შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ციფრული ეპოქა radically ცვლის იმას, თუ როგორ იღებენ ადამიანები ინფორმაციას ჯანმრთელობის შესახებ. თუ წარსულში ფსიქიკური ჯანმრთელობის საკითხებზე ძირითადი ინფორმაციის წყარო ექიმი, ფსიქოლოგი ან სამედიცინო ლიტერატურა იყო, დღეს მილიონობით ადამიანი პასუხებს TikTok-ზე, Instagram-ზე, YouTube-ზე და სხვა სოციალური მედიის პლატფორმებზე ეძებს.
ეს ცვლილება ერთდროულად ქმნის შესაძლებლობასაც და საფრთხესაც. ერთი მხრივ, სოციალური მედია ზოგიერთ შემთხვევაში ხელს უწყობს ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე საუბრის ნორმალიზებას, სტიგმის შემცირებას და დახმარების ძიების წახალისებას. მეორე მხრივ, სწორედ ამ სივრცეში ვრცელდება უზარმაზარი რაოდენობის არასწორი, დაუდასტურებელი და ხშირად ანტიმეცნიერული ინფორმაცია.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სპეციალისტები სულ უფრო ხშირად აფრთხილებენ, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ დეზინფორმაცია შეიძლება რეალურ ზიანად გადაიქცეს — გამოიწვიოს თვითდიაგნოსტიკა, არასწორი მკურნალობა, პროფესიული დახმარების დაგვიანება და ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრობლემების დამძიმებაც კი [1,2].
განსაკუთრებით პრობლემურია ის გარემო, სადაც მოკლე ვიდეო, ემოციური ისტორია ან „ვირუსული“ რჩევა უფრო სწრაფად ვრცელდება, ვიდრე მტკიცებულებაზე დაფუძნებული სამედიცინო ინფორმაცია.
პრობლემის აღწერა
სოციალური მედიის პლატფორმები დღეს მხოლოდ გასართობი სივრცე აღარ არის. ისინი ინფორმაციის მთავარი წყარო გახდა, განსაკუთრებით ახალგაზრდებისთვის.
ფსიქიკური ჯანმრთელობის თემებზე ხშირად ვხვდებით:
- „self-diagnosis“ ვიდეოებს
- არაპროფესიონალურ „ფსიქოლოგიურ ტესტებს“
- კონსპირაციულ თეორიებს ფსიქიატრიაზე
- ანტიმედიკამენტურ კამპანიებს
- დაუდასტურებელ „სასწაულებრივ მეთოდებს“
- არასწორ ინტერპრეტაციებს ტრავმის, დეპრესიის, შფოთვისა და აუტიზმის შესახებ
ასეთი კონტენტი ხშირად ემოციურად ძლიერია, მარტივად გასაგებია და სწრაფად ვრცელდება. სწორედ ამიტომ დეზინფორმაცია სოციალურ მედიაში ხშირად უფრო დიდი სიჩქარით ვრცელდება, ვიდრე მეცნიერულად დადასტურებული ინფორმაცია [3].
განსაკუთრებული საფრთხე იქმნება მაშინ, როდესაც ადამიანები იწყებენ საკუთარი თავის დიაგნოსტირებას მხოლოდ ვიდეოების ან სოციალური მედიის პოსტების საფუძველზე.
ფსიქიკური ჯანმრთელობის მდგომარეობები რთული, მრავალფაქტორიანი და ინდივიდუალურია. ერთი და იგივე სიმპტომი შეიძლება სხვადასხვა მდგომარეობასთან იყოს დაკავშირებული. მაგალითად:
- კონცენტრაციის გაძნელება შეიძლება გამოწვეული იყოს შფოთვით, დეპრესიით, ძილის დარღვევით ან ყურადღების დეფიციტით
- ემოციური გადაღლა შეიძლება უკავშირდებოდეს სტრესს, ტრავმას, ფიზიკურ დაავადებას ან ბიპოლარულ აშლილობას
- სოციალური დისტანცირება შესაძლოა იყოს როგორც დეპრესიის, ისე აუტიზმის, შფოთვის ან ქრონიკული სტრესის გამოვლინება
სწორედ ამიტომ TikTok-ის ვიდეო ან ონლაინ „ტესტი“ ვერ ჩაანაცვლებს პროფესიონალურ შეფასებას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ დეზინფორმაცია განსაკუთრებით ძლიერ გავლენას ახდენს ემოციურად მოწყვლად ადამიანებზე. როდესაც ადამიანი უკვე განიცდის შფოთვას, დეპრესიას ან დაბნეულობას, ის უფრო ხშირად ეძებს სწრაფ პასუხებსა და მარტივ ახსნებს.
