შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
დიაბეტი ტიპი 1-ის მართვა თანამედროვე მედიცინის ერთ-ერთი ყველაზე რთული ყოველდღიური გამოწვევაა, რადგან დაავადება ადამიანებს სიცოცხლის ბოლომდე აიძულებს ინსულინის რეგულარულ მიღებას, სისხლში გლუკოზის ხშირ მონიტორინგს და კვების/ფიზიკური აქტივობის მუდმივ დაგეგმვას. ეს რეალობა მხოლოდ ინდივიდუალური ჯანმრთელობის საკითხი არ არის: დიაბეტი ტიპი 1 პირდაპირ უკავშირდება ბავშვთა და მოზარდთა ჯანმრთელობას, შრომისუნარიანობას, ფსიქიკურ კეთილდღეობას, ოჯახის ეკონომიკას და ჯანდაცვის სისტემის ხარჯებს.
ამ კონტექსტში, მეცნიერების მიერ ინსულინის წარმოების ფუნქციის აღდგენის მიმართულებით მიღწეული პროგრესი განსაკუთრებული მნიშვნელობისაა საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის. თუ ორგანიზმში შესაძლებელი გახდება ინსულინის ფიზიოლოგიური გამომუშავების დაბრუნება, ეს შეიძლება ნიშნავდეს არა მხოლოდ ყოველდღიური ინექციების შემცირებას, არამედ მძიმე ჰიპოგლიკემიისა და გრძელვადიანი გართულებების რისკის კლებასაც, რაც საბოლოოდ შეამცირებს როგორც ადამიანურ, ისე სისტემურ ტვირთს [1].
პრობლემის აღწერა
დიაბეტი ტიპი 1 არის აუტოიმუნური დაავადება, როდესაც იმუნური სისტემა აზიანებს პანკრეასის ბეტა-უჯრედებს და ორგანიზმი კარგავს ინსულინის გამომუშავების უნარს. ამიტომ მკურნალობის საფუძველი დღემდე არის გარედან ინსულინის მიწოდება. მიუხედავად ტექნოლოგიური წინსვლისა (უწყვეტი გლუკოზის მონიტორინგი, ინსულინის ტუმბოები და ალგორითმები), ბევრი პაციენტი კვლავ აწყდება გლუკოზის მკვეთრ მერყეობას და მძიმე ჰიპოგლიკემიის რისკს.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, დიაბეტი ტიპი 1 მნიშვნელოვანი იმიტომაა, რომ ის ხშირად იწყება ბავშვობასა და მოზარდობაში, ქმნის ხანგრძლივ საჭიროებას სამედიცინო სერვისებზე, ზრდის ქრონიკული გართულებების რისკს და მოითხოვს განათლებაზე, მედიკამენტებზე და მონიტორინგზე მუდმივ ხელმისაწვდომობას. გლობალური შეფასებების მიხედვით, მსოფლიოში დიაბეტი ტიპი 1-ით ცხოვრობს მილიონობით ადამიანი და ეს რიცხვი ზრდის ტენდენციას აჩვენებს [2,3]. საქართველოსთვისაც ეს საკითხი აქტუალურია, რადგან დიაბეტის მართვა მოითხოვს როგორც ხარისხიან მედიკამენტებსა და ტექნოლოგიებს, ისე კარგად ორგანიზებულ პირველადი ჯანდაცვის მხარდაჭერას და სწორი ინფორმირების პოლიტიკას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ბეტა-უჯრედების დაკარგვა დიაბეტი ტიპი 1-ის ცენტრალური მექანიზმია. ამიტომ “ინსულინის გარეშე ცხოვრების” იდეა რეალურად გულისხმობს ბეტა-უჯრედების ფუნქციის აღდგენას ან ჩანაცვლებას. ისტორიულად ეს შესაძლებელი იყო მხოლოდ შეზღუდული მასშტაბით — გარდაცვლილი დონორებიდან მიღებული პანკრეასის ქსოვილის ან ლანგერჰანსის კუნძულების გადანერგვით, რაც რთული, რესურსებზე დამოკიდებული და ფართო პოპულაციისთვის პრაქტიკულად მიუწვდომელი მიდგომაა.
