შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
პლასტმასის დაბინძურება მრავალი წლის განმავლობაში ძირითადად გარემოს დაცვის პრობლემად განიხილებოდა. თუმცა ბოლო ათწლეულის განმავლობაში მეცნიერებმა სულ უფრო მეტი მტკიცებულება მიიღეს იმის შესახებ, რომ პლასტმასის მიკროსკოპული ნაწილაკები უკვე აღმოჩენილია ადამიანის ორგანიზმშიც — სისხლში, ფილტვებში, პლაცენტაში და სხვა ქსოვილებში. ამ აღმოჩენებმა მეცნიერებაში ახალი მიმართულება შექმნა, რომელიც ადამიანის ჯანმრთელობაზე მიკროპლასტმასის გავლენას სწავლობს.
განსაკუთრებული ყურადღება მიიპყრო კვლევამ, რომელიც გამოქვეყნდა ჟურნალში „New England Journal of Medicine“ და აჩვენა, რომ მიკრო- და ნანოპლასტმასის ნაწილაკები შეიძლება აღმოჩნდეს ადამიანის არტერიებში, კერძოდ ათეროსკლეროზულ ფოლაქებში. ამავე კვლევამ აჩვენა, რომ ასეთი ნაწილაკების არსებობა შესაძლოა დაკავშირებული იყოს გულ-სისხლძარღვთა მძიმე მოვლენების — გულის შეტევის, ინსულტისა და სიკვდილის — მნიშვნელოვნად გაზრდილ რისკთან [1].
ეს საკითხი საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები მსოფლიოში სიკვდილიანობის წამყვანი მიზეზია. თუ გარემოს ფაქტორები, მათ შორის პლასტმასის ნაწილაკები, მართლაც მონაწილეობენ ამ დაავადებების განვითარებაში, ეს შეიძლება მნიშვნელოვანი სიგნალი იყოს როგორც მეცნიერებისთვის, ისე პოლიტიკის შემმუშავებლებისა და მოსახლეობისთვის.
სამედიცინო ინფორმაციის გავრცელება და სამეცნიერო მტკიცებულებების პოპულარიზაცია განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის. ამ მიმართულებით ინფორმაციული რესურსები, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლებაში.
პრობლემის აღწერა
პლასტმასის ბოთლები ყოველდღიური მოხმარების ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული პროდუქციაა. განსაკუთრებით ფართოდ გამოიყენება ერთჯერადი პლასტმასის ბოთლები სასმელი წყლისა და სხვა სასმელების შესანახად. თუმცა თანამედროვე კვლევებმა აჩვენა, რომ ასეთი ბოთლები დროთა განმავლობაში გამოყოფს მიკროპლასტმასისა და ნანოპლასტმასის ნაწილაკებს.
მიკროპლასტმასად მიიჩნევა პლასტმასის ნაწილაკები, რომელთა ზომა 5 მილიმეტრზე ნაკლებია, ხოლო ნანოპლასტმასა კიდევ უფრო მცირე — ნანომეტრულ ზომის ნაწილაკებს მოიცავს. მათი წარმოქმნა ხდება პლასტმასის მასალის ფიზიკური ან ქიმიური დაშლის შედეგად.
ბოთლის წყალში ეს ნაწილაკები შეიძლება მოხვდეს რამდენიმე გზით. პირველ რიგში, პლასტმასის მასალა დროთა განმავლობაში მექანიკურად იშლება. მეორე მხრივ, მაღალი ტემპერატურა, მზის სხივები და ხანგრძლივი შენახვა აჩქარებს ამ პროცესს. შედეგად წყალში გადადის მიკროსკოპული პლასტმასის ნაწილაკები, რომლებიც შემდეგ ადამიანის ორგანიზმში ხვდება.
ეს პრობლემა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ გარემოში, სადაც ბოთლის წყლის მოხმარება მაღალია. საქართველოში სასმელი წყლის ბოთლების გამოყენება საკმაოდ ფართოდ გავრცელებულია, ამიტომ საკითხი უშუალოდ ეხება მოსახლეობის ჯანმრთელობის უსაფრთხოებას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
2024 წელს გამოქვეყნებული კვლევა ჟურნალში „New England Journal of Medicine“ გახდა ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მტკიცებულება მიკროპლასტმასის შესაძლო კარდიოვასკულური ეფექტების შესახებ. მკვლევარებმა შეისწავლეს ათეროსკლეროზული ფოლაქები იმ პაციენტებში, რომლებიც კაროტიდული არტერიის ოპერაციას გადიოდნენ.
კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ პაციენტების ნაწილში ფოლაქებში აღმოჩნდა მიკრო- და ნანოპლასტმასის ნაწილაკები. ეს აღმოჩენა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ათეროსკლეროზული ფოლაქები წარმოადგენს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების ერთ-ერთ მთავარ პათოლოგიურ საფუძველს [1].