სოციალური მედიის ალგორითმები კი ხშირად აძლიერებს სწორედ იმ კონტენტს, რომელიც:
- ემოციურად დამუხტულია
- შოკისმომგვრელია
- მარტივ პასუხებს იძლევა
- კონფლიქტურ ან სენსაციურ გზავნილებს შეიცავს
ამან შეიძლება შექმნას ე.წ. „ინფორმაციული ბუშტი“, სადაც მომხმარებელი მუდმივად ხედავს მსგავს შინაარსს და თანდათან უფრო მეტად იჯერებს დაუდასტურებელ ინფორმაციას.
ფსიქიკური ჯანმრთელობის სფეროში დეზინფორმაცია განსაკუთრებით ხშირად ეხება:
- ანტიდეპრესანტებს
- ფსიქიატრიულ დიაგნოზებს
- ტრავმას
- აუტიზმს
- ყურადღების დეფიციტის სინდრომს
- პიროვნულ აშლილობებს
ერთ-ერთი ყველაზე საშიში ტენდენციაა მედიკამენტების დემონიზაცია. სოციალურ მედიაში ხშირად ვრცელდება გზავნილები, თითქოს ფსიქიატრიული მედიკამენტები „ყოველთვის საზიანოა“ ან „ექიმები განზრახ მალავენ სიმართლეს“. მსგავსი დეზინფორმაცია შეიძლება გახდეს მკურნალობის თვითნებური შეწყვეტის მიზეზი, რაც ზოგიერთ შემთხვევაში მძიმე კლინიკურ შედეგებს იწვევს.
მეორე მნიშვნელოვანი პრობლემა არის თვითდიაგნოსტიკა. ადამიანები იწყებენ საკუთარი თავის შეფასებას სოციალური მედიის კონტენტის მიხედვით და ზოგჯერ დარწმუნებულებიც კი ხდებიან, რომ კონკრეტული დიაგნოზი აქვთ პროფესიული შეფასების გარეშე.
კვლევები მიუთითებს, რომ ასეთი მიდგომა შესაძლოა:
- აძლიერებდეს შფოთვას
- ზრდიდეს სიმპტომებზე გადაჭარბებულ კონცენტრაციას
- აყოვნებდეს სპეციალისტთან მიმართვას
- ხელს უწყობდეს მცდარ თვითაღქმას [4]
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
World Health Organization-ის მონაცემებით, დეპრესია და შფოთვითი აშლილობები მსოფლიოში ასობით მილიონ ადამიანს ეხება [1]. ამ ფონზე, ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ სანდო ინფორმაციის მნიშვნელობა კიდევ უფრო იზრდება.
კვლევები აჩვენებს, რომ სოციალურ მედიაში მცდარი ინფორმაცია ხშირად უფრო სწრაფად ვრცელდება, ვიდრე მეცნიერულად დადასტურებული ფაქტები [3]. ამის მიზეზია ალგორითმები, რომლებიც მომხმარებლის ყურადღების მაქსიმალურად დიდხანს შენარჩუნებაზეა ორიენტირებული.
Nature-ში გამოქვეყნებული ანალიზები მიუთითებს, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის თემებზე ონლაინ კონტენტის დიდი ნაწილი არ ეფუძნება პროფესიულ სტანდარტებს და ზოგ შემთხვევაში პირდაპირ შეიცავს შეცდომაში შემყვან ინფორმაციას [4].
