შეთქმულების თეორიების მორწმუნეთა ტვინი მართლაც განსხვავებულია – მეცნიერება ადასტურებს | Sheniekimi.ge
ავტორი: პროფესორი გიორგი ფხაკაძე, საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტის ხელმძღვანელი. sheniekimi.ge | ოფიციალური სამედიცინო საინფორმაციო პლატფორმა
რა ხდება შეთქმულების თეორიების მორწმუნეთა ტვინში?
მეცნიერულად დადასტურდა, რომ შეთქმულების თეორიებისადმი მიდრეკილება არა მხოლოდ სოციო-კულტურული ფაქტორებით აიხსნება, არამედ პირდაპირ კავშირშია ადამიანის ტვინის მუშაობასთან და ფსიქოლოგიურ მახასიათებლებთან. ახლახან გამოქვეყნებული კვლევის მიხედვით, შეთქმულების მორწმუნეებს ახასიათებთ ტვინის განსაკუთრებული ტენდენცია – ქაოსშიც კი ეძებონ კანონზომიერება და „დალაგებული სურათი“.
წყარო: European Journal of Social Psychology
„კავშირების დანახვა იქ, სადაც ისინი არ არსებობს“ — ტვინის ხრიკი
ადამიანის ტვინი ევოლუციურად ისეა მოწყობილი, რომ მან უნდა შეძლოს სწრაფად ამოიცნოს საფრთხე — ეს იყო გადარჩენის მექანიზმი. სწორედ ამ განწყობამ შექმნა ტენდენცია, რომელსაც მეცნიერები ილუზორულ შაბლონურ აღქმას (illusory pattern perception) უწოდებენ — როცა ადამიანი ხედავს კავშირს ისეთ შემთხვევით მოვლენებს შორის, სადაც სინამდვილეში არანაირი კავშირი არ არის.
მაგალითი: კვლევაში შეთქმულების თეორიების მორწმუნეებმა ჩვეულებრივ ადამიანებზე ბევრად ხშირად „დალაგებული სურათი“ დაინახეს შემთხვევით მონასმებში, ქაოტურ ნახატებსა და მონეტების ჩხარუნის სერიებში.
პიროვნული თვისებები: ვინ არის მიდრეკილი შეთქმულებისადმი?
მეცნიერებმა განსაზღვრეს რამდენიმე ფსიქოლოგიური მახასიათებელი, რომლებიც ხშირად გვხვდება შეთქმულების მორწმუნეებში:
• ნარცისიზმი – საკუთარი მნიშვნელობის გადაჭარბებული შეგრძნება
• უნიკალურობის მოთხოვნა – განცდა, რომ მხოლოდ მე ვიცი „ნამდვილი სიმართლე“
• ემოციური არასტაბილურობა – მუდმივი შფოთვა და დრამატული აზროვნება
• ანტაგონიზმი და აგრესიულობა – სხვებისადმი სკეპტიკური ან მტრული დამოკიდებულება
• კაოსით გატაცება – სამყაროს ქაოტურ აღქმაში სიამოვნების პოვნა
საინტერესოა, რომ ეს თვისებები შესაძლოა როგორც მიზეზად, ასევე შედეგად ითვლებოდეს შეთქმულების რწმენის ჩამოყალიბებისას.
რატომ არის ეს ყველაფერი მნიშვნელოვანი?
შეთქმულების თეორიები მხოლოდ ინდივიდუალური რწმენა არ არის — ისინი რეალურ ზიანს აყენებს საზოგადოებას: ეჭვს აჩენს ვაქცინებზე, სამეცნიერო კვლევებზე, სამედიცინო სისტემებზე, არღვევს ნდობას დემოკრატიული ინსტიტუტებისადმი და ხელს უწყობს დეზინფორმაციის გავრცელებას.
შეთქმულების მორწმუნე ხშირად თავს თვლის „შიდა წრის წევრად“, ვისაც „დამალული სიმართლე“ გააჩნია, და ამით იგი მეტად რადიკალიზდება.
როგორ ვებრძოლოთ შეთქმულებებს?
1. განათლება კრიტიკული აზროვნების მიმართულებით – სკოლებში, უნივერსიტეტებში და საზოგადოებრივ მედიაში
2. ემპათიური კომუნიკაცია – შეთქმულების მორწმუნეებთან აგრესიის გარეშე საუბარი
3. მტკიცებულებების სწორად მიწოდება – მეცნიერების მარტივი ენით გადმოცემა
4. სოციალური მხარდაჭერა – ფსიქოლოგიური კეთილდღეობის გაუმჯობესება
შეჯამება:
•ტვინი, რომელიც ეძებს შაბლონებს, ხშირად „ხედავს“ შეთქმულებას იქ, სადაც ის არ არსებობს
•ნარცისიზმი, უნიკალურობის მოთხოვნა და ემოციური არასტაბილურობა ამტკიცებს შეთქმულებისადმი მიდრეკილებას
•შეთქმულების თეორიები დეზინფორმაციის და ჯანმრთელობის კრიზისების ერთ-ერთი მთავარი წყაროა
•ერთადერთი გზა მათ წინააღმდეგ ბრძოლაში – განათლება, ფსიქო-სოციალური მხარდაჭერა და სამეცნიერო ცნობიერების ამაღლება
კითხვა & პასუხი
შესაძლებელია შეთქმულების მორწმუნე დაიყოლიოს სიმართლეზე?
დიახ, თუმცა ამას სჭირდება დრო, ემპათიური მიდგომა და სწორი ინფორმაციის დოზირებული მიწოდება.
არის თუ არა შეთქმულების რწმენა ფსიქიური დაავადება?
არა. ეს არ ნიშნავს ფსიქიურ დაავადებას, თუმცა ის ხშირად უკავშირდება ფსიქოლოგიურ პრობლემებს და ემოციურ შფოთს.
შეიძლება თუ არა შეთქმულების რწმენა გავრცელდეს, როგორც ვირუსი?
სწორედ ასე ხდება — სოციალურ ქსელებში ეს რწმენები ხშირად ვირუსულად ვრცელდება და იმეორებს ინფექციური დაავადებების ლოგიკას.
გადმოწერე აპლიკაცია “შენი ექიმი” – პირველი ქართული სამედიცინო პლატფორმა!
მიიღე სანდო და აქტუალური ინფორმაცია ჯანმრთელობის შესახებ – საქართველოდან და მთელი მსოფლიოდან.
Telegram არხი: https://t.me/SheniEkimi
შენი ექიმი – ცოდნა ჯანმრთელობისთვის.
ლიტერატურა:
1. van Prooijen JW, Ligthart JEM. Illusory pattern perception predicts belief in conspiracies and the supernatural. Eur J Soc Psychol. 2020;50(1):160-173. doi:10.1002/ejsp.2331
2. Imhoff R, Lamberty P. A biobehavioral framework of conspiracy beliefs. Curr Opin Psychol. 2022;47:101351. doi:10.1016/j.copsyc.2022.101351
3. Douglas KM, Sutton RM. The psychology of conspiracy theories. Curr Dir Psychol Sci. 2018;26(6):538–542. doi:10.1177/0963721417718261
გადმოწერე აპლიკაცია „შენი ექიმი“ – პირველი ქართული სამედიცინო პლატფორმა!
მიიღე სანდო და აქტუალური ინფორმაცია ჯანმრთელობის შესახებ – საქართველოდან და მთელი მსოფლიოდან.
Telegram არხი: https://t.me/SheniEkimi
შენი ექიმი – ცოდნა ჯანმრთელობისთვის.
