შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ტკივილი ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული სიმპტომია, რის გამოც ადამიანი სამედიცინო დახმარებას ან თვითმკურნალობას მიმართავს. ტკივილგამაყუჩებლები ყოველდღიური მედიცინის განუყოფელი ნაწილია როგორც პირველადი ჯანდაცვის, ისე ჰოსპიტალური პრაქტიკის დონეზე. მიუხედავად ფართო ხელმისაწვდომობისა, ტკივილგამაყუჩებელი მედიკამენტები ერთმანეთისგან მნიშვნელოვნად განსხვავდება მოქმედების მექანიზმით, ეფექტიანობითა და უსაფრთხოების პროფილით. საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან არასწორმა არჩევანმა ან გამოყენებამ შეიძლება გამოიწვიოს სერიოზული გართულებები, მათ შორის მედიკამენტური დაზიანებები, დამოკიდებულება და სიკვდილიანობაც კი.
პრობლემის აღწერა
ტკივილგამაყუჩებლების ფართო გამოყენება ხშირად არ ახლავს საკმარის ცოდნას მათი განსხვავებებისა და რისკების შესახებ. ბევრი ადამიანი ტკივილის ინტენსივობის მიხედვით ირჩევს „უფრო ძლიერ“ პრეპარატს, რაც ყოველთვის არ არის სამედიცინო თვალსაზრისით გამართლებული. პარაცეტამოლი, არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები და ოპიოიდური ანალგეტიკები ხშირად ერთ კატეგორიად აღიქმება, მიუხედავად იმისა, რომ მათი მოქმედება და გვერდითი ეფექტები არსებითად განსხვავებულია. ეს საკითხი ქართველ მკითხველსაც ეხება, რადგან თვითნებური მედიკამენტოზური მკურნალობა და რეცეპტის გარეშე ძლიერი პრეპარატების გამოყენება საქართველოში კვლავ გავრცელებული პრაქტიკაა.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
კლინიკური თვალსაზრისით ტკივილგამაყუჩებლები იყოფა სამ ძირითად ჯგუფად. პირველი არის პარაცეტამოლი, რომელიც ძირითადად მოქმედებს ცენტრალურ ნერვულ სისტემაზე და ამცირებს ტკივილის აღქმას და სიცხეს, თუმცა არ ახდენს ანთების პერიფერიულ დათრგუნვას. მისი ზუსტი მექანიზმი ბოლომდე გარკვეული არ არის, თუმცა ცნობილია, რომ იგი უსაფრთხოა რეკომენდებული დოზის ფარგლებში და არ იწვევს დამოკიდებულებას [1].
მეორე ჯგუფს წარმოადგენს არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები, რომლებიც თრგუნავს ციკლოქსიგენაზის ფერმენტებს და ამცირებს პროსტაგლანდინების სინთეზს. შედეგად მცირდება ტკივილი, ანთება და სიცხე. ამ ჯგუფის პრეპარატები ეფექტიანია კუნთოვანი, სახსრული და ანთებითი ტკივილის დროს, თუმცა დაკავშირებულია კუჭ-ნაწლავის სისხლდენის, თირკმლის ფუნქციის გაუარესებისა და გულ-სისხლძარღვთა რისკების მატებასთან [2].
მესამე და ყველაზე ძლიერი ჯგუფია ოპიოიდური ანალგეტიკები. ისინი მოქმედებს ცენტრალურ ნერვულ სისტემაში ოპიოიდურ რეცეპტორებზე და მნიშვნელოვნად თრგუნავს ტკივილის სიგნალს. მიუხედავად მაღალი ეფექტიანობისა, ოპიოიდებს ახასიათებს დამოკიდებულების, სუნთქვის დათრგუნვისა და ზედოზირების მაღალი რისკი. სწორედ ამიტომ მათი გამოყენება რეკომენდებულია მხოლოდ მკაცრი სამედიცინო კონტროლის პირობებში [3].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
საერთაშორისო მონაცემების მიხედვით, პარაცეტამოლი რჩება მსოფლიოში ყველაზე ხშირად გამოყენებულ ტკივილგამაყუჩებლად, განსაკუთრებით მსუბუქი და საშუალო ტკივილის დროს [1]. ამავე დროს, არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები პასუხისმგებელია მედიკამენტური კუჭ-ნაწლავის სისხლდენის მნიშვნელოვან ნაწილზე, განსაკუთრებით ხანდაზმულ მოსახლეობაში [2]. ოპიოიდური ანალგეტიკების შემთხვევაში სტატისტიკა განსაკუთრებით საგანგაშოა: რიგ ქვეყნებში ოპიოიდებთან დაკავშირებული ზედოზირების სიკვდილიანობა საზოგადოებრივი ჯანდაცვის კრიზისად არის აღიარებული [3]. ეს მონაცემები ცხადყოფს, რომ ტკივილის მართვა უნდა ეფუძნებოდეს საფეხურებრივ და უსაფრთხო მიდგომას.