განსაკუთრებით მაღალი რისკის ჯგუფად ითვლებიან:
- მოზარდები
- ახალგაზრდა მომხმარებლები
- ადამიანები, რომლებსაც უკვე აქვთ ფსიქიკური ჯანმრთელობის სიმპტომები
- სოციალური იზოლაციის მქონე პირები
კვლევები ასევე მიუთითებს, რომ პროფესიონალური დახმარების დაგვიანება შეიძლება დაკავშირებული იყოს ონლაინ „რჩევებზე“ გადაჭარბებულ დამოკიდებულებასთან [5].
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიოში სულ უფრო აქტიურად განიხილება სოციალური მედიის გავლენა ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე.
World Health Organization ხაზს უსვამს, რომ ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის გავრცელება უნდა ეფუძნებოდეს მტკიცებულებას, ეთიკას და პროფესიულ პასუხისმგებლობას [1].
ევროპისა და ამერიკის სხვადასხვა ქვეყანაში მიმდინარეობს დისკუსია:
- სოციალური მედიის რეგულაციაზე
- ჯანმრთელობის დეზინფორმაციის მონიტორინგზე
- ალგორითმების გამჭვირვალობაზე
- ახალგაზრდების ონლაინ დაცვის მექანიზმებზე
ზოგიერთი პლატფორმა უკვე ცდილობს:
- საეჭვო კონტენტის მონიშვნას
- სანდო წყაროების პრიორიტეტიზაციას
- ფსიქიკური კრიზისის დროს დახმარების ბმულების დამატებას
თუმცა სპეციალისტები აღნიშნავენ, რომ ეს ნაბიჯები ჯერ საკმარისი არ არის.
National Institute of Mental Health და სხვა პროფესიული ინსტიტუტები მოუწოდებენ საზოგადოებას, რომ ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაციის მიღებისას ყურადღება მიაქციონ:
- წყაროს სანდოობას
- ავტორის კვალიფიკაციას
- სამეცნიერო მტკიცებულებებს
- ოფიციალურ რეკომენდაციებს [5]
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ სტიგმა კვლავ მნიშვნელოვან პრობლემად რჩება. ამ ფონზე სოციალური მედია ბევრი ადამიანისთვის ხდება პირველი სივრცე, სადაც ისინი საკუთარ სიმპტომებზე პასუხებს ეძებენ.
პრობლემა ის არის, რომ ქართულენოვან ციფრულ სივრცეშიც იზრდება:
- დაუდასტურებელი ფსიქოლოგიური კონტენტი
- არაპროფესიონალური რჩევები
- კონსპირაციული თეორიები
- ფსიქიატრიის მიმართ უნდობლობის გაძლიერება
ეს განსაკუთრებით საშიშია მაშინ, როდესაც ადამიანები:
- წყვეტენ მკურნალობას თვითნებურად
- თავს არიდებენ სპეციალისტს
- ეყრდნობიან მხოლოდ „ინფლუენსერების“ რჩევებს
- ფსიქიკურ პრობლემებს „ხასიათის სისუსტედ“ აღიქვამენ
საქართველოში აუცილებელია:
- ციფრული მედეგობის განვითარება
- ფსიქიკური ჯანმრთელობის განათლების გაძლიერება
- მედიაწიგნიერების პროგრამები
- სანდო სამედიცინო კომუნიკაციის ხელშეწყობა
ამ პროცესში მნიშვნელოვანი როლი ეკუთვნის პროფესიულ და აკადემიურ სივრცეებს, როგორიცაა https://www.publichealth.ge და https://www.gmj.ge, სადაც საზოგადოებრივი ჯანდაცვისა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის საკითხები მტკიცებულებაზე დაფუძნებულად განიხილება.
ასევე მნიშვნელოვანია ხარისხისა და სანდოობის სტანდარტები, რასაც განსაკუთრებული მნიშვნელობა აქვს ისეთ პლატფორმებზე, სადაც ჯანმრთელობის შესახებ ინფორმაცია ვრცელდება — მათ შორის იმ კონტექსტში, რასაც განიხილავს https://www.certificate.ge.
მითები და რეალობა
მითი: თუ ვიდეო მილიონობით ნახვას აგროვებს, ინფორმაცია სანდოა.
რეალობა: პოპულარობა არ ნიშნავს მეცნიერულ სანდოობას.
მითი: TikTok ვიდეოს საფუძველზე საკუთარი თავის დიაგნოსტირება შესაძლებელია.
