მარიამ უგრელიძე — ქართული პედიატრიის ფუძემდებელი და ბავშვთა ჯანმრთელობის დაცვის პიონერი
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ბავშვთა ჯანმრთელობის დაცვა საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი მიმართულებაა. სწორედ ბავშვობის პერიოდში ყალიბდება ჯანმრთელობის საფუძველი, რომელიც ადამიანის მთელი ცხოვრების განმავლობაში განსაზღვრავს როგორც ფიზიკურ, ისე ფსიქიკურ კეთილდღეობას. ამ მიზეზით, პედიატრია თანამედროვე მედიცინისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სისტემაში განსაკუთრებულ ადგილს იკავებს.
საქართველოს სამედიცინო ისტორია იცნობს არაერთ მნიშვნელოვან ფიგურას, თუმცა განსაკუთრებული ადგილი უჭირავს მარიამ უგრელიძეს — ექიმს, მეცნიერსა და პედაგოგს, რომელსაც ხშირად ქართული პედიატრიის ერთ-ერთ ფუძემდებლად მიიჩნევენ. მისი პროფესიული საქმიანობა სცდებოდა მხოლოდ კლინიკურ პრაქტიკას: იგი ერთდროულად იყო მკვლევარი, საზოგადოებრივი ჯანდაცვის აქტიური დამცველი და ბავშვთა ჯანმრთელობის სისტემური განვითარებისთვის მომუშავე სპეციალისტი.
მარიამ უგრელიძის საქმიანობა განსაკუთრებით საინტერესოა იმითაც, რომ იგი მუშაობდა რთულ ისტორიულ ეპოქაში — პოლიტიკური რეპრესიების, სოციალური კრიზისებისა და ჯანდაცვის სისტემის ჩამოყალიბების პერიოდში. სწორედ ამ გარემოში მან შეძლო პედიატრიული მეცნიერების განვითარება, სამეცნიერო სკოლების ჩამოყალიბება და ბავშვთა ჯანმრთელობის დაცვის თანამედროვე პრინციპების დამკვიდრება საქართველოში.
ამგვარი ისტორიული გამოცდილება მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ისტორიული თვალსაზრისით, არამედ თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვისაც, რადგან იგი ნათლად აჩვენებს, თუ როგორ შეუძლია ინდივიდუალურ პროფესიონალიზმსა და ეთიკურ პასუხისმგებლობას გავლენა მოახდინოს ჯანდაცვის სისტემის განვითარებაზე.
პრობლემის აღწერა
მე-20 საუკუნის დასაწყისში ბავშვთა ჯანმრთელობის მდგომარეობა მსოფლიოს ბევრ ქვეყანაში რთული იყო. ინფექციური დაავადებები, არასაკმარისი სანიტარული პირობები, ბავშვთა კვების პრობლემები და სამედიცინო მომსახურების ნაკლებობა მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენდა როგორც ევროპაში, ისე საქართველოში.
საქართველოში მდგომარეობას განსაკუთრებით ართულებდა ის ფაქტი, რომ ქვეყანაში პედიატრიული მედიცინა ჯერ კიდევ ჩამოყალიბების პროცესში იყო. სპეციალიზებული კლინიკური მომსახურება, სამეცნიერო კვლევები და პედიატრიული განათლება სისტემურად არ არსებობდა. სწორედ ასეთ პირობებში დაიწყო მარიამ უგრელიძემ საკუთარი პროფესიული საქმიანობა.
მისი ცხოვრების გზა მჭიდროდ უკავშირდება იმდროინდელ პოლიტიკურ და სოციალურ პროცესებს. პეტერბურგში სამედიცინო განათლების მისაღებად ჩასულ ახალგაზრდა ქართველ სტუდენტს 1905 წლის რევოლუციის მოვლენები მოუსწრო. სტუდენტი ქუჩებში დაჭრილ მუშებს სამედიცინო დახმარებას უწევდა, რის გამოც 1906 წელს იგი დააპატიმრეს.
