ინფექციური დაავადებების გავრცელების ახალი ტალღები მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონში კვლავ აჩენს კითხვებს გლობალური ჯანდაცვის სისტემების მზადყოფნის, ეპიდემიოლოგიური ზედამხედველობისა და კლიმატის ცვლილების გავლენის შესახებ.
ბოლო პერიოდში ერთდროულად დაფიქსირდა ებოლას შემთხვევები აფრიკაში, ჰანტავირუსის ინფექციები აშშ-ში, ნოროვირუსის გავრცელება ევროპაში და წითელას ზრდადი შემთხვევები სხვადასხვა ქვეყანაში. სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ ეს მოვლენები ერთმანეთისგან დამოუკიდებელი პროცესებია, თუმცა საერთო სურათი მიუთითებს, რომ ინფექციური დაავადებები კვლავ რჩება საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევად [1].
პრობლემის აღწერა
COVID-19-ის პანდემიის დასრულების შემდეგ ბევრ ქვეყანაში გაჩნდა მოლოდინი, რომ გლობალური ინფექციური საფრთხეების ეპოქა შედარებით შესუსტდებოდა. თუმცა ბოლო წლების მონაცემები აჩვენებს, რომ ინფექციური დაავადებების რისკი კვლავ მაღალია და ზოგიერთ შემთხვევაში იზრდება კიდეც.
ამ ეტაპზე მსოფლიოს სხვადასხვა რეგიონში ყურადღებას იწვევს:
- ებოლას აფეთქება კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში;
- ჰანტავირუსის შემთხვევები აშშ-ში;
- ნოროვირუსის გავრცელება ევროპაში;
- წითელას შემთხვევების ზრდა მრავალ ქვეყანაში.
ებოლას აფეთქების ფარგლებში კონგოს დემოკრატიულ რესპუბლიკაში უკვე დაფიქსირდა ასობით სავარაუდო შემთხვევა და ათეულობით გარდაცვალება [2].
წითელა კვლავ რჩება მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე გადამდებ ვირუსულ დაავადებად. WHO-ის მონაცემებით, ერთ ინფიცირებულ ადამიანს შეუძლია 12-დან 18-მდე ადამიანის დაინფიცირება, თუ მოსახლეობა არასაკმარისად არის ვაქცინირებული [3].
ჰანტავირუსი, რომელიც ძირითადად მღრღნელებთან კონტაქტით ვრცელდება, მძიმე შემთხვევებში ფილტვის მწვავე დაზიანებას იწვევს და მაღალი ლეტალობითაც შეიძლება ხასიათდებოდეს [4].
გარდა ამისა, WHO და CDC სულ უფრო ხშირად საუბრობენ ანტიმიკრობული რეზისტენტობის პრობლემაზე — ბაქტერიებზე, რომლებიც ანტიბიოტიკების მიმართ მდგრადი ხდება. კვლევების მიხედვით, ანტიბიოტიკორეზისტენტული ინფექციები მსოფლიოში ყოველწლიურად დაახლოებით 1.2 მილიონი ადამიანის გარდაცვალებას უკავშირდება [5].
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ინფექციური დაავადებების გავრცელება მრავალ ფაქტორზეა დამოკიდებული. თანამედროვე ეპიდემიოლოგიური კვლევები გამოყოფს რამდენიმე მთავარ მიმართულებას:
- გლობალური მობილობა;
- ურბანიზაცია;
- კლიმატის ცვლილება;
- ეკოსისტემების ცვლილება;
- ვაქცინაციის შემცირებული მოცვა;
- ანტიბიოტიკების არარაციონალური გამოყენება.
ებოლა მძიმე ჰემორაგიული ცხელებაა, რომელიც ბიოლოგიური სითხეებით გადადის და ზოგიერთ შტამში მაღალი ლეტალობით ხასიათდება [2].
ნოროვირუსი, პირიქით, ძირითადად კუჭ-ნაწლავის ინფექციას იწვევს და განსაკუთრებით სწრაფად ვრცელდება დახურულ სივრცეებში, მაგალითად:
- საკრუიზო გემებზე;
- ჰოსტელებში;
- სკოლებში;
- სამედიცინო დაწესებულებებში [6].
წითელას გავრცელების ზრდა ძირითადად დაკავშირებულია ვაქცინაციის არასაკმარის დონესთან. მეცნიერები აღნიშნავენ, რომ წითელას ვირუსი იმდენად გადამდებია, რომ მოსახლეობაში კოლექტიური იმუნიტეტის შესანარჩუნებლად ძალიან მაღალი ვაქცინაციის მაჩვენებელია საჭირო [3].
ტექსტში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა არქტიკის მუდმივად გაყინულ ნიადაგს — ე.წ. permafrost-ს. კლიმატის ცვლილების ფონზე მისი დნობა მეცნიერებისთვის ერთ-ერთ პოტენციურ რისკად მიიჩნევა.
ბოლო წლებში კვლევებმა მართლაც დაადასტურა, რომ მუდმივად გაყინულ ფენებში შესაძლებელია უძველესი მიკროორგანიზმების არსებობა [7].
