შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
თანამედროვე ეპოქაში ჯანმრთელობა აღარ განისაზღვრება მხოლოდ დაავადების არსებობით ან არქონით. იგი წარმოადგენს კომპლექსურ მდგომარეობას, რომელიც მოიცავს ფიზიკურ, ფსიქიკურ და სოციალურ კეთილდღეობას, რაც პირდაპირ არის დაკავშირებული ცხოვრების წესთან, გარემოსთან და სახელმწიფო პოლიტიკასთან. სწორედ ამიტომ, საზოგადოებრივი ჯანდაცვა დღეს ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი სფეროა, რომელიც განსაზღვრავს მოსახლეობის სიცოცხლის ხანგრძლივობას, პროდუქტიულობასა და ცხოვრების ხარისხს [1].
არაგადამდები დაავადებები — როგორიცაა გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები, დიაბეტი, სიმსივნე და ქრონიკული რესპირატორული დაავადებები — თანამედროვე საზოგადოებაში სიკვდილიანობისა და ინვალიდობის ძირითადი მიზეზებია. ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის შეფასებით, ამ დაავადებებს უკავშირდება მსოფლიოში სიკვდილიანობის დაახლოებით 74% [1]. სწორედ ამ კონტექსტში განსაკუთრებული მნიშვნელობა ენიჭება ჯანმრთელი ცხოვრების წესის პოპულარიზაციას, პრევენციას და საერთაშორისო გამოცდილების გაზიარებას, რაც თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთი მთავარი პრიორიტეტია.
ხორვატიის პირველი ლედის, საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ექსპერტის, სანია მუსიჩ მილანოვიჩის საქართველოში ვიზიტი და მისი საჯარო ლექცია თემაზე „ჯანმრთელობა თანამედროვე ეპოქაში – ერთად ჯანსაღი ცხოვრების წესისთვის“ წარმოადგენს მნიშვნელოვან მოვლენას, რომელიც ხაზს უსვამს საერთაშორისო თანამშრომლობისა და პრევენციული მედიცინის როლს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გაუმჯობესებაში.
პრობლემის აღწერა
თანამედროვე მსოფლიოში ჯანმრთელობის მთავარი გამოწვევები მნიშვნელოვნად შეიცვალა. თუ წარსულში ძირითადი საფრთხე ინფექციურ დაავადებებს უკავშირდებოდა, დღეს წამყვან პოზიციას იკავებს არაგადამდები დაავადებები. ეს ცვლილება გამოწვეულია ცხოვრების წესის, კვების ჩვევების, ურბანიზაციისა და ფიზიკური აქტივობის შემცირებით [2].
არაგადამდები დაავადებების გავრცელების ძირითადი რისკფაქტორებია:
- არაჯანსაღი კვება
- ფიზიკური აქტივობის ნაკლებობა
- თამბაქოს მოხმარება
- ალკოჰოლის ჭარბი მოხმარება
- სიმსუქნე
- ქრონიკული სტრესი
ეს ფაქტორები განსაკუთრებით აქტუალურია განვითარებადი ქვეყნებისთვის, მათ შორის საქართველოსთვის, სადაც მოსახლეობის მნიშვნელოვანი ნაწილი ექვემდებარება აღნიშნულ რისკებს.
საქართველოს დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი და https://www.publichealth.ge აქტიურად მუშაობენ მოსახლეობის ჯანმრთელობის გაუმჯობესების მიმართულებით, თუმცა პრევენციის ეფექტიანობა მნიშვნელოვანწილად დამოკიდებულია საზოგადოებრივი ცნობიერების დონეზე და საერთაშორისო გამოცდილების ინტეგრაციაზე.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
არაგადამდები დაავადებების განვითარება დაკავშირებულია კომპლექსურ ბიოლოგიურ და გარემოს ფაქტორებთან. მაგალითად, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების შემთხვევაში, მთავარი მექანიზმია ათეროსკლეროზი — პროცესი, რომლის დროსაც სისხლძარღვებში გროვდება ცხიმოვანი ნადები, რაც იწვევს სისხლის მიმოქცევის დარღვევას და ზრდის ინფარქტისა და ინსულტის რისკს [3].