პატიმრობიდან გათავისუფლების შემდეგ მარიამ უგრელიძეს რუსეთის უმაღლეს სასწავლებლებში სწავლის გაგრძელება აუკრძალეს. მიუხედავად ამ სირთულეებისა, მან შეძლო განათლების გაგრძელება ევროპაში. საფრანგეთში, მონპელიეს უნივერსიტეტის სამედიცინო ფაკულტეტის დასრულების შემდეგ, 1909 წელს იგი შვეიცარიაში, ლოზანაში გაემგზავრა, სადაც სწავლა განაგრძო.
საზღვარგარეთ მიღებული განათლების მიუხედავად, მეფისდროინდელი რუსეთის კანონმდებლობა უცხოური დიპლომის მქონე ექიმებს პრაქტიკის საშუალებას არ აძლევდა. დიდი ძალისხმევის შედეგად მარიამ უგრელიძემ მაინც შეძლო პრაქტიკის გავლა და რუსული სამედიცინო დიპლომის მიღება. სწორედ ამ პერიოდში აირჩია მან პედიატრიის მიმართულება — სფერო, რომელიც მომავალში მისი ცხოვრების მთავარ საქმედ იქცა.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
პედიატრია, როგორც სამედიცინო დისციპლინა, განსაკუთრებულ ცოდნასა და მიდგომას მოითხოვს, რადგან ბავშვთა ორგანიზმი განსხვავდება ზრდასრული ადამიანის ორგანიზმისგან როგორც ფიზიოლოგიური, ისე იმუნოლოგიური თვალსაზრისით. ბავშვთა ასაკში დაავადებების მიმდინარეობა, დიაგნოსტიკა და მკურნალობა ხშირად განსხვავებული პრინციპებით ხორციელდება [1].
მარიამ უგრელიძის პროფესიული საქმიანობა სწორედ ამ განსხვავებების მეცნიერულ გააზრებასა და პრაქტიკაში გამოყენებას ეფუძნებოდა. მისი კლინიკური მუშაობა განსაკუთრებით კონცენტრირებული იყო ბავშვთა ინფექციური დაავადებების, კვებითი მდგომარეობისა და სოციალური გარემოს გავლენის შესწავლაზე.
მნიშვნელოვანი იყო მისი მიდგომა, რომელიც თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრინციპებთანაც თანხვედრაშია: ბავშვის ჯანმრთელობა მხოლოდ ინდივიდუალური დაავადების მკურნალობას არ ნიშნავს, არამედ დამოკიდებულია ოჯახურ გარემოზე, კვებაზე, ჰიგიენაზე და სოციალურ პირობებზე [2].
მისი საქმიანობის ერთ-ერთი განსაკუთრებული ეპიზოდი დაკავშირებულია 1937 წლის რეპრესიების პერიოდთან. ერთ საღამოს ექიმს სატელეფონო ზარი მიუვიდა თბილისის რკინიგზის სადგურიდან. სადგურში იდგა ვაგონი, რომელშიც რეპრესირებული ოჯახების ბავშვები იყვნენ მოთავსებული და რუსეთში გადაყვანას ელოდნენ.
მარიამ უგრელიძე შუაღამისას მივიდა სადგურში და განაცხადა, რომ ბავშვები დიზენტერიით იყვნენ დაავადებულები და მათი ტრანსპორტირება ეპიდემიის გავრცელების საფრთხეს ქმნიდა. მიუხედავად საწყისი წინააღმდეგობისა, სადგურის უფროსმა მისი არგუმენტები მიიღო.
საბუთს ხელი მოაწერა ცნობილმა ინფექციონისტმა ბესო ოქროპირიძემ, რამაც გადაწყვეტილებას დამატებითი სამედიცინო სანდოობა შესძინა. როდესაც ვაგონი გახსნეს, შიგ ათობით შეშინებული და ნამტირალევი ბავშვი აღმოჩნდა.
