომელიც ხარისხისა და სტანდარტიზაციის საკითხებზე მუშაობს.
მითები და რეალობა
მითი: კოვიდვაქცინები არაეფექტური იყო
რეალობა: მრავალმა საერთაშორისო კვლევამ აჩვენა, რომ ვაქცინებმა მნიშვნელოვნად შეამცირა მძიმე დაავადება, ჰოსპიტალიზაცია და სიკვდილიანობა [2][10].
მითი: ახალგაზრდა ადამიანები რისკის ქვეშ არ იყვნენ
რეალობა: მიუხედავად იმისა, რომ ხანდაზმულებში რისკი უფრო მაღალი იყო, მძიმე შემთხვევები და პოსტკოვიდური გართულებები ახალგაზრდებშიც ფიქსირდებოდა [5].
მითი: პოსტკოვიდური სინდრომი მხოლოდ ფსიქოლოგიური პრობლემაა
რეალობა: კვლევები ადასტურებს, რომ პოსტკოვიდური მდგომარეობა მრავალორგანული ბიოლოგიური პროცესებით არის დაკავშირებული [8].
მითი: დეზინფორმაცია უვნებელი მოვლენაა
რეალობა: საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ექსპერტები დეზინფორმაციას პირდაპირ საზოგადოებრივ რისკად განიხილავენ, რადგან ის გავლენას ახდენს ადამიანების გადაწყვეტილებებზე და ზრდის სიკვდილიანობის რისკს [12].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
გადაარჩინა თუ არა ვაქცინაციამ მილიონობით სიცოცხლე?
დიახ. საერთაშორისო კვლევების მიხედვით, COVID-19-ის ვაქცინებმა მილიონობით სიცოცხლე გადაარჩინა [10].
რატომ იყო მნიშვნელოვანი დროული ვაქცინაცია?
იმუნური დაცვა დროთა განმავლობაში ყალიბდება. რაც უფრო ადრე იცრება მაღალი რისკის ჯგუფი, მით უფრო ნაკლებია მძიმე შემთხვევებისა და სიკვდილის ალბათობა.
არსებობს თუ არა პოსტკოვიდური გართულებები?
დიახ. ზოგი პაციენტი ინფექციის გადატანის შემდეგ თვეების განმავლობაში განიცდის სხვადასხვა სიმპტომს.
რატომ გავრცელდა ანტივაქსერული დეზინფორმაცია ასე ფართოდ?
სოციალური ქსელების სწრაფმა გავრცელებამ, ინფორმაციულმა ქაოსმა და უნდობლობამ დეზინფორმაციის გავრცელებას ხელი შეუწყო.
შეიძლება თუ არა მსგავსი პანდემია მომავალშიც განმეორდეს?
დიახ. სპეციალისტები მიიჩნევენ, რომ მომავალი პანდემიების რისკი რეალურია, ამიტომ მზადყოფნა აუცილებელია.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
COVID-19-ის პანდემიამ თანამედროვე მსოფლიოს რამდენიმე მნიშვნელოვანი გაკვეთილი მისცა. პირველი — მეცნიერება და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობა კრიზისების მართვის მთავარი საფუძველია. მეორე — ინფორმაციის ხარისხი პირდაპირ გავლენას ახდენს ადამიანების სიცოცხლეზე.
ვაქცინაციამ მილიონობით ადამიანის სიცოცხლე გადაარჩინა და ეს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ფაქტია. ამავე დროს, დეზინფორმაციამ და უნდობლობამ მრავალი ქვეყანა დამატებითი დანაკარგების წინაშე დააყენა.
საქართველოსთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია:
- სამეცნიერო განათლების გაძლიერება
- ჯანდაცვის სისტემის მდგრადობის გაზრდა
- მოსახლეობის ნდობის გაძლიერება
- მტკიცებულებებზე დაფუძნებული კომუნიკაცია
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეფექტიანი დაცვა მხოლოდ მედიკამენტებზე ან ტექნოლოგიებზე არ არის დამოკიდებული. გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს საზოგადოების ინფორმირებულობას, პასუხისმგებლობასა და მეცნიერებისადმი ნდობას.
წყაროები
- World Health Organization. WHO Coronavirus Dashboard. Available from: WHO COVID-19 Dashboard
- Polack FP, Thomas SJ, Kitchin N, et al. Safety and efficacy of the BNT162b2 mRNA Covid-19 vaccine. N Engl J Med. 2020;383:2603-2615. Available from: NEJM – BNT162b2 Vaccine Trial
- Centers for Disease Control and Prevention. COVID Data Tracker. Available from: CDC COVID Data Tracker
- Watson OJ, Barnsley G, Toor J, et al. Global impact of the first year of COVID-19 vaccination: a mathematical modelling study. Lancet Infect Dis. 2022. Available from: The Lancet – Global Impact of Vaccination
- Gupta A, Madhavan MV, Sehgal K, et al. Extrapulmonary manifestations of COVID-19. Nat Med. 2020;26:1017-1032. Available from: Nature Medicine – Extrapulmonary Manifestations
- Baden LR, El Sahly HM, Essink B, et al. Efficacy and safety of the mRNA-1273 SARS-CoV-2 vaccine. N Engl J Med. 2021;384:403-416. Available from: NEJM – mRNA-1273 Vaccine Trial
- Centers for Disease Control and Prevention. Benefits of getting vaccinated. Available from: CDC – Vaccine Benefits
- National Institutes of Health. Long COVID. Available from: NIH – Long COVID
- Antonelli M, Penfold RS, Merino J, et al. Risk factors and disease profile of post-vaccination SARS-CoV-2 infection in UK users of the COVID Symptom Study app. Lancet Infect Dis. 2022. Available from: The Lancet – Post-vaccination Infection Study
- Watson OJ, Barnsley G, Toor J, et al. Global impact of the first year of COVID-19 vaccination. Lancet Infect Dis. 2022. Available from: Lancet Infectious Diseases
- CDC COVID-19 Response Team. Rates of COVID-19 cases and deaths by vaccination status. Available from: CDC – Vaccination Status and Outcomes
- World Health Organization. Managing the COVID-19 infodemic. Available from: WHO – Infodemic Management