დიაბეტის შემთხვევაში, ძირითადი მექანიზმია ინსულინის მიმართ რეზისტენტობა, რომელიც ხშირად დაკავშირებულია სიმსუქნესთან და ფიზიკური აქტივობის ნაკლებობასთან [4].
სიმსივნური დაავადებების განვითარებაში მნიშვნელოვან როლს თამაშობს გენეტიკური და გარემოს ფაქტორები, მათ შორის თამბაქოს მოხმარება, დაბინძურებული გარემო და არაჯანსაღი კვება [5].
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ამ დაავადებების დიდი ნაწილი პრევენცირებადია ცხოვრების წესის ცვლილებით. კვლევები აჩვენებს, რომ ჯანსაღი კვება, რეგულარული ფიზიკური აქტივობა და თამბაქოსგან თავის შეკავება მნიშვნელოვნად ამცირებს დაავადებების განვითარების რისკს [6].
სანია მუსიჩ მილანოვიჩის მიერ წარმოდგენილი ხედვა, რომელიც ეფუძნება პრევენციასა და საზოგადოების ჩართულობას, სრულად შეესაბამება თანამედროვე სამეცნიერო მიდგომებს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სფეროში.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით:
- არაგადამდები დაავადებები იწვევს მსოფლიოში სიკვდილიანობის 74%-ს [1]
- გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები წარმოადგენს სიკვდილიანობის მთავარ მიზეზს [1]
- ფიზიკური აქტივობის ნაკლებობა დაკავშირებულია სიკვდილიანობის დაახლოებით 5 მილიონ შემთხვევასთან წელიწადში [7]
- სიმსუქნე 1975 წლიდან თითქმის სამჯერ გაიზარდა მსოფლიოში [8]
ევროპის რეგიონში არაგადამდები დაავადებები განსაკუთრებით გავრცელებულია. ევროპის დაავადებათა კონტროლის ცენტრის მონაცემებით, რეგიონში სიკვდილიანობის დაახლოებით 90% უკავშირდება ამ დაავადებებს [9].
საქართველოში არსებული მონაცემებიც აჩვენებს, რომ გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები წარმოადგენს სიკვდილიანობის წამყვან მიზეზს. ეს კიდევ უფრო ზრდის პრევენციული ღონისძიებების მნიშვნელობას და საერთაშორისო გამოცდილების გაზიარების საჭიროებას.
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაცია აქტიურად ახორციელებს პროგრამებს, რომლებიც მიზნად ისახავს არაგადამდები დაავადებების პრევენციას. ამ პროგრამების ძირითადი მიმართულებებია:
- ჯანსაღი კვების ხელშეწყობა
- ფიზიკური აქტივობის გაზრდა
- თამბაქოს კონტროლი
- ალკოჰოლის მოხმარების შემცირება
ხორვატია წარმოადგენს ერთ-ერთ წარმატებულ მაგალითს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პოლიტიკის განხორციელების მიმართულებით. ქვეყნის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტიტუტმა დანერგა ეროვნული პროგრამები, რომლებიც მიზნად ისახავს სიმსუქნის, დიაბეტის და გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების პრევენციას [10].
სანია მუსიჩ მილანოვიჩი, როგორც ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის ექსპერტი, მონაწილეობდა ამ პროგრამების განვითარებაში, რაც ხაზს უსვამს მისი გამოცდილების მნიშვნელობას.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სისტემის განვითარება წარმოადგენს ეროვნულ პრიორიტეტს. დაავადებათა კონტროლისა და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული ცენტრი ახორციელებს სხვადასხვა პროგრამას, რომლებიც მიზნად ისახავს დაავადებების პრევენციას და ჯანმრთელობის ხელშეწყობას.
საქართველოში მოქმედი აკადემიური პლატფორმები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ სამეცნიერო ცოდნის გავრცელებაში და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მედიცინის განვითარებაში.