იმ დროის პოლიტიკური რეალობის გათვალისწინებით, ასეთი ნაბიჯი ექიმებისთვის სერიოზულ საფრთხეს წარმოადგენდა. თუმცა მათი გადაწყვეტილება ათობით ბავშვის სიცოცხლის გადარჩენის საფუძველი გახდა.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მსოფლიოში ბავშვთა ჯანმრთელობის გაუმჯობესება საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან წარმატებად ითვლება. მაგალითად, გაეროს მონაცემებით, 1990 წლიდან დღემდე ხუთ წლამდე ასაკის ბავშვთა სიკვდილიანობა მსოფლიოში თითქმის ნახევარზე მეტით შემცირდა [3].
ამ წარმატებაში დიდი როლი ითამაშა პედიატრიული მეცნიერების განვითარებამ, ვაქცინაციის პროგრამებმა, ინფექციური დაავადებების კონტროლმა და ბავშვთა კვების გაუმჯობესებამ.
მე-20 საუკუნის დასაწყისში ბავშვთა სიკვდილიანობა ევროპასა და კავკასიაში საკმაოდ მაღალი იყო, განსაკუთრებით ინფექციური დაავადებების გამო. პედიატრიული სპეციალისტების საქმიანობა სწორედ ამ პრობლემების შემცირებაზე იყო ორიენტირებული.
საქართველოს სამედიცინო განათლების სისტემის განვითარებაში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ჰქონდა თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტის სამედიცინო სკოლას, რომლის აკადემიური სივრცეც დღემდე აისახება ისეთ პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.gmj.ge — სამეცნიერო პუბლიკაციების მნიშვნელოვანი რესურსი.
საერთაშორისო გამოცდილება
ბავშვთა ჯანმრთელობის დაცვა თანამედროვე საერთაშორისო ორგანიზაციების ერთ-ერთი მთავარი პრიორიტეტია. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია განსაკუთრებულ ყურადღებას უთმობს ბავშვთა კვებას, ინფექციური დაავადებების პრევენციას და ვაქცინაციას [4].
სამედიცინო ჟურნალები, როგორიცაა The Lancet და BMJ, ხაზს უსვამენ იმას, რომ ბავშვთა ჯანმრთელობა პირდაპირ დაკავშირებულია ქვეყნის სოციალურ და ეკონომიკურ განვითარებასთან [5].
სწორედ ამ კონტექსტში მნიშვნელოვანია ისეთი ისტორიული ფიგურების როლი, როგორებიც იყვნენ პედიატრიის პიონერები სხვადასხვა ქვეყანაში. მათი საქმიანობა ხშირად ქმნიდა საფუძველს ეროვნული პედიატრიული სკოლების ჩამოყალიბებისთვის.
მარიამ უგრელიძის საქმიანობა სწორედ ასეთ პროცესთან არის დაკავშირებული საქართველოში.
საქართველოს კონტექსტი
1921 წელს თბილისის სახელმწიფო უნივერსიტეტში დაარსდა პედიატრიის კათედრა, რომლის ფუძემდებელი პროფესორი სიმონ გოგიტიძე იყო. ამ კათედრაზე მნიშვნელოვან სამეცნიერო და კლინიკურ საქმიანობას სწორედ მარიამ უგრელიძე ახორციელებდა.
1930 წელს მას მეცნიერებათა დოქტორის ხარისხი მიენიჭა და სამკურნალო ფაკულტეტის ბავშვთა სნეულებათა კათედრის ხელმძღვანელად დაინიშნა.
მომდევნო სამი ათწლეულის განმავლობაში იგი აქტიურად მუშაობდა როგორც ექიმი, პედაგოგი და მეცნიერი. მის საქმიანობას დიდი გავლენა ჰქონდა საქართველოში პედიატრიული განათლებისა და სამეცნიერო კვლევების განვითარებაზე.
1929 წელს მისი ინიციატივით დაარსდა საქართველოს პედიატრთა საზოგადოება, რომლის თავმჯდომარეც თავად გახდა. მისი გარდაცვალების შემდეგ საზოგადოებას მარიამ უგრელიძის სახელი მიენიჭა.
მისი საქმიანობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი ასპექტი იყო საზოგადოებრივი მედიცინის პრაქტიკული მიდგომა. იგი ფეხით მოგზაურობდა საქართველოს სხვადასხვა რეგიონში, სწავლობდა ბავშვთა ჯანმრთელობის მდგომარეობას, ოჯახურ პირობებს და კვების ტრადიციებს.