ლაბორატორიულ პირობებში მეცნიერებმა რამდენიმე ათასი წლის ვირუსული ნაწილაკის რეაქტივაციაც შეძლეს. თუმცა სპეციალისტები ხაზს უსვამენ, რომ ეს ავტომატურად არ ნიშნავს უახლოეს მომავალში ახალი პანდემიის დაწყებას.
მეცნიერების მთავარი შეშფოთება უკავშირდება იმას, რომ:
- კლიმატის ცვლილება ცვლის მიკრობულ ეკოსისტემებს;
- იზრდება ადამიანისა და ველური ბუნების კონტაქტი;
- ჩნდება ახალი ზოონოზური ინფექციების რისკი.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
WHO-ის მონაცემებით, ინფექციური დაავადებები კვლავ რჩება მსოფლიოში სიკვდილიანობის მნიშვნელოვან მიზეზად, განსაკუთრებით დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებში [1].
ებოლას ზოგი შტამის ლეტალობა 50–90%-ს აღწევს [2].
წითელას შემთხვევაში, CDC-ის მონაცემებით, ერთი ინფიცირებული ადამიანი საშუალოდ 12–18 ადამიანს აინფიცირებს, რაც მას ერთ-ერთ ყველაზე გადამდებ ვირუსად აქცევს [3].
ანტიმიკრობული რეზისტენტობის შესახებ Lancet-ის კვლევამ აჩვენა, რომ:
- 2019 წელს დაახლოებით 1.27 მილიონი სიკვდილი პირდაპირ უკავშირდებოდა ანტიბიოტიკორეზისტენტულ ინფექციებს;
- ეს მაჩვენებელი მომავალში შესაძლოა გაიზარდოს [5].
WHO-ის ანგარიშები ასევე მიუთითებს, რომ კლიმატის ცვლილება გავლენას ახდენს:
- ინფექციების სეზონურობაზე;
- ვექტორების გავრცელებაზე;
- წყლის უსაფრთხოებაზე;
- საკვების ჯაჭვზე [8].
COVID-19-ის შემდეგ მეცნიერები განსაკუთრებულ ყურადღებას ამახვილებენ ე.წ. „One Health“ მიდგომაზე, რომელიც ადამიანის, ცხოველისა და გარემოს ჯანმრთელობას ერთმანეთთან დაკავშირებულ სისტემად განიხილავს.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო ორგანიზაციები, მათ შორის WHO, CDC და ECDC, ინფექციური დაავადებების მონიტორინგს გლობალური უსაფრთხოების ნაწილად განიხილავენ.
ბოლო წლებში გაძლიერდა:
- გენომური ზედამხედველობა;
- სწრაფი დიაგნოსტიკა;
- საერთაშორისო მონაცემთა გაცვლა;
- ეპიდემიური მზადყოფნის პროგრამები.
COVID-19-ის გამოცდილებამ აჩვენა, რომ ინფექციებთან ბრძოლაში გადამწყვეტი მნიშვნელობა აქვს:
- გამჭვირვალე კომუნიკაციას;
- საერთაშორისო თანამშრომლობას;
- მეცნიერებაზე დაფუძნებულ პოლიტიკას;
- დეზინფორმაციასთან ბრძოლას [9].
ტექსტში ხაზგასმულია, რომ WHO-სა და საერთაშორისო თანამშრომლობის დასუსტება შესაძლოა საფრთხის შემცველი იყოს. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ექსპერტები მართლაც აღნიშნავენ, რომ გლობალური ეპიდემიების მართვა ცალკეული ქვეყნების შესაძლებლობებს ხშირად აღემატება და საერთაშორისო კოორდინაციას საჭიროებს.
NEJM-ისა და Lancet-ის პუბლიკაციებში არაერთხელ აღინიშნა, რომ მომავალი ეპიდემიების რისკი რეალურია და მზადყოფნის სისტემების გაძლიერება აუცილებელია [10].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ინფექციური დაავადებების ფართომასშტაბიანი აფეთქებები ამ ეტაპზე არ ფიქსირდება, თუმცა ქვეყანა გლობალური ეპიდემიოლოგიური ქსელის ნაწილია და საერთაშორისო რისკები მასზეც მოქმედებს.
საქართველოსთვის მნიშვნელოვანი მიმართულებებია:
- ვაქცინაციის პროგრამების გაძლიერება;
- ეპიდემიოლოგიური ზედამხედველობა;
- საზღვრის სანიტარული კონტროლი;
- ლაბორატორიული შესაძლებლობების განვითარება;
- მოსახლეობის ინფორმირება.
წითელას შემთხვევების ზრდა სხვადასხვა ქვეყანაში საქართველოსთვისაც საყურადღებოა, რადგან დაავადება მაღალი გადამდებლობით ხასიათდება და ვაქცინაციის დაბალი მოცვის პირობებში სწრაფად ვრცელდება.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის შესახებ მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ პლატფორმები, როგორიცაა SheniEkimi.ge და PublicHealth.ge.
