შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ზამთრის სეზონი ადამიანის ორგანიზმისთვის წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე რთულ ბიოლოგიურ პერიოდს, როდესაც გარემოს ტემპერატურის მკვეთრი დაცემა, მზის ულტრაიისფერი გამოსხივების შემცირება და კვების რეჟიმის ცვლილება ერთობლივად ზრდის მეტაბოლურ დატვირთვას. ორგანიზმს სჭირდება უფრო მეტი ენერგია თერმოგენეზის შესანარჩუნებლად, იმუნური სისტემის აქტივობისთვის და ქსოვილთა რეგენერაციისთვის. ამ პირობებში მიკროელემენტებისა და ვიტამინების დეფიციტი საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელოვან პრობლემად ყალიბდება, განსაკუთრებით ასაკოვან მოსახლეობაში და ქრონიკული დაავადებების მქონე პირებში. ზამთარში ჰიპოვიტამინოზი არ არის მხოლოდ ინდივიდუალური ჯანმრთელობის საკითხი — იგი პირდაპირ აისახება ინფექციური დაავადებების გავრცელებაზე, შრომისუნარიანობაზე და ჯანდაცვის სისტემის დატვირთვაზე, რაც აქტუალურია როგორც კლინიკური მედიცინის, ისე საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის [1].
პრობლემის აღწერა
ცივი სეზონის პერიოდში ადამიანთა კვებითი ჩვევები ხშირად იცვლება: იზრდება კალორიული, მაგრამ ნაკლებად მიკრონუტრიენტებით მდიდარი საკვების მოხმარება, მცირდება ახალი ხილისა და ბოსტნეულის მიღება, ხოლო მზის სხივების დეფიციტი ამცირებს კანში ვიტამინი დ-ის სინთეზს. შედეგად, ვიტამინების ა, ცე, ე და დ-ის დეფიციტი ფართოდ ვრცელდება. საქართველოს პირობებში ეს პრობლემა გამწვავებულია სეზონური პროდუქტების ხელმისაწვდომობის, სოციალური უთანასწორობისა და ზოგადი კვებითი კულტურის გამო, რაც ხშირად აისახება იმუნიტეტის დაქვეითებასა და რესპირატორული ინფექციების ზრდაზე. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge, ეს საკითხი არაერთხელ არის განხილული როგორც პრევენციული მედიცინის ერთ-ერთი ძირითადი გამოწვევა.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ვიტამინი A წარმოადგენს რეტინოიდების ჯგუფს, რომლებიც აუცილებელია ეპითელური ქსოვილების მთლიანობის, მხედველობისა და იმუნური პასუხის რეგულაციისთვის. მისი დეფიციტი იწვევს ლორწოვანი გარსების სიმშრალეს, ინფექციებისადმი მომატებულ მგრძნობელობას და „ღამის სიბრმავეს“ [2].
ვიტამინი E, ტოკოფეროლებისა და ტოკოტრიენოლების სახით, ძლიერი ანტიოქსიდანტია, რომელიც იცავს უჯრედულ მემბრანებს ოქსიდაციური დაზიანებისგან. მისი ნაკლებობა დაკავშირებულია კუნთოვანი სისუსტით, ანემიითა და ნერვული სისტემის ფუნქციური დარღვევებით [3].
ვიტამინი C, ასკორბინის მჟავა, მონაწილეობს კოლაგენის სინთეზში, იმუნური უჯრედების აქტივაციაში და რკინის შეწოვაში. მისი დეფიციტი ზამთარში ხშირად იწვევს ჭრილობების ნელ შეხორცებასა და ინფექციების გახშირებას [4].