ბოლო წლებში კვლევის მნიშვნელოვანი მიმართულება გახდა ღეროვანი უჯრედებიდან მიღებული ინსულინწარმომქმნელი უჯრედების შექმნა და მათი გადანერგვა. 2025 წელს New England Journal of Medicine-ში გამოქვეყნებულმა ფაზა 1–2 კვლევამ აჩვენა, რომ ღეროვანი უჯრედებიდან მიღებული, სრულად დიფერენცირებული კუნძულოვანი უჯრედები ადამიანში “დაიკიდებს” (დაენგრაიფტება), დაიწყებს ენდოგენური ინსულინის გამომუშავებას და გააუმჯობესებს გლიკემიურ კონტროლს [1]. კვლევის მონაწილეები იყვნენ დიაბეტი ტიპი 1-ის მქონე პირები, რომელთაც ჰქონდათ განმეორებადი მძიმე ჰიპოგლიკემია და ჰიპოგლიკემიის შეგრძნებაზე დარღვევა, მიუხედავად სათანადო მართვისა — ანუ მაღალი რისკის ჯგუფი [1].
სარგებელი, რომელიც ასეთ მიდგომას შეიძლება ჰქონდეს:
გლუკოზის დონის სტაბილურობის გაუმჯობესება, მძიმე ჰიპოგლიკემიის შემცირება, სიცოცხლის ხარისხის ზრდა და გრძელვადიან პერსპექტივაში გართულებების პრევენციის პოტენციალი [1,4].
რისკები და შეზღუდვები ამ ეტაპზე:
გადანერგილი უჯრედების შესანარჩუნებლად პაციენტებს, როგორც წესი, სჭირდებათ იმუნოსუპრესიული თერაპია, რაც ზრდის ინფექციების და სხვა გვერდითი მოვლენების რისკს და საჭიროებს მკაცრ მონიტორინგს [1]. ასევე მნიშვნელოვანია, რომ ეს ჯერ არ არის მასშტაბური, ფართო პოპულაციაზე დამტკიცებული მკურნალობა — მიმდინარეობს ადრეული ფაზის კვლევები, სადაც ეფექტიანობა და უსაფრთხოება უნდა დადასტურდეს უფრო დიდ, მრავალცენტრულ კვლევებში.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
გლობალური ეპიდემიოლოგიური მონაცემები მიუთითებს, რომ დიაბეტი ტიპი 1 მნიშვნელოვანი ტვირთია როგორც მაღალი, ისე საშუალო შემოსავლის ქვეყნებისთვის. World Health Organization-ის მონაცემებით, 2017 წელს დიაბეტი ტიპი 1-ის მქონე ადამიანთა რაოდენობა დაახლოებით 9 მილიონი იყო [2]. 2025 წლის ანალიზებში შეფასება კიდევ უფრო მაღალია და დაახლოებით 9.5 მილიონამდე აღწევს, რაც ზრდის ტენდენციაზე მიუთითებს [3].
რაც შეეხება ღეროვან უჯრედებზე დაფუძნებულ კუნძულოვან თერაპიას, New England Journal of Medicine-ში გამოქვეყნებულმა კვლევამ აღწერა კლინიკურად მნიშვნელოვანი ცვლილებები: მონაწილეთა ნაწილში შესაძლებელი გახდა ინსულინის საჭიროების მკვეთრი შემცირება და ზოგიერთში — ინსულინისგან დამოუკიდებლობაც, პარალელურად მძიმე ჰიპოგლიკემიის ეპიზოდების შემცირებით [1]. ეს მონაცემები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმიტომ, რომ საუბარია არა მხოლოდ ლაბორატორიულ მარკერებზე, არამედ რეალურ კლინიკურ შედეგებზე: გლიკემიური კონტროლი, უსაფრთხოება, ყოველდღიური ფუნქციონირება.
ამავე დროს, მტკიცებულებების სწორად წაკითხვა აუცილებელია: ადრეული ფაზის კვლევებში მონაწილეთა რაოდენობა მცირეა, შერჩეულია მაღალი რისკის პაციენტები და დაკვირვების ხანგრძლივობა შეზღუდულია. ამიტომ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივიდან ეს უნდა შეფასდეს როგორც ძლიერი სიგნალი პერსპექტიული მიმართულების შესახებ და არა როგორც უკვე დამკვიდრებული “სტანდარტული მკურნალობა”.
საერთაშორისო გამოცდილება
ინსტიტუციური და აკადემიური სივრცე ბოლო წლებში უფრო ხშირად განიხილავს დიაბეტი ტიპი 1-ის “ფუნქციური განკურნების” კონცეფციას — მდგომარეობას, როდესაც პაციენტს აღარ სჭირდება ყოველდღიური ინსულინის ინექციები, თუმცა საჭიროა სამედიცინო მეთვალყურეობა და შესაძლოა დამატებითი თერაპია. New England Journal of Medicine-ში გამოქვეყნებული შედეგები ამ დისკუსიას ახალი მტკიცებულებით ამაგრებს [1].