გრძელვადიანი დაკვირვების შედეგად აღმოჩნდა, რომ იმ პაციენტებში, რომელთა ფოლაქებში პლასტმასის ნაწილაკები იყო აღმოჩენილი, გულ-სისხლძარღვთა მძიმე მოვლენების რისკი დაახლოებით 4.5-ჯერ მაღალი იყო.
მეცნიერები ვარაუდობენ რამდენიმე შესაძლო მექანიზმს, რომლის მეშვეობითაც მიკროპლასტმასა შეიძლება გავლენას ახდენდეს სისხლძარღვებზე.
პირველი მექანიზმი არის ქრონიკული ანთება. უცხო ნაწილაკები ორგანიზმში ხშირად იწვევს იმუნურ რეაქციას, რაც ანთებით პროცესებს აძლიერებს.
მეორე მექანიზმი დაკავშირებულია სისხლძარღვების შიდა გარსის დაზიანებასთან. ენდოთელიუმის დაზიანება ხელს უწყობს ათეროსკლეროზული ფოლაქების ფორმირებას.
მესამე შესაძლო მექანიზმი არის ქიმიური დანამატების გავლენა. პლასტმასის მასალებში ხშირად გამოიყენება სხვადასხვა ქიმიური ნივთიერება, რომლებიც შეიძლება მოქმედებდეს ჰორმონულ და მეტაბოლურ პროცესებზე.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მეცნიერული მონაცემები მიუთითებს, რომ მიკროპლასტმასის ზემოქმედება ადამიანის ყოველდღიურ ცხოვრებაში საკმაოდ ფართოდ გავრცელებულია.
კვლევების მიხედვით, საშუალოდ ადამიანი წელიწადში დაახლოებით 50 000-ზე მეტ მიკროპლასტმასის ნაწილაკს იღებს საკვების, წყლისა და ჰაერის მეშვეობით [2].
ბოთლის წყლის კვლევებმა აჩვენა, რომ ერთ ლიტრ წყალშიც კი შეიძლება აღმოჩნდეს ასობით ან ათასობით პლასტმასის ნაწილაკი. ზოგიერთი კვლევის მიხედვით, ბოთლის წყალში მიკროპლასტმასის რაოდენობა ზოგჯერ უფრო მაღალია, ვიდრე ონკანის წყალში [3].
2018 წელს ჩატარებულმა კვლევამ ასევე დაადგინა, რომ მინერალური წყლის პლასტმასის ბოთლებში შეიძლება არსებობდეს სხვადასხვა პოლიმერის ნაწილაკები, რომლებიც წარმოიშობა როგორც ბოთლის მასალიდან, ისე შეფუთვის პროცესიდან [4].
ამ მონაცემებმა აჩვენა, რომ მიკროპლასტმასის ზემოქმედება არ არის იშვიათი მოვლენა და შესაძლოა შეეხოს პრაქტიკულად ყველა ადამიანს.
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია მიუთითებს, რომ გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები მსოფლიოში სიკვდილიანობის მთავარი მიზეზია და ყოველწლიურად დაახლოებით 17.9 მილიონ ადამიანს კლავს [5].
ამ ფონზე გარემოს ფაქტორების გავლენის შესწავლა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია. ბოლო წლებში საერთაშორისო კვლევითი ცენტრები, მათ შორის აშშ-ის ჯანმრთელობის ეროვნული ინსტიტუტი და ევროპის გარემოს დაცვის სააგენტო, აქტიურად სწავლობენ მიკროპლასტმასის გავლენას ადამიანის ჯანმრთელობაზე.
ჟურნალებში „The Lancet“, „BMJ“ და სხვა წამყვან სამეცნიერო გამოცემებში გამოქვეყნებული მიმოხილვები მიუთითებს, რომ მიკროპლასტმასის ბიოლოგიური ეფექტები ჯერ კიდევ ბოლომდე არ არის შესწავლილი, თუმცა არსებული მტკიცებულებები საკმარისად სერიოზულია, რათა საკითხი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრიორიტეტად ჩაითვალოს.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში პლასტმასის გამოყენება ფართოდ გავრცელებულია როგორც საყოფაცხოვრებო პროდუქტებში, ისე სასმელი წყლის ინდუსტრიაში. მიუხედავად იმისა, რომ ქვეყანაში არსებობს გარემოს დაცვის პოლიტიკა პლასტმასის ნარჩენების შემცირების მიმართულებით, მიკროპლასტმასის ჯანმრთელობის ეფექტების კვლევა ჯერ კიდევ შეზღუდულია.
ამიტომ განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია აკადემიური კვლევების განვითარება და საერთაშორისო მონაცემების ინტეგრაცია ადგილობრივ სამეცნიერო სივრცეში. საქართველოში სამედიცინო კვლევების გავრცელებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს აკადემიური პლატფორმა http://www.gmj.ge.