ასევე მნიშვნელოვანია ხარისხის კონტროლი და სტანდარტიზაცია, რაც უზრუნველყოფილია ისეთი პლატფორმების მეშვეობით, როგორიცაა https://www.certificate.ge, რომელიც ხელს უწყობს სამედიცინო მომსახურების ხარისხის გაუმჯობესებას.
პლატფორმა https://www.sheniekimi.ge აქტიურად მონაწილეობს საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლებაში და მოსახლეობისთვის სანდო სამედიცინო ინფორმაციის მიწოდებაში.
საქართველოსა და ხორვატიას შორის თანამშრომლობა ხელს შეუწყობს:
- ცოდნის გაზიარებას
- პრევენციული პროგრამების განვითარებას
- საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გაუმჯობესებას
მითები და რეალობა
მითი: არაგადამდები დაავადებები გარდაუვალია და მათი პრევენცია შეუძლებელია
რეალობა: კვლევები აჩვენებს, რომ არაგადამდები დაავადებების მნიშვნელოვანი ნაწილი პრევენცირებადია ცხოვრების წესის ცვლილებით [6]
მითი: მხოლოდ მედიკამენტები არის მთავარი გზა დაავადებების კონტროლისთვის
რეალობა: ცხოვრების წესის ცვლილება წარმოადგენს პრევენციის და მკურნალობის ერთ-ერთ მთავარ კომპონენტს [6]
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შეიძლება თუ არა არაგადამდები დაავადებების თავიდან აცილება?
დიახ. ცხოვრების წესის ცვლილება მნიშვნელოვნად ამცირებს რისკს.
რატომ არის მნიშვნელოვანი ფიზიკური აქტივობა?
იგი ამცირებს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, დიაბეტის და სიმსუქნის რისკს.
რა როლი აქვს სახელმწიფოს?
სახელმწიფო უზრუნველყოფს პრევენციულ პროგრამებს და ჯანმრთელობის დაცვის პოლიტიკის განხორციელებას.
რატომ არის მნიშვნელოვანი საერთაშორისო თანამშრომლობა?
იგი ხელს უწყობს საუკეთესო პრაქტიკის გაზიარებას და ჯანდაცვის სისტემის გაუმჯობესებას.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
თანამედროვე საზოგადოებაში ჯანმრთელობის დაცვა მოითხოვს მრავალმხრივ მიდგომას, რომელიც მოიცავს ინდივიდუალურ პასუხისმგებლობას, სახელმწიფო პოლიტიკას და საერთაშორისო თანამშრომლობას. არაგადამდები დაავადებების პრევენცია წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტურ გზას მოსახლეობის ჯანმრთელობის გაუმჯობესებისთვის.
სანია მუსიჩ მილანოვიჩის ვიზიტი საქართველოში წარმოადგენს მნიშვნელოვან ნაბიჯს საერთაშორისო თანამშრომლობის გაძლიერების მიმართულებით. ასეთი ინიციატივები ხელს უწყობს ცოდნის გაზიარებას, პრევენციული პროგრამების განვითარებას და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გაუმჯობესებას.
საქართველოსთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია პრევენციის, განათლების და საერთაშორისო გამოცდილების ინტეგრაცია, რაც უზრუნველყოფს მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვას და ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებას.
წყაროები
- World Health Organization. Noncommunicable diseases. Available from:
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/noncommunicable-diseases - World Health Organization. Global Health Observatory. Available from:
https://www.who.int/data/gho - Libby P. The changing landscape of atherosclerosis. Nature. Available from:
https://www.nature.com/articles/nature08959 - American Diabetes Association. Pathophysiology of diabetes. Available from:
https://diabetesjournals.org - National Cancer Institute. Cancer Causes and Prevention. Available from:
https://www.cancer.gov - The Lancet. Prevention of noncommunicable diseases. Available from:
https://www.thelancet.com - World Health Organization. Physical inactivity. Available from:
https://www.who.int - World Health Organization. Obesity and overweight. Available from:
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/obesity-and-overweight - European Centre for Disease Prevention and Control. Available from:
https://www.ecdc.europa.eu - Croatian Institute of Public Health. Available from:
https://www.hzjz.hr