American Diabetes Association 2025 წლის ოფიციალურ მასალებში ყურადღებას ამახვილებს ღეროვან უჯრედებზე დაფუძნებული კუნძულოვანი თერაპიების პროგრესზე და მიუთითებს, რომ ასეთი მიდგომები შეიძლება გახდეს მნიშვნელოვანი ნაბიჯი მკურნალობის გამარტივებისა და გლიკემიური კონტროლის გაუმჯობესებისკენ [4]. ასევე, The Lancet-ის 2025 წლის ანალიტიკურ მიმოხილვაში აღნიშნულია, რომ კუნძულოვანი უჯრედების ჩანაცვლება და ღეროვანი უჯრედების ტექნოლოგიები ერთ-ერთ ყველაზე პერსპექტიულ მიმართულებად რჩება, თუმცა ფართო ხელმისაწვდომობისთვის საჭიროა უსაფრთხოების, ეფექტიანობისა და პრაქტიკული განხორციელების საკითხების საბოლოო გადაწყვეტა [5].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის დიაბეტი ტიპი 1-ის მართვის მთავარი საფუძველი დღესაც რჩება ინსულინის უწყვეტი ხელმისაწვდომობა, დიაბეტური განათლება, გლუკოზის მონიტორინგის საშუალებების ხელმისაწვდომობა და გართულებების პრევენცია. ინოვაციური თერაპიების გამოჩენა კი წინასწარ აჩენს სისტემურ საჭიროებებს:
სპეციალისტების მომზადება, კლინიკური კვლევების შედეგების კრიტიკული შეფასება, რეგულაციის გაძლიერება და პაციენტებისთვის სწორი ინფორმაციის მიწოდება, რათა შემცირდეს დეზინფორმაციით და არარეალისტური მოლოდინებით გამოწვეული ზიანი.
ამ პროცესში მნიშვნელოვანია აკადემიური დისკუსიის სივრცეები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, სადაც შესაძლებელია სამედიცინო კვლევების გააზრება და პროფესიული ანალიზი. ასევე, სამედიცინო სერვისებისა და ტექნოლოგიების უსაფრთხოებისა და ხარისხის საკითხებზე ყურადღება უნდა გამახვილდეს სტანდარტებისა და სერტიფიკაციის მიმართულებით, მათ შორის https://www.certificate.ge-ის კონტექსტში. მოსახლეობისთვის სანდო, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის მიღება განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთ პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, რადგან დიაბეტი ტიპი 1-ის თემაზე გავრცელებული არაზუსტი ცნობები ხშირად იწვევს თვითნებურ ცვლილებებს მკურნალობაში და ზრდის გართულებების რისკს.
მითები და რეალობა
მითი: “ინსულინის გარეშე ცხოვრება” ნიშნავს, რომ დიაბეტი ტიპი 1 უკვე სრულად იკურნება.
რეალობა: არსებული მონაცემები ეხება ფუნქციური ინსულინის წარმოების აღდგენას კონკრეტულ პაციენტებში და ადრეული ფაზის კვლევის პირობებში. ეს არ ნიშნავს, რომ დაავადება ფართო მოსახლეობაში უკვე განიკურნა ან რომ ინსულინი აღარ არის საჭირო ყველა პაციენტისთვის [1].
მითი: ახალი თერაპია ყველასთვის სწრაფად გახდება ხელმისაწვდომი.
რეალობა: ფართო დანერგვამდე საჭიროა დიდი მოცულობის კვლევები, უსაფრთხოების გრძელვადიანი შეფასება, რეგულატორული გადაწყვეტილებები და ჯანდაცვის სისტემების მზადყოფნა. ამას დრო სჭირდება და პირველ ეტაპზე მკურნალობა, როგორც წესი, ხელმისაწვდომია მხოლოდ მკაცრად შერჩეული ჯგუფებისთვის [1,5].
მითი: ასეთი მკურნალობა “უვნებელია”, რადგან უჯრედებია და არა მედიკამენტი.
