შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ბავშვთა ნერვული სისტემის ფუნქციური დარღვევები, განსაკუთრებით ნევროზული ჩივილები, თანამედროვე საზოგადოებრივ ჯანდაცვაში ერთ-ერთი ყველაზე ხშირად არასწორად გაგებული და გადაჭარბებულად პათოლოგიზებული საკითხია. მშობლების მზარდი შფოთვა, ინფორმაციის ფრაგმენტულობა და სოციალური ქსელების გავლენა ხშირად იწვევს იმას, რომ დროებითი ემოციური და ქცევითი ცვლილებები აღიქმება როგორც მძიმე ნევროლოგიური დაავადება. ამ კონტექსტში პედიატრ ინგა მამუჩიშვილის საჯარო განმარტება მნიშვნელოვანი პროფესიული ჩარევაა საზოგადოებრივ დისკურსში, რადგან იგი მკაფიოდ უსვამს ხაზს: ნევროზული ჩივილები უმეტეს შემთხვევაში წარმოადგენს ბავშვის ნერვული სისტემის ფუნქციურ, გარდამავალ რეაქციას სტრესზე, გადაღლასა და ემოციურ გადატვირთვაზე, და არა ქრონიკულ დაავადებას. ასეთი მიდგომა სრულად შეესაბამება თანამედროვე პედიატრიულ ნევროლოგიასა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრინციპებს, რომლებიც ორიენტირებულია ზედმეტი მედიკალიზაციის შემცირებაზე და ბავშვთა ფსიქოემოციური კეთილდღეობის დაცვაზე [1,2].
პრობლემის აღწერა
„ნევროზულობა“ ბავშვებში მოიცავს სიმპტომთა ერთობლიობას, როგორიცაა ადვილად გაღიზიანება, ემოციური ლაბილობა, შფოთვა, ძილის დარღვევა, გაურკვეველი მუცლისა და თავის ტკივილები, ჩვევითი მოძრაობები და ტიკები. ეს ნიშნები განსაკუთრებით ხშირია სკოლამდელ და სასკოლო ასაკში, როდესაც ნერვული სისტემა ინტენსიურად ვითარდება და გარემოსადმი ადაპტაცია მიმდინარეობს. საქართველოს მსგავს სოციალურ კონტექსტში, სადაც ბავშვები ხშირად ექვემდებარებიან აკადემიურ ზეწოლას, ეკრანთან ჭარბ დროს და ოჯახურ სტრესორებს, ასეთი სიმპტომები კიდევ უფრო აქტუალური ხდება. პრობლემის საზოგადოებრივი მნიშვნელობა იმაში მდგომარეობს, რომ არასწორი ინტერპრეტაცია იწვევს ზედმეტ დიაგნოსტიკურ გამოკვლევებს, არამიზნობრივ მედიკამენტურ ჩარევას და მშობლების შფოთვის გაღრმავებას, რაც თავადაც აუარესებს ბავშვის მდგომარეობას [3].
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ნევროზული ჩივილები თანამედროვე მედიცინაში განიხილება როგორც ფუნქციური ნეიროფსიქოლოგიური რეაქციები. ბავშვის ტვინის ლიმბური სისტემა, რომელიც პასუხისმგებელია ემოციურ რეაგირებაზე, უფრო აქტიურია და ნაკლებად კონტროლდება პრეფრონტალური ქერქით, ვიდრე მოზრდილებში. ამიტომ სტრესული ფაქტორები, როგორიცაა ძილის დეფიციტი, გადატვირთული განრიგი ან ოჯახური დაძაბულობა, იწვევს ჰიპერრეაქტიულობას, შფოთვასა და ქცევით ცვლილებებს [4].