ასეთი კვლევები თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვისაც მნიშვნელოვანია, რადგან ჯანმრთელობის პრობლემების შეფასება მხოლოდ კლინიკურ გარემოში შეუძლებელია.
საქართველოში საზოგადოებრივი ჯანდაცვის საკითხებზე ინფორმაციის გავრცელებას ხელს უწყობს პლატფორმები, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, რომლებიც სამედიცინო ცოდნის პოპულარიზაციას ემსახურება. ამასთანავე, ჯანდაცვის სფეროში ხარისხისა და პროფესიული სტანდარტების მნიშვნელობა ასახულია ისეთ რესურსებზე, როგორიცაა https://www.certificate.ge.
მითები და რეალობა
ისტორიულ ფიგურებთან დაკავშირებით ხშირად ჩნდება მითები, რომლებიც მათ საქმიანობას ზედმეტად ამარტივებს ან პირიქით — გადაჭარბებულ გმირობად წარმოაჩენს.
მარიამ უგრელიძის შემთხვევაშიც მნიშვნელოვანია მისი საქმიანობის შეფასება სამეცნიერო და ისტორიული კონტექსტის გათვალისწინებით.
რეალობა ისაა, რომ მისი მთავარი წვლილი არ შემოიფარგლება ერთ კონკრეტულ გმირულ ეპიზოდში. მისი რეალური მნიშვნელობა დაკავშირებულია პედიატრიული მეცნიერების განვითარებასთან, სამედიცინო განათლებასთან და ბავშვთა ჯანმრთელობის დაცვის სისტემურ გაუმჯობესებასთან საქართველოში.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა მნიშვნელობა აქვს მარიამ უგრელიძეს საქართველოს მედიცინის ისტორიაში?
იგი მიიჩნევა ქართული პედიატრიის ერთ-ერთ ფუძემდებლად და მნიშვნელოვანი როლი ითამაშა პედიატრიული განათლებისა და სამეცნიერო კვლევების განვითარებაში.
რატომ არის პედიატრია საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მნიშვნელოვანი?
ბავშვთა ჯანმრთელობა განსაზღვრავს მოსახლეობის მომავალი თაობის ჯანმრთელობას და ქვეყნის სოციალურ განვითარებას.
რა იყო მისი საქმიანობის მთავარი მიმართულება?
ბავშვთა დაავადებების კლინიკური კვლევა, პედიატრიული განათლება და ბავშვთა ჯანმრთელობის სოციალური ფაქტორების შესწავლა.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
მარიამ უგრელიძის ცხოვრება და საქმიანობა ნათლად აჩვენებს, რომ მედიცინა მხოლოდ კლინიკური პროფესია არ არის. იგი ასევე არის სოციალური პასუხისმგებლობა, ეთიკური არჩევანი და საზოგადოების კეთილდღეობისთვის მუშაობა.
მისი საქმიანობა განსაკუთრებულად მნიშვნელოვანია საქართველოს სამედიცინო ისტორიისთვის, რადგან მან საფუძველი ჩაუყარა პედიატრიული მეცნიერების განვითარებას და ბავშვთა ჯანმრთელობის დაცვის თანამედროვე მიდგომებს.
თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ასეთი ისტორიული გამოცდილება მნიშვნელოვან გაკვეთილს წარმოადგენს. ბავშვთა ჯანმრთელობის დაცვა მოითხოვს არა მხოლოდ კლინიკურ ცოდნას, არამედ სისტემურ ხედვას, კვლევას და საზოგადოებრივი პასუხისმგებლობის მაღალ დონეს.
წყაროები
- World Health Organization. Child health and development.
https://www.who.int/health-topics/child-health - UNICEF. Child health overview.
https://www.unicef.org/health - United Nations. Child mortality statistics.
https://www.un.org/en/global-issues/children - World Health Organization. Global strategy for women’s, children’s and adolescents’ health.
https://www.who.int/publications - Black RE, et al. Global child health priorities. The Lancet.
https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(13)60944-9/fulltext