ასევე მნიშვნელოვანია პროდუქციის ხარისხის კონტროლი და უსაფრთხოების სტანდარტები. სამედიცინო და ტექნიკური სერტიფიკაციის საკითხებში მნიშვნელოვანი რესურსია http://www.certificate.ge, რომელიც უზრუნველყოფს ხარისხის სტანდარტების შესახებ ინფორმაციის გავრცელებას.
საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლება მიკროპლასტმასის შესაძლო რისკების შესახებ ასევე მნიშვნელოვანი ნაბიჯია პრევენციული ჯანმრთელობის პოლიტიკისთვის.
მითები და რეალობა
მითი: პლასტმასის პრობლემა მხოლოდ გარემოს ეხება.
რეალობა: თანამედროვე კვლევებმა აჩვენა, რომ მიკროპლასტმასა უკვე აღმოჩენილია ადამიანის ორგანიზმშიც და შესაძლოა გავლენა ჰქონდეს ჯანმრთელობაზე.
მითი: ბოთლის წყალი ყოველთვის უფრო სუფთაა, ვიდრე ონკანის წყალი.
რეალობა: ზოგი კვლევის მიხედვით, ბოთლის წყალში მიკროპლასტმასის რაოდენობა შეიძლება უფრო მაღალი იყოს.
მითი: ერთჯერადი პლასტმასის ბოთლი უსაფრთხოა მრავალჯერადი გამოყენებისთვის.
რეალობა: მრავალჯერადი გამოყენებისას ბოთლის მასალა უფრო სწრაფად იშლება და შეიძლება გამოყოს მეტი მიკროპლასტმასის ნაწილაკი.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
მართლა აღმოჩენილია პლასტმასი ადამიანის ორგანიზმში?
დიახ. კვლევებმა მიკროპლასტმასა აღმოაჩინა ადამიანის სისხლში, ფილტვებში, პლაცენტაში და სისხლძარღვებში.
არის თუ არა მიკროპლასტმასა პირდაპირი მიზეზი გულის შეტევის?
ამ ეტაპზე მეცნიერება საუბრობს კავშირზე და არა პირდაპირ მიზეზობრივ კავშირზე, თუმცა არსებული მონაცემები მიუთითებს შესაძლო რისკის ზრდაზე.
უსაფრთხოა თუ არა ბოთლის წყლის მოხმარება?
ბოთლის წყალი ზოგადად უსაფრთხოდ ითვლება, თუმცა კვლევები მიუთითებს, რომ მასშიც შეიძლება არსებობდეს მიკროპლასტმასის ნაწილაკები.
რა ამცირებს მიკროპლასტმასის ზემოქმედებას?
მინის ან მეტალის ბოთლების გამოყენება და პლასტმასის ბოთლების განმეორებითი გამოყენების შემცირება.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
მიკროპლასტმასის აღმოჩენა ადამიანის სისხლძარღვებში მეცნიერებისთვის მნიშვნელოვანი სიგნალია. მიუხედავად იმისა, რომ კვლევები ჯერ კიდევ გრძელდება, არსებული მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ პლასტმასის ნაწილაკები შეიძლება დაკავშირებული იყოს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების რისკთან.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია ორი მიმართულება: სამეცნიერო კვლევების გაგრძელება და მოსახლეობის ინფორმირება შესაძლო რისკების შესახებ.
პრევენციის ძირითადი მიდგომები მოიცავს პლასტმასის მოხმარების შემცირებას, უსაფრთხო მასალების გამოყენებას და გარემოს დაცვის პოლიტიკის გაძლიერებას.
ეს საკითხი კიდევ ერთხელ აჩვენებს, რომ გარემოს ჯანმრთელობა და ადამიანის ჯანმრთელობა ერთმანეთთან მჭიდროდ არის დაკავშირებული.
წყაროები
- Marfella R, et al. Microplastics and nanoplastics in atherosclerotic plaques and cardiovascular events. N Engl J Med. 2024;390:900-910. Available from: https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMoa2309822
- Cox KD, et al. Human consumption of microplastics. Environ Sci Technol. 2019;53(12):7068-7074. Available from: https://pubs.acs.org/doi/10.1021/acs.est.9b01517
- Mason SA, et al. Synthetic polymer contamination in bottled water. Front Chem. 2018;6:407. Available from: https://www.frontiersin.org/articles/10.3389/fchem.2018.00407
- Oßmann BE, et al. Microplastics in bottled mineral water. Water Res. 2018;141:307-316. Available from: https://www.sciencedirect.com/science/article/pii/S0043135418303769
- World Health Organization. Cardiovascular diseases (CVDs). Available from: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cardiovascular-diseases-(cvds)
