შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
შრომითი ბაზრის რეგულირება საზოგადოებრივი ჯანდაცვისა და სოციალური პოლიტიკის მნიშვნელოვანი კომპონენტია. დასაქმების სფეროში განხორციელებული ცვლილებები გავლენას ახდენს არა მხოლოდ ეკონომიკურ პროცესებზე, არამედ მოსახლეობის სოციალურ კეთილდღეობაზე, ჯანმრთელობაზე და სოციალური დაცვის სისტემის მდგრადობაზე. როდესაც სახელმწიფო ცვლის შრომით რეგულაციებს, განსაკუთრებით უცხო ქვეყნის მოქალაქეების დასაქმებასთან დაკავშირებით, ეს გადაწყვეტილება საჭიროებს კომპლექსურ ანალიზს — ეკონომიკური, სოციალური და ჯანმრთელობის დაცვის პერსპექტივიდან.
მთავრობის მიერ მიღებული დადგენილება, რომლის მიხედვითაც პირველი მარტიდან მუდმივი ბინადრობის არმქონე უცხო ქვეყნის მოქალაქეებს ეკრძალებათ კურიერის, ტაქსის მძღოლისა და გიდის საქმიანობა, წარმოადგენს შრომითი პოლიტიკის მნიშვნელოვანი მიმართულების ცვლილებას. აღნიშნული გადაწყვეტილება პირდაპირ უკავშირდება შრომითი ბაზრის მართვას, პროფესიული რეგულაციის გამკაცრებასა და მონაცემთა სისტემატიზაციას.
საქართველოს პრემიერ-მინისტრმა მოაწერა ხელი შესაბამის დადგენილებას, რითაც დაწესდა განსხვავებული თამაშის წესები იმასთან შედარებით, რაც აქამდე იყო ამ სფეროში, – განაცხადა ოკუპირებული ტერიტორიებიდან დევნილთა, შრომის, ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის მინისტრის მოადგილემ, გიორგი ცაგარეიშვილმა. ამ კომენტარით ცაგარეიშვილი გამოეხმაურა მთავრობის დადგენილებას, რომლის მიხედვითაც, პირველი მარტიდან მუდმივი ბინადრობის არმქონე უცხო ქვეყნის მოქალაქეებს კურიერებად, ტაქსის მძღოლებად და გიდებად მუშაობა აეკრძალებათ.
„ვფიქრობთ, გადამწყვეტი მნიშვნელობის ნაბიჯი იყო გადადგმული, როგორც პარლამენტში, ისე მთავრობაში.
უნდა ვიცოდეთ, შრომითი ბაზრის ტენდენციები, უნდა ვიცოდეთ, ვინ რას აკეთებს საქართველოში, რა პროფესიები არის დეფიციტური, სად გვჭირდება ხალხი, მათ შორის, რა თქმა უნდა, უცხოელებიც“, – განაცხადა გიორგი ცაგარეიშვილმა.
მთავრობის დადგენილებით იცვლება დასაქმების წესები იმ სექტორებში, რომლებიც ბოლო წლებში სწრაფად გაიზარდა — სატრანსპორტო მომსახურება, საკურიერო მომსახურება და ტურისტული მომსახურება. რეგულაციის მიხედვით, აღნიშნულ საქმიანობას ვეღარ განახორციელებენ ის უცხო ქვეყნის მოქალაქეები, რომლებიც საქართველოში მუდმივი ბინადრობის სტატუსს არ ფლობენ.
ოფიციალური განმარტებით, მიზანია შრომითი ბაზრის უკეთესი მონიტორინგი, დასაქმებულთა სტატუსის განსაზღვრა და შრომითი პროცესების სტრუქტურირება. ხელისუფლების პოზიციის თანახმად, აუცილებელია ზუსტი ცოდნა იმის შესახებ, ვინ და რა ფორმით არის დასაქმებული ქვეყანაში, რომ შესაძლებელი გახდეს შრომითი რესურსების ეფექტიანი დაგეგმვა.
საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია იმ ფონზე, როდესაც გლობალური მიგრაციის პროცესები და პლატფორმებზე დაფუძნებული დასაქმება შრომითი ბაზრის სტრუქტურას ცვლის. ასეთ პირობებში რეგულაციის არქონა შეიძლება გამოიწვიოს სოციალური დაცვის სისტემის არათანაბარი დატვირთვა და სამუშაო პირობების სტანდარტების დარღვევა.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
შრომითი ბაზრის რეგულაცია პირდაპირ კავშირშია საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის სოციალურ განმსაზღვრელებთან. WHO-ის განმარტებით, დასაქმება, სამუშაო პირობები და სოციალური უსაფრთხოება ჯანმრთელობის ერთ-ერთი ძირითადი განმსაზღვრელია [1]. არარეგულირებული შრომითი გარემო ზრდის ფსიქოსოციალური სტრესის, პროფესიული გადაღლისა და სამუშაო ტრავმების რისკს.
არასტანდარტული დასაქმების ფორმები — მათ შორის პლატფორმებზე დაფუძნებული სამუშაო — ხშირად ხასიათდება სოციალური დაცვის შეზღუდული მექანიზმებით, ჯანმრთელობის დაზღვევის ნაკლებობით და შრომითი უსაფრთხოების სტანდარტების არასრულყოფილი დაცვით [2]. ასეთ პირობებში სახელმწიფო რეგულაციის მიზანი შეიძლება იყოს მინიმალური შრომითი სტანდარტების უზრუნველყოფა და ბაზრის გამჭვირვალობის გაზრდა.
ამავე დროს, მნიშვნელოვანია ბალანსი რეგულაციასა და ეკონომიკურ თავისუფლებას შორის. გადამეტებულმა შეზღუდვებმა შესაძლოა გამოიწვიოს არაოფიციალური დასაქმების ზრდა, რაც კიდევ უფრო ართულებს ჯანმრთელობისა და სოციალური დაცვის სისტემის მართვას.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
შრომის საერთაშორისო ორგანიზაციის მონაცემებით, არასტანდარტული დასაქმების ფორმები ბოლო ათწლეულში მნიშვნელოვნად გაიზარდა, განსაკუთრებით სატრანსპორტო და საკურიერო სექტორებში [2]. ამ სექტორებში დასაქმებულთა მნიშვნელოვანი ნაწილი მიგრანტია.
კვლევები მიუთითებს, რომ მიგრანტი მუშახელის რეგულირებული ინტეგრაცია შრომით ბაზარზე ამცირებს ექსპლუატაციისა და ჯანმრთელობის რისკებს [3]. ხოლო რეგულაციის არარსებობა ზრდის არალეგალური დასაქმებისა და სოციალური დაუცველობის ალბათობას.
საერთაშორისო გამოცდილება
ევროკავშირის ქვეყნებში პლატფორმაზე დაფუძნებული შრომის რეგულაცია აქტიურად განიხილება და ეტაპობრივად მკაცრდება. ევროპის პარლამენტმა დაამტკიცა ინიციატივები, რომლებიც მიზნად ისახავს პლატფორმის მუშაკების სტატუსის განსაზღვრას და სოციალური დაცვის მექანიზმების გაძლიერებას [4].
შრომის საერთაშორისო ორგანიზაცია ხაზს უსვამს, რომ შრომითი ბაზრის რეგულაცია უნდა ეფუძნებოდეს მონაცემებზე დაფუძნებულ პოლიტიკას და ადამიანის უფლებების დაცვას [2]. რეგულაცია ეფექტიანია მაშინ, როდესაც ის უზრუნველყოფს როგორც ეკონომიკურ განვითარებას, ისე სოციალური დაცვის სტანდარტების შენარჩუნებას.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში შრომითი ბაზრის სტრუქტურა ბოლო წლებში მნიშვნელოვნად შეიცვალა. ტურიზმის, სატრანსპორტო მომსახურებისა და საკურიერო სერვისების განვითარებამ გაზარდა როგორც ადგილობრივი, ისე უცხოელი მუშახელის მონაწილეობა აღნიშნულ სექტორებში.
