შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ფიზიკური აქტივობა კიბოს პრევენციის ერთ-ერთ ყველაზე ხელმისაწვდომ და მეცნიერულად დადასტურებულ ინსტრუმენტად ითვლება. საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ისეთი მტკიცებულებების იდენტიფიცირება, რომლებიც აჩვენებს, რომ თუნდაც მცირე ინტენსივობისა და ხანმოკლე ვარჯიშს შეუძლია ონკოლოგიური დაავადებების რისკზე გავლენა. მსხვილი ნაწლავის კიბო მსოფლიოში კიბოს ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ და ლეტალურ ფორმად რჩება, ხოლო მისი პრევენცია პირდაპირ უკავშირდება ცხოვრების წესის მოდიფიცირებად ფაქტორებს, მათ შორის ფიზიკურ აქტივობას [1].
ნიუკასლის უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული ახალი ბიომედიკური კვლევა ამ კონტექსტში განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს, რადგან ის აჩვენებს, რომ დღეში მხოლოდ ათწუთიანმა ვარჯიშმაც კი შეიძლება გამოიწვიოს ისეთი მოლეკულური ცვლილებები სისხლში, რომლებიც უშუალოდ ზემოქმედებს მსხვილი ნაწლავის კიბოს უჯრედებზე და აფერხებს მათ ზრდას. მსგავსი მონაცემები მნიშვნელოვან საფუძველს ქმნის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პლატფორმებისთვის, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, რათა მოსახლეობისთვის გადმოიცეს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაცია კიბოს პრევენციის შესახებ.
პრობლემის აღწერა
მსხვილი ნაწლავის კიბო საქართველოსთვისაც სერიოზულ პრობლემას წარმოადგენს. დაავადება ხშირად დიაგნოსტირდება გვიან სტადიაზე, რაც მკურნალობის ეფექტიანობას ამცირებს და ზრდის სიკვდილიანობას. მიუხედავად იმისა, რომ გენეტიკური ფაქტორები მნიშვნელოვან როლს ასრულებს, კიბოს განვითარების დიდი ნაწილი დაკავშირებულია ცხოვრების წესთან — დაბალ ფიზიკურ აქტივობასთან, ჭარბ წონასთან, არაჯანსაღ კვებასთან და სიგარეტის მოხმარებასთან [2].
საზოგადოებაში ფართოდ არის გავრცელებული მოსაზრება, რომ კიბოს პრევენციისთვის საჭიროა ხანგრძლივი და ინტენსიური ფიზიკური დატვირთვა, რაც ბევრ ადამიანს მიუწვდომლად ან არასრულყოფილად რეალიზებად ეჩვენება. სწორედ ამ სტერეოტიპის გადახედვას ემსახურება ახალი კვლევა, რომელიც აჩვენებს, რომ მცირე დროის განმავლობაში შესრულებულმა ფიზიკურმა აქტივობამაც შეიძლება ბიოლოგიურად მნიშვნელოვანი ეფექტი გამოიწვიოს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ვარჯიშის დროს ორგანიზმში აქტიურდება მრავალი ბიოქიმიური და ჰორმონული მექანიზმი. იზრდება ანთების საწინააღმდეგო ციტოკინების დონე, უმჯობესდება ინსულინის მგრძნობელობა და აქტიურდება იმუნური სისტემის ისეთი კომპონენტები, რომლებიც კიბოს უჯრედების იდენტიფიცირებასა და განადგურებას უწყობს ხელს [3].
ნიუკასლის უნივერსიტეტის მკვლევრებმა ექსპერიმენტში გამოიყენეს ადამიანის სისხლის შრატი, რომელიც შეგროვდა ათწუთიანი ფიზიკური დატვირთვის დასრულებისთანავე. ამ შრატით დაამუშავეს მსხვილი ნაწლავის კიბოს უჯრედები ლაბორატორიულ პირობებში. აღმოჩნდა, რომ ასეთ გარემოში კიბოს უჯრედებში იცვლებოდა გენების აქტივობა ისე, რომ უჯრედების გამრავლება ნელდებოდა და დნმ-ის დაზიანების აღდგენის პროცესები აქტიურდებოდა [4].
ეს შედეგები მიუთითებს, რომ ვარჯიში იწვევს სისხლში ისეთი მოლეკულების დროებით მატებას, რომლებიც შეიძლება უშუალოდ ზემოქმედებდეს სიმსივნურ უჯრედებზე. მიუხედავად იმისა, რომ კვლევა ლაბორატორიული ხასიათისაა და არ წარმოადგენს კლინიკურ ცდას, მისი ბიოლოგიური დასაბუთება ემთხვევა იმ ეპიდემიოლოგიურ მონაცემებს, რომლებიც ფიზიკურ აქტივობას კიბოს შემცირებულ რისკთან აკავშირებს.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მიხედვით, ფიზიკური უმოქმედობა დაკავშირებულია მსხვილი ნაწლავის კიბოს რისკის დაახლოებით 20–30 პროცენტით ზრდასთან [1]. ფართომასშტაბიანმა მეტაანალიზებმა აჩვენა, რომ რეგულარული ფიზიკური აქტივობა ამცირებს ამ კიბოს განვითარების ალბათობას და აუმჯობესებს გადარჩენას დიაგნოზის დასმის შემდეგაც [5].