კლინიკური კვლევები აჩვენებს, რომ ამ მდგომარეობების უმეტესობა თვითლიმიტირებადია და ეფექტურად რეაგირებს არასამედიცინო ინტერვენციებზე, მათ შორის ძილის ჰიგიენის გაუმჯობესებაზე, ფიზიკური აქტივობის გაზრდასა და სტრესის შემცირებაზე [5]. მედიკამენტური მკურნალობა საჭიროა მხოლოდ მაშინ, როდესაც სიმპტომები ხანგრძლივი და დისფუნქციურია. მაგნიუმისა და ვიტამინ ბექვსის კომბინაცია გარკვეულ შემთხვევებში ამცირებს ნერვული სისტემის ჰიპერაგზნებადობას, თუმცა ეს არ წარმოადგენს უნივერსალურ გადაწყვეტას [6]. მცენარეული საშუალებები შეიძლება იყოს უსაფრთხო ასაკისა და დოზირების დაცვით, თუმცა თვითნებური გამოყენება მიუღებელია.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით, ბავშვთა დაახლოებით ოციდან ოცდახუთ პროცენტამდე ცხოვრებაში ერთხელ მაინც განიცდის ფუნქციურ შფოთვით ან ქცევით სიმპტომებს, რომლებიც არ აკმაყოფილებს ფსიქიატრიული დიაგნოზის კრიტერიუმებს [1]. ევროპის პედიატრიული ასოციაციების კვლევები მიუთითებს, რომ ამ ბავშვების უმეტესობაში მდგომარეობა უმჯობესდება ცხოვრების წესის კორექციის შემდეგ ოთხიდან რვა კვირის განმავლობაში [5]. საქართველოსთვის სისტემური სტატისტიკა შეზღუდულია, თუმცა პედიატრთა კლინიკური დაკვირვებები ადასტურებს მსგავს ტენდენციას, რაც კიდევ ერთხელ უსვამს ხაზს პრობლემის საზოგადოებრივ რელევანტობას.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო ინსტიტუტები, მათ შორის მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია და აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები, რეკომენდაციას უწევენ ბავშვთა შფოთვითი და ნევროზული ჩივილების მართვაში პირველ რიგში არაფარმაკოლოგიური მიდგომების გამოყენებას [1,2]. სამეცნიერო ჟურნალებში, როგორიცაა The Lancet და BMJ, ხაზგასმულია, რომ ადრეული ფსიქოსოციალური მხარდაჭერა ამცირებს ქრონიკული ფსიქიკური დარღვევების რისკს მოზრდილ ასაკში [7,8]. ეს გამოცდილება მნიშვნელოვანია საქართველოსთვისაც და აქტიურად ვრცელდება ისეთ პროფესიულ პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, რომლებიც საზოგადოებრივ ჯანმრთელობაზე ორიენტირებულ სანდო ინფორმაციას ავრცელებენ.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში პედიატრიული ნევროლოგიისა და ფსიქიკური ჯანმრთელობის სერვისების ხელმისაწვდომობა რეგიონულად არათანაბარია. ამიტომ მნიშვნელოვანია, რომ პირველადი ჯანდაცვის ექიმები და მშობლები სწორად აფასებდნენ სიმპტომებს და იცოდნენ როდის არის საჭირო სპეციალისტთან მიმართვა. აკადემიური სივრცეები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, ხელს უწყობს პროფესიული ცოდნის გავრცელებას, ხოლო https://www.certificate.ge უზრუნველყოფს ხარისხისა და სტანდარტების დაცვას სამედიცინო მომსახურებაში. ეს სტრუქტურები ერთად ქმნის გარემოს, სადაც ბავშვთა ნერვული ჯანმრთელობის მართვა შეიძლება ეფუძნებოდეს მტკიცებულებებს და არა შიშს.
მითები და რეალობა
მითი: ნევროზული ჩივილები ყოველთვის ნევროლოგიური დაავადებაა. რეალობა: უმეტეს შემთხვევაში ეს არის დროებითი ფუნქციური მდგომარეობა [4].
მითი: ყველა ასეთ ბავშვს სჭირდება მედიკამენტი. რეალობა: მკურნალობა იწყება ცხოვრების წესის კორექციით [5].
მითი: მცენარეული საშუალებები ყოველთვის უსაფრთხოა. რეალობა: უსაფრთხოება დამოკიდებულია დოზასა და ასაკზე [6].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
არის თუ არა ეს მდგომარეობა საშიში?
უმეტეს შემთხვევაში არა, თუ სწორად იმართება.
როდის მივმართოთ ნევროლოგს
როდესაც სიმპტომები გრძელდება რამდენიმე კვირაზე მეტხანს ან ძლიერდება.
რამდენ ხანში ჩანს გაუმჯობესება?
ხშირად ერთიდან ორ კვირაში, სრული სტაბილიზაცია კი რამდენიმე კვირაში.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ბავშვთა ნევროზული ჩივილები წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელოვან საკითხს, რადგან ისინი ასახავს გარემოს, სტრესისა და განვითარების ურთიერთქმედებას. სწორი ინფორმირება, მშობლების მხარდაჭერა და სისტემური მიდგომა ამცირებს ზედმეტ მედიკალიზაციას და ხელს უწყობს ბავშვთა ჯანსაღ განვითარებას. პასუხისმგებლობა ეკისრება როგორც ოჯახს, ისე ჯანდაცვის სისტემას, რათა გადაწყვეტილებები ეფუძნებოდეს მტკიცებულებებს და არა შიშს.
წყაროები
- World Health Organization. Child and adolescent mental health. https://www.who.int
- Centers for Disease Control and Prevention. Children’s Mental Health. https://www.cdc.gov
- American Academy of Pediatrics. Mental Health Initiatives. https://www.aap.org
- Kandel ER, et al. Principles of Neural Science. 6th ed. McGraw-Hill; 2021.
- European Child and Adolescent Psychiatry. Stress and functional disorders in children. https://link.springer.com
- Gröber U, et al. Magnesium in prevention and therapy. Nutrients. 2015;7(9):8199–8226. https://www.mdpi.com
- The Lancet. Child and adolescent mental health series. https://www.thelancet.com
- BMJ. Managing anxiety in children. https://www.bmj.com