რეგულაციის გამკაცრება მიზნად ისახავს შრომითი პროცესების აღრიცხვას, პროფესიული სტანდარტების განსაზღვრას და მონაცემთა მართვის გაუმჯობესებას. აღნიშნული ცვლილებების ანალიზი და შეფასება შესაძლებელია აკადემიურ სივრცეში, მათ შორის https://www.gmj.ge პლატფორმაზე.
შრომითი პოლიტიკისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საკითხებზე სანდო ინფორმაცია ხელმისაწვდომია https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge-ზე, ხოლო ხარისხისა და რეგულაციის სტანდარტებთან დაკავშირებული საკითხები — https://www.certificate.ge-ზე.
მნიშვნელოვანია, რომ რეგულაცია განხორციელდეს გამჭვირვალედ, ადამიანის უფლებების დაცვის პრინციპების დაცვით და ეკონომიკური სტაბილურობის გათვალისწინებით.
მითები და რეალობა
მითი: შრომითი რეგულაცია მხოლოდ ეკონომიკურ საკითხს ეხება.
რეალობა: დასაქმების პირობები პირდაპირ გავლენას ახდენს ჯანმრთელობასა და სოციალურ კეთილდღეობაზე.
მითი: რეგულაციის გამკაცრება ავტომატურად აუმჯობესებს შრომით ბაზარს.
რეალობა: ეფექტიანობა დამოკიდებულია აღსრულების ხარისხზე და თანმდევ სოციალურ პოლიტიკაზე.
მითი: მიგრანტი მუშახელი ყოველთვის ამცირებს ადგილობრივი მოსახლეობის დასაქმების შესაძლებლობას.
რეალობა: კვლევები აჩვენებს, რომ შრომითი ბაზრის დინამიკა კომპლექსურია და დამოკიდებულია სექტორულ მოთხოვნაზე და კვალიფიკაციაზე [3].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა მიზანს ემსახურება რეგულაცია?
შრომითი ბაზრის სტრუქტურირება, მონაცემთა მართვის გაუმჯობესება და პროფესიული საქმიანობის სტანდარტიზაცია.
შეიძლება თუ არა რეგულაციამ გავლენა მოახდინოს ეკონომიკაზე?
დიახ, როგორც დადებითი, ისე ნეგატიური მიმართულებით, რაც დამოკიდებულია პოლიტიკის აღსრულებასა და თანმდევ ღონისძიებებზე.
აქვს თუ არა ამ საკითხს კავშირი საზოგადოებრივ ჯანმრთელობასთან?
დიახ. დასაქმების სტაბილურობა და სოციალური დაცვა ჯანმრთელობის ერთ-ერთი მნიშვნელოვანი განმსაზღვრელია.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
შრომითი ბაზრის რეგულაციის ცვლილება წარმოადგენს სოციალურ-ეკონომიკურ გადაწყვეტილებას, რომელსაც გავლენა აქვს ჯანმრთელობაზე, სოციალური დაცვის სისტემაზე და მოსახლეობის კეთილდღეობაზე. ეფექტიანი პოლიტიკა უნდა ეფუძნებოდეს მონაცემებზე დაფუძნებულ ანალიზს, გამჭვირვალობას და ადამიანის უფლებების დაცვას.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივიდან მნიშვნელოვანია, რომ ნებისმიერი რეგულაცია უზრუნველყოფდეს შრომითი პირობების გაუმჯობესებას, სოციალური დაცვის ხელმისაწვდომობას და შრომითი ბაზრის სტაბილურ განვითარებას. მხოლოდ კომპლექსური და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მიდგომა უზრუნველყოფს მდგრად შედეგს.
წყაროები
- World Health Organization. Social determinants of health. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/health-topics/social-determinants-of-health
- International Labour Organization. World Employment and Social Outlook. ხელმისაწვდომია: https://www.ilo.org/global/research/global-reports/weso
- OECD. International Migration Outlook. ხელმისაწვდომია: https://www.oecd.org/migration/international-migration-outlook
- European Parliament. Platform workers and labour rights. ხელმისაწვდომია: https://www.europarl.europa.eu/news/en/headlines/society/20210902STO11114/platform-workers-and-eu-labour-rules