ნიუკასლის უნივერსიტეტის კვლევის მნიშვნელობა იმაში მდგომარეობს, რომ ის პირველად აჩვენებს ასეთი მოკლე ფიზიკური აქტივობის პირდაპირ მოლეკულურ ეფექტს კიბოს უჯრედებზე. ათი წუთი წარმოადგენს დროის მინიმალურ ინტერვალს, რომელიც ხელმისაწვდომია თითქმის ყველა ასაკისა და ჯანმრთელობის მდგომარეობის მქონე ადამიანისთვის.
საერთაშორისო გამოცდილება
WHO, აშშ-ის დაავადებათა კონტროლის ცენტრი და ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტი ერთხმად აღნიშნავენ, რომ ფიზიკური აქტივობა კიბოს პრევენციის ერთ-ერთი ძირითადი კომპონენტია [1,6]. The Lancet-ში გამოქვეყნებულმა მიმოხილვებმა დაადასტურა, რომ მსუბუქი და ზომიერი ვარჯიშიც კი მნიშვნელოვნად ამცირებს კიბოს საერთო რისკს [7].
BMJ-ისა და NEJM-ის პუბლიკაციებში ხაზგასმულია, რომ ფიზიკური აქტივობა მოქმედებს როგორც ჰორმონულ, ისე იმუნურ მექანიზმებზე, რაც სიმსივნური პროცესების კონტროლს უწყობს ხელს. ნიუკასლის უნივერსიტეტის ახალი მონაცემები ამ საერთაშორისო მტკიცებულებებს ბიოლოგიურ დონეზე ავსებს.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ფიზიკური უმოქმედობა ფართოდ გავრცელებული პრობლემაა, განსაკუთრებით ქალაქებში. ამ ფონზე კიბოს მზარდი გავრცელება საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სერიოზულ გამოწვევად რჩება. აკადემიური პლატფორმები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ მსგავსი კვლევების კრიტიკულ შეფასებასა და გავრცელებაში, ხოლო https://www.certificate.ge უზრუნველყოფს ჯანმრთელობის ხელშემწყობი პროგრამებისა და სერვისების ხარისხისა და სტანდარტების კონტროლს.
ჯანდაცვის სისტემის შესაძლებლობების გათვალისწინებით, პრევენცია, მათ შორის ფიზიკური აქტივობის წახალისება, ერთ-ერთი ყველაზე ხარჯთეფექტური სტრატეგიაა მსხვილი ნაწლავის კიბოს ტვირთის შესამცირებლად საქართველოში.
მითები და რეალობა
მითი: კიბოს პრევენციისთვის საჭიროა ხანგრძლივი და ინტენსიური ვარჯიში.
რეალობა: ახალი მოლეკულური მონაცემები აჩვენებს, რომ თუნდაც ათწუთიანი ფიზიკური აქტივობა იწვევს ბიოლოგიურად მნიშვნელოვან ცვლილებებს, რომლებიც კიბოს უჯრედების ზრდას აფერხებს [4].
მითი: მცირე ფიზიკურ აქტივობას მნიშვნელობა არ აქვს.
რეალობა: ეპიდემიოლოგიური და ლაბორატორიული კვლევები აჩვენებს, რომ ნებისმიერი დამატებითი მოძრაობა ამცირებს ონკოლოგიურ რისკს.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შეუძლია თუ არა მოკლე ვარჯიშს კიბოს პრევენცია?
მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ მოკლე, მაგრამ რეგულარულ ფიზიკურ აქტივობას აქვს დამცავი ეფექტი.
არის თუ არა ეს ეფექტი მხოლოდ მსხვილი ნაწლავის კიბოსთვის?
ფიზიკური აქტივობა ასევე უკავშირდება ძუძუს, ფილტვისა და სხვა კიბოების შემცირებულ რისკს.
არის თუ არა საკმარისი მხოლოდ ვარჯიში?
ფიზიკური აქტივობა მნიშვნელოვანია, მაგრამ ეფექტი ძლიერდება ჯანსაღ კვებასა და სხვა პრევენციულ ზომებთან ერთად.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ნიუკასლის უნივერსიტეტის კვლევა ადასტურებს, რომ ფიზიკური აქტივობა მოქმედებს კიბოს უჯრედებზე არა მხოლოდ გრძელვადიან, არამედ მოკლევადიან მოლეკულურ დონეზეც. ათწუთიანი ვარჯიში წარმოადგენს რეალისტურ და ფართოდ ხელმისაწვდომ ინტერვენციას, რომელსაც შეუძლია მნიშვნელოვანი წვლილი შეიტანოს მსხვილი ნაწლავის კიბოს პრევენციაში. საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ეს ნიშნავს, რომ პრევენციული გზავნილები უნდა იყოს მარტივი, პრაქტიკული და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული, რათა მოსახლეობამ შეძლოს მათი ყოველდღიურ ცხოვრებაში ინტეგრირება.
წყაროები
- World Health Organization. Physical activity and cancer prevention. https://www.who.int
- International Agency for Research on Cancer. Colorectal cancer. https://www.iarc.who.int
- Campbell JP, Turner JE. Debunking the myth of exercise-induced immune suppression. Exerc Immunol Rev. https://www.ncbi.nlm.nih.gov
- Henson J, et al. Acute exercise-induced serum effects on colorectal cancer cells. Newcastle University. https://www.ncl.ac.uk
- Friedenreich CM, et al. Physical activity and cancer outcomes. CA Cancer J Clin. https://acsjournals.onlinelibrary.wiley.com
- Centers for Disease Control and Prevention. Physical activity and cancer. https://www.cdc.gov
- Lee IM, et al. Physical activity and cancer prevention. The Lancet. https://www.thelancet.com