აკადემიური და სამეცნიერო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობისთვის მნიშვნელოვანია GMJ.ge, ხოლო ჯანდაცვის ხარისხის, სტანდარტებისა და ინფექციური უსაფრთხოების მიმართულებით — Certificate.ge.
მითები და რეალობა
მითი: ყველა ახალი ინფექცია ავტომატურად პანდემიად გადაიქცევა.
რეალობა: ინფექციური შემთხვევების დაფიქსირება ავტომატურად არ ნიშნავს გლობალურ პანდემიას. რისკის შეფასება დამოკიდებულია გადამდებლობაზე, კონტროლის შესაძლებლობასა და ეპიდემიოლოგიურ გარემოზე.
მითი: ებოლა ჰაერით ვრცელდება.
რეალობა: ებოლა ძირითადად ბიოლოგიური სითხეებით გადადის და ახლო კონტაქტს საჭიროებს.
მითი: კლიმატის ცვლილება მხოლოდ გარემოს პრობლემაა.
რეალობა: WHO კლიმატის ცვლილებას საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთ მთავარ საფრთხედ განიხილავს.
მითი: ანტიბიოტიკები ყველა ინფექციას კურნავს.
რეალობა: ანტიბიოტიკები ვირუსებზე არ მოქმედებს და მათი არასწორი გამოყენება რეზისტენტობის პრობლემას აძლიერებს.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რატომ იზრდება ინფექციური დაავადებების რისკი?
გავლენას ახდენს გლობალური გადაადგილება, კლიმატის ცვლილება, ურბანიზაცია და ეკოსისტემების ცვლილება.
არის თუ არა permafrost-ის დნობა რეალური საფრთხე?
მეცნიერები საკითხს აქტიურად იკვლევენ. არსებობს თეორიული რისკი, თუმცა ეს არ ნიშნავს, რომ ახალი პანდემია გარდაუვალია.
რატომ არის წითელა განსაკუთრებით საშიში?
წითელა უკიდურესად გადამდებია და არასაკმარისი ვაქცინაციის პირობებში სწრაფად ვრცელდება.
რა არის ანტიმიკრობული რეზისტენტობა?
ეს არის მდგომარეობა, როდესაც ბაქტერიები ანტიბიოტიკების მიმართ გამძლე ხდება.
არის თუ არა მსოფლიო მზად ახალი ეპიდემიებისთვის?
სპეციალისტების შეფასებით, COVID-19-ის შემდეგ მზადყოფნა გაუმჯობესდა, თუმცა მნიშვნელოვანი გამოწვევები კვლავ არსებობს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
მსოფლიოში ინფექციური დაავადებების ერთდროული გავრცელება მიუთითებს, რომ გლობალური ჯანდაცვის სისტემებისთვის ეპიდემიური რისკები კვლავ აქტუალური რჩება.
ებოლა, ჰანტავირუსი, ნოროვირუსი, წითელა და ანტიმიკრობული რეზისტენტობა ერთმანეთისგან განსხვავებული პრობლემებია, თუმცა ყველა მათგანი აჩვენებს, რამდენად მნიშვნელოვანია:
- ძლიერი ეპიდზედამხედველობა;
- საერთაშორისო თანამშრომლობა;
- მეცნიერებაზე დაფუძნებული პოლიტიკა;
- საზოგადოებრივი ინფორმირება;
- ჯანდაცვის სისტემების მდგრადობა.
თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მთავარი გამოწვევა არა მხოლოდ კონკრეტულ ეპიდემიებზე რეაგირება, არამედ მომავალი რისკებისთვის მზადყოფნაა. კლიმატის ცვლილება, გლობალიზაცია და ინფექციური აგენტების ევოლუცია მიუთითებს, რომ ინფექციური დაავადებების კონტროლი მომავალშიც საერთაშორისო დღის წესრიგის ერთ-ერთ მთავარ მიმართულებად დარჩება.
წყაროები
- World Health Organization. Global Infectious Disease Surveillance. Available from: WHO Global Health Surveillance
- World Health Organization. Ebola virus disease fact sheet. Available from: WHO Ebola Information
- Centers for Disease Control and Prevention. Measles Transmission and Prevention. Available from: CDC Measles Information
- Centers for Disease Control and Prevention. Hantavirus Pulmonary Syndrome. Available from: CDC Hantavirus Information
- Antimicrobial Resistance Collaborators. Global burden of bacterial antimicrobial resistance in 2019. Lancet. Available from: The Lancet AMR Study
- European Centre for Disease Prevention and Control. Norovirus infection factsheet. Available from: ECDC Norovirus Information
- Legendre M, et al. Thirty-thousand-year-old distant relative of giant viruses. PNAS. Available from: PNAS Ancient Viruses Research
- World Health Organization. Climate change and health. Available from: WHO Climate and Health
- World Health Organization. Managing epidemics. Available from: WHO Epidemic Preparedness
- The New England Journal of Medicine. Pandemic preparedness and global health security. Available from: NEJM Global Health Security