რეალობა: უჯრედულ თერაპიებსაც აქვთ რისკები, მათ შორის იმუნოლოგიური უარყოფა და იმუნოსუპრესიის გვერდითი ეფექტები, რაც კლინიკურად მნიშვნელოვანი საკითხია [1].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
ნიშნავს თუ არა ახალი კვლევა, რომ ინსულინის ინექციები ყველასთვის დასრულდება?
არა. კვლევები აჩვენებს პერსპექტიულ შედეგებს კონკრეტულ პაციენტებში, თუმცა ეს ჯერ არ არის სტანდარტული მკურნალობა ფართო მოსახლეობისთვის [1].
ვის შეიძლება შეეხოს ასეთი თერაპია პირველ ეტაპზე?
როგორც წესი, ადრეულ კვლევებში მონაწილეობენ მაღალი რისკის პაციენტები, მაგალითად მძიმე ჰიპოგლიკემიით და ჰიპოგლიკემიის შეგრძნებაზე დარღვევით [1].
რატომ არის საჭირო იმუნოსუპრესია?
იმისთვის, რომ ორგანიზმმა არ უარყოს გადანერგილი უჯრედები. თუმცა იმუნოსუპრესია ზრდის ინფექციების და სხვა გვერდითი ეფექტების რისკს, ამიტომ საჭიროა მკაცრი მონიტორინგი [1].
შეიძლება თუ არა პაციენტმა ახლა თვითნებურად შეცვალოს მკურნალობა?
არა. დიაბეტი ტიპი 1-ის მართვაში თვითნებური ცვლილებები შეიძლება იყოს მაღალი რისკის შემცველი. მკურნალობის შეცვლა უნდა ხდებოდეს მხოლოდ ექიმთან შეთანხმებით და სანდო ინფორმაციის საფუძველზე.
რა არის ყველაზე პრაქტიკული სარგებელი, რასაც კვლევა მიუთითებს?
გლიკემიური კონტროლის გაუმჯობესება და მძიმე ჰიპოგლიკემიის შემცირება, რაც პაციენტის ყოველდღიურ უსაფრთხოებასა და ფუნქციონირებაზე მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს [1].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
დიაბეტი ტიპი 1-ისთვის ინსულინის წარმოების ფუნქციური აღდგენის მიმართულებით მიღწეული შედეგები წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან ნაბიჯს ბოლო წლების ენდოკრინოლოგიაში. ეს პროგრესი შეიძლება გადაიზარდოს მიდგომაში, რომელიც მომავალში შეამცირებს ყოველდღიური ინექციების საჭიროებას, გააუმჯობესებს გლიკემიურ კონტროლს და შეამცირებს მძიმე ჰიპოგლიკემიის რისკს — მაგრამ ამ ეტაპზე ის კვლავ კვლევით სივრცეშია და საჭიროებს უსაფრთხოების, ეფექტიანობისა და ხელმისაწვდომობის დამატებით დადასტურებას [1,5].
საქართველოსთვის მთავარი ამოცანა პარალელურად არის მკურნალობის ხარისხის, უსაფრთხოებისა და ხელმისაწვდომობის დაცვა, პაციენტთა განათლება და დეზინფორმაციის პრევენცია. თანამედროვე ინოვაციების სწორად ინტეგრირება შესაძლებელია მხოლოდ მაშინ, თუ საზოგადოება და პროფესიული წრეები დაეყრდნობიან მტკიცებულებებს და სანდო პლატფორმებს, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge, https://www.publichealth.ge, ასევე აკადემიურ სივრცეს https://www.gmj.ge და ხარისხის სტანდარტების მიმართულებას https://www.certificate.ge.
წყაროები
- Reichman TW, et al. Stem Cell–Derived, Fully Differentiated Islets for Type 1 Diabetes. New England Journal of Medicine. 2025. Available from: https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2506549
- World Health Organization. Diabetes. Fact sheet. 2024 Nov 14. Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes
- Ogle GD, et al. Global type 1 diabetes prevalence, incidence, and mortality. Diabetes Research and Clinical Practice. 2025. Available from: https://www.diabetesresearchclinicalpractice.com/article/S0168-8227%2825%2900291-8/fulltext
- American Diabetes Association. Stem cell-derived islet therapies shown to reduce the need for injectable insulin. 2025 Jun 20. Available from: https://diabetes.org/newsroom/press-releases/stem-cell-derived-islet-therapies-shown-reduce-need-injectable-insulin
- Ziegler AG. The future of type 1 diabetes therapy. The Lancet. 2025. Available from: https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736%2825%2901438-2/fulltext