რეალობა: ფსიქიკური ჯანმრთელობის დიაგნოსტიკა მოითხოვს პროფესიულ შეფასებას და კლინიკურ ანალიზს.
მითი: ფსიქიატრიული მედიკამენტები ყოველთვის საზიანოა.
რეალობა: ბევრი პაციენტისთვის მედიკამენტური მკურნალობა ეფექტური და აუცილებელია.
მითი: სოციალური მედიის „ფსიქოლოგიური ტესტები“ სანდოა.
რეალობა: ონლაინ ტესტების უმრავლესობა კლინიკურად ვალიდირებული არ არის.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: შეიძლება თუ არა სოციალური მედია სასარგებლოც იყოს ფსიქიკური ჯანმრთელობისთვის?
პასუხი: დიახ. გარკვეული კონტენტი ხელს უწყობს ცნობიერების ზრდას და სტიგმის შემცირებას, თუმცა ინფორმაცია აუცილებლად უნდა იყოს სანდო.
კითხვა: რატომ ვრცელდება დეზინფორმაცია ასე სწრაფად?
პასუხი: სოციალური მედიის ალგორითმები ხშირად უფრო მეტად ავრცელებს ემოციურ და სენსაციურ კონტენტს.
კითხვა: როგორ გავიგოთ, არის თუ არა ინფორმაცია სანდო?
პასუხი: უნდა შევამოწმოთ წყარო, ავტორის კვალიფიკაცია და სამეცნიერო მტკიცებულებები.
კითხვა: შეიძლება თუ არა თვითდიაგნოსტიკა საზიანო იყოს?
პასუხი: დიახ. მან შეიძლება გამოიწვიოს შფოთვის გაძლიერება და პროფესიული დახმარების დაგვიანება.
კითხვა: როდის უნდა მივმართოთ სპეციალისტს?
პასუხი: მაშინ, როდესაც სიმპტომები გავლენას ახდენს ყოველდღიურ ცხოვრებაზე, ძილზე, ემოციურ მდგომარეობაზე ან ფუნქციონირებაზე.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ფსიქიკური ჯანმრთელობის შესახებ დეზინფორმაცია თანამედროვე ციფრული ეპოქის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი გამოწვევაა. პრობლემა მხოლოდ არასწორი ინფორმაციის არსებობა არ არის — მთავარი საფრთხეა ის, რომ ასეთი ინფორმაცია გავლენას ახდენს ადამიანების გადაწყვეტილებებზე, მკურნალობაზე და პროფესიული დახმარების მიმართ დამოკიდებულებაზე.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, აუცილებელია:
- მედიაწიგნიერების გაძლიერება
- სანდო სამედიცინო კომუნიკაცია
- ფსიქიკური ჯანმრთელობის სტიგმის შემცირება
- სოციალური მედიის პასუხისმგებლობის ზრდა
- პროფესიული დახმარების ხელმისაწვდომობა
ფსიქიკური ჯანმრთელობა რთული, ინდივიდუალური და სერიოზული სამედიცინო სფეროა. მოკლე ვიდეო, „ვირუსული“ რჩევა ან ონლაინ ტესტი ვერ ჩაანაცვლებს პროფესიონალურ შეფასებას.
სწორედ ამიტომ, ინფორმაციის მიღებისას ყველაზე მნიშვნელოვანი კითხვებია:
ვინ ამბობს ამას?
რა მტკიცებულება არსებობს?
და ეფუძნება თუ არა ეს მეცნიერებას?
წყაროები
- World Health Organization. Mental Health Overview. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/health-topics/mental-health
- National Institute of Mental Health. Mental Illness Information. ხელმისაწვდომია: https://www.nimh.nih.gov/
- Vosoughi S, Roy D, Aral S. The spread of true and false news online. Science. 2018;359(6380):1146-1151. ხელმისაწვდომია: https://www.science.org/doi/10.1126/science.aap9559
- Nature. Mental health misinformation on social media: emerging risks and public health implications. ხელმისაწვდომია: https://www.nature.com/
- National Institute of Mental Health. Help for Mental Illnesses. ხელმისაწვდომია: https://www.nimh.nih.gov/health/find-help