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია ტკივილის მართვის კლასიკურ საფეხურებრივ მოდელს რეკომენდაციას უწევს, რომლის მიხედვითაც მკურნალობა იწყება ყველაზე უსაფრთხო საშუალებებით და მხოლოდ საჭიროების შემთხვევაში გადადის ძლიერ პრეპარატებზე [4]. წამყვანი სამედიცინო ჟურნალები, მათ შორის The Lancet და Annals of Internal Medicine, ხაზს უსვამენ, რომ ოპიოიდები არ უნდა გამოიყენებოდეს როგორც პირველი არჩევანი ქრონიკული ან მსუბუქი ტკივილის დროს [3]. საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ მკაფიო გაიდლაინები და ექიმების განათლება ამცირებს მედიკამენტურ გართულებებსა და დამოკიდებულების რისკს.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოს ჯანდაცვის სისტემაში ტკივილგამაყუჩებლები ფართოდ გამოიყენება როგორც ამბულატორიულ, ისე ჰოსპიტალურ დონეზე. თუმცა, არსებობს გამოწვევები, რომლებიც უკავშირდება თვითმკურნალობასა და არასათანადო ინფორმირებულობას. არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატები ხშირად გამოიყენება ხანგრძლივად სამედიცინო ზედამხედველობის გარეშე, რაც ზრდის გართულებების რისკს. ოპიოიდური ანალგეტიკების რეგულაცია საქართველოში მკაცრია, თუმცა მათი გამოყენება საჭიროებს მუდმივ მონიტორინგს და პროფესიულ პასუხისმგებლობას. აკადემიური სივრცე, მათ შორის www.gmj.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ცოდნის გავრცელებაში, ხოლო ხარისხისა და უსაფრთხოების საკითხებში აქტუალურია www.certificate.ge. საზოგადოებრივი ინფორმირების თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge.
მითები და რეალობა
გავრცელებულია მოსაზრება, რომ რაც უფრო ძლიერი პრეპარატია, მით უკეთ ამსუბუქებს ტკივილს ყოველგვარი რისკის გარეშე. რეალობაში კი, ტკივილის ეფექტიანი მართვა ეფუძნება არა სიძლიერეს, არამედ სწორ არჩევანს. ასევე მცდარია წარმოდგენა, რომ პარაცეტამოლი სრულიად უვნებელია ნებისმიერი დოზით. დოზის გადაჭარბებისას იგი ღვიძლის მძიმე დაზიანებას იწვევს. კიდევ ერთი მითი არის ის, რომ ოპიოიდები აუცილებელია ნებისმიერი ძლიერი ტკივილის დროს. სამეცნიერო მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ ხშირად შესაძლებელია ალტერნატიული, ნაკლებად რისკიანი მიდგომები [1–3].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რომელი ტკივილგამაყუჩებელია ყველაზე უსაფრთხო?
რეკომენდებული დოზით გამოყენებული პარაცეტამოლი ითვლება უსაფრთხოების ბაზისად.
როდის არის მიზანშეწონილი არასტეროიდული ანთების საწინააღმდეგო პრეპარატების გამოყენება?
ანთებითი პროცესებით გამოწვეული ტკივილის დროს, თუმცა შეზღუდული ხანგრძლივობით.
ოპიოიდები როდის გამოიყენება?
მხოლოდ ძლიერი ტკივილის დროს და მკაცრი სამედიცინო კონტროლის პირობებში.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ტკივილგამაყუჩებლების სწორად გამოყენება წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელოვან გამოწვევას. პასუხისმგებლობა ეკისრება როგორც სამედიცინო პერსონალს, ისე პაციენტებს. ცნობიერების ამაღლება ტკივილის მართვის საფეხურებრივი მიდგომის შესახებ და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული არჩევანი ამცირებს გართულებებსა და სოციალურ ზიანს. რეალისტური მიდგომა გულისხმობს ყველაზე უსაფრთხო პრეპარატით დაწყებას და ძლიერ საშუალებებზე გადასვლას მხოლოდ მკაფიო სამედიცინო ჩვენების არსებობის შემთხვევაში.
წყაროები
- Moore RA, et al. Single dose oral analgesics for acute postoperative pain. Cochrane Database Syst Rev. https://www.cochranelibrary.com
- McGettigan P, Henry D. NSAIDs and cardiovascular risk. PLoS Med. https://journals.plos.org/plosmedicine
- Chou R, et al. Opioid therapy for chronic pain. Ann Intern Med. https://www.acpjournals.org
- World Health Organization. Cancer pain relief guidelines. https://www.who.int