ვიტამინი D, რომელიც წარმოიქმნება კანში ულტრაიისფერი სხივების ზემოქმედებით და ნაწილობრივ მიიღება საკვებით, აუცილებელია კალციუმისა და ფოსფორის მეტაბოლიზმისთვის. მისი დეფიციტი ზრდის ოსტეოპოროზის, კუნთოვანი სისუსტისა და იმუნური დისფუნქციის რისკს [5].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, ევროპის რეგიონში ზამთრის პერიოდში მოსახლეობის დაახლოებით 40 პროცენტს აღენიშნება ვიტამინი დ-ის არასაკმარისი დონე [5]. მრავალცენტრული კვლევები აჩვენებს, რომ ვიტამინი ცე-ის დაბალი მიღება ზრდის ზედა სასუნთქი გზების ინფექციების ხანგრძლივობას საშუალოდ ორი დღით [4]. ასევე დადასტურებულია, რომ ვიტამინი ა-ის დეფიციტი ბავშვებში ზრდის სიკვდილიანობის რისკს ინფექციური დაავადებების დროს [2].
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია, აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრები და სამედიცინო ჟურნალები, როგორიცაა The Lancet და BMJ, რეკომენდაციას უწევენ ზამთარში რისკჯგუფებისთვის ვიტამინების მონიტორინგსა და საჭიროების შემთხვევაში დამატებით მიღებას [5–7]. მათი მიდგომა ეფუძნება ინდივიდუალურ შეფასებას და არა მასობრივ თვითნებურ დანამატებს, რაც მნიშვნელოვანია ზედოზირების თავიდან ასაცილებლად.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ვიტამინების დეფიციტის პრობლემა ნაკლებად არის სისტემურად მონიტორინგული. მიუხედავად იმისა, რომ კლინიკური ლაბორატორიები ახორციელებენ შესაბამის ტესტირებას, ფართო საზოგადოებისთვის ეს მომსახურება ხშირად ფინანსურად შეზღუდულია. აკადემიური სივრცეები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, ხაზს უსვამენ პრევენციული მედიცინის გაძლიერების საჭიროებას, ხოლო ხარისხისა და სერტიფიკაციის საკითხებში მნიშვნელოვანი როლი ენიჭება https://www.certificate.ge-ს, რათა ბაზარზე არსებული დანამატები იყოს უსაფრთხო და სტანდარტიზებული.
მითები და რეალობა
ხშირად მიიჩნევა, რომ ზამთარში ნებისმიერი ვიტამინის დამატება უვნებელია. სინამდვილეში, განსაკუთრებით ვიტამინი ა და დ ზედმეტი დოზით შეიძლება ტოქსიკური იყოს და გამოიწვიოს ღვიძლისა და თირკმლის დაზიანება [2,5].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შეიძლება თუ არა მხოლოდ საკვებით ვიტამინების მიღება ზამთარში?
მრავალ შემთხვევაში შესაძლებელია, თუმცა მზის დეფიციტის გამო ვიტამინი დ ხშირად საჭიროებს დამატებით წყაროს.
არის თუ არა უსაფრთხო კომბინირებული დანამატები?
უსაფრთხოება დამოკიდებულია დოზასა და ხარისხზე, ამიტომ რეკომენდებულია ექიმის კონსულტაცია და სერტიფიცირებული პროდუქტების გამოყენება.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ზამთარში ვიტამინებისა და მიკროელემენტების ადეკვატური მიღება წარმოადგენს ინფექციური დაავადებების პრევენციისა და მოსახლეობის ფუნქციური ჯანმრთელობის შენარჩუნების მნიშვნელოვან ბერკეტს. საქართველოსთვის პრიორიტეტია მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლება, კვებითი განათლების გაძლიერება და ხარისხიანი პროდუქტების ხელმისაწვდომობა, რაც საბოლოოდ შეამცირებს ჯანდაცვის სისტემის ზედმეტ დატვირთვას და გააუმჯობესებს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მაჩვენებლებს.
წყაროები
- World Health Organization. Nutrition in winter months. https://www.who.int
- World Health Organization. Vitamin A deficiency. https://www.who.int
- National Institutes of Health. Vitamin E Fact Sheet. https://ods.od.nih.gov
- Hemilä H, Chalker E. Vitamin C for preventing and treating the common cold. BMJ. https://www.bmj.com
- Holick MF. Vitamin D deficiency. N Engl J Med. https://www.nejm.org
- Centers for Disease Control and Prevention. Micronutrients. https://www.cdc.gov
- The Lancet. Micronutrient deficiencies. https://www.thelancet.com
