დემენციის შემთხვევების ზრდა ბოლო წლებში ერთ-ერთ მნიშვნელოვან გამოწვევად იქცა გლობალური საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, განსაკუთრებით მოსახლეობის დაბერების ფონზე.
ეს მდგომარეობა დაკავშირებულია ტვინის ფუნქციის პროგრესულ დაქვეითებასთან, რაც გავლენას ახდენს მეხსიერებაზე, აზროვნებაზე, ქცევასა და ყოველდღიურ დამოუკიდებლობაზე. თბილისის საკრებულოში გამართულ კონფერენციაზე, რომელიც „საქართველოს ექიმ ქალთა ასოციაციის“ ორგანიზებით გაიმართა, სპეციალისტებმა განიხილეს დემენციის გავრცელების მიზეზები, ტვინის ასაკობრივი ცვლილებები და თანამედროვე სამედიცინო მიდგომები ამ მდგომარეობის პრევენციისა და მართვის მიმართულებით.
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
დემენცია წარმოადგენს ტვინის ქრონიკულ, პროგრესულ სინდრომს, რომელიც ხასიათდება კოგნიტიური ფუნქციების დაქვეითებით და გავლენას ახდენს ადამიანის ყოველდღიურ ცხოვრებაზე. იგი არ წარმოადგენს ნორმალური დაბერების ნაწილს, არამედ დაკავშირებულია ტვინის სტრუქტურულ და ფუნქციურ ცვლილებებთან. თანამედროვე საზოგადოებაში სიცოცხლის ხანგრძლივობის ზრდამ მნიშვნელოვნად გაზარდა დემენციის გავრცელება, რაც ამ მდგომარეობას საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტად აქცევს.
სამედიცინო და აკადემიური წრეები, მათ შორის საქართველოს პროფესიული საზოგადოება და ისეთი პლატფორმები, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge, აქტიურად განიხილავენ დემენციის პრევენციისა და ადრეული დიაგნოსტიკის მნიშვნელობას, რაც ხელს უწყობს როგორც პაციენტების, ისე მათი ოჯახის წევრების ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესებას.
პრობლემის აღწერა
დემენცია წარმოადგენს სინდრომს, რომელიც მოიცავს მეხსიერების, აზროვნების, ორიენტაციის, გაგების, სწავლების უნარისა და გადაწყვეტილების მიღების პროცესის პროგრესულ დაქვეითებას. დემენციის ყველაზე გავრცელებული ფორმა ალცჰაიმერის დაავადებაა, რომელიც შემთხვევების დაახლოებით 60–70%-ს შეადგენს [1].
დემენციის განვითარების ძირითადი რისკფაქტორებია:
- ასაკი (ყველაზე ძლიერი რისკფაქტორი),
- გენეტიკური წინასწარგანწყობა,
- გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები,
- დიაბეტი,
- არტერიული ჰიპერტენზია,
- დაბალი ფიზიკური აქტივობა,
- და სოციალური იზოლაცია.
თბილისში გამართულ კონფერენციაზე სპეციალისტებმა ყურადღება გაამახვილეს იმაზე, რომ დემენციის შემთხვევების ზრდა პირდაპირ არის დაკავშირებული მოსახლეობის დაბერებასთან და ქრონიკული დაავადებების გავრცელებასთან.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
დემენციის ბიოლოგიური საფუძველი დაკავშირებულია ტვინის ნეირონების დაზიანებასთან და მათი კავშირის დარღვევასთან. ალცჰაიმერის დაავადების შემთხვევაში ტვინში გროვდება ბეტა-ამილოიდის და ტაუ-პროტეინის პათოლოგიური დეპოზიტები, რაც იწვევს ნეირონების ფუნქციის დარღვევას და საბოლოოდ მათ დაღუპვას [2].
კლინიკურად დემენცია ვითარდება ეტაპობრივად:
ადრეული ეტაპი მოიცავს:
- მეხსიერების მსუბუქ დაქვეითებას,
- ინფორმაციის დამახსოვრების სირთულეს.
შუალედური ეტაპი მოიცავს:
- სივრცული და დროითი ორიენტაციის დარღვევას,
- ყოველდღიური საქმიანობის შესრულების სირთულეს.
გვიანი ეტაპი მოიცავს:
- სრული ფუნქციური დამოუკიდებლობის დაკარგვას,
- მუდმივი მოვლის საჭიროებას.
თანამედროვე კვლევები მიუთითებს, რომ დემენციის განვითარებაში მნიშვნელოვანი როლი აქვს ანთებით პროცესებს, სისხლძარღვთა დაზიანებას და მეტაბოლურ დარღვევებს [3].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მსოფლიოში დემენციით დაახლოებით 55 მილიონი ადამიანი ცხოვრობს, და ყოველწლიურად რეგისტრირდება დაახლოებით 10 მილიონი ახალი შემთხვევა [1].
დემენცია წარმოადგენს ინვალიდობის და დამოკიდებულების ერთ-ერთ მთავარ მიზეზს ხანდაზმულებში.
კვლევების მიხედვით:
- 65 წელს გადაცილებულთა დაახლოებით 5–8%-ს აქვს დემენცია,
- 85 წელს გადაცილებულთა შორის ეს მაჩვენებელი 30%-მდე იზრდება [4].
ეს მონაცემები მიუთითებს, რომ დემენციის გავრცელება პირდაპირ არის დაკავშირებული ასაკთან.
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია (WHO) დემენციას აღიარებს როგორც საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ პრიორიტეტულ მიმართულებას და რეკომენდაციას უწევს:
- ადრეულ დიაგნოსტიკას,
- რისკფაქტორების მართვას,
- საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლებას [1].
The Lancet-ის კომისიის მიხედვით, დემენციის შემთხვევების დაახლოებით 40% შეიძლება იყოს პრევენცირებადი ისეთი ფაქტორების კონტროლის გზით, როგორიცაა:
- ჰიპერტენზია,
- ფიზიკური ინაქტიურობა,
- მოწევა,
- განათლების დაბალი დონე,
- სოციალური იზოლაცია [5].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში მოსახლეობის დაბერების ტენდენცია ზრდის დემენციის შემთხვევების რაოდენობას. ეს ქმნის გამოწვევებს როგორც ჯანდაცვის სისტემისთვის, ასევე სოციალური მომსახურების სფეროსთვის.
საქართველოს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ეროვნული ცენტრი, რომლის საქმიანობის შესახებ ინფორმაცია ხელმისაწვდომია https://www.publichealth.ge, აქტიურად მუშაობს ქრონიკული დაავადებების პრევენციის მიმართულებით.
აკადემიური პლატფორმები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, ხელს უწყობს სამეცნიერო კვლევების განვითარებას დემენციისა და ნეიროდეგენერაციული დაავადებების მიმართულებით.
ამასთანავე, დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის ხარისხის უზრუნველყოფა დაკავშირებულია სამედიცინო სტანდარტებთან და სერტიფიკაციასთან, რომლის შესახებ ინფორმაცია ხელმისაწვდომია https://www.certificate.ge.
მითები და რეალობა
მითი: დემენცია დაბერების ბუნებრივი ნაწილია
რეალობა: დემენცია წარმოადგენს პათოლოგიურ მდგომარეობას და არ არის ნორმალური დაბერების ნაწილი.
მითი: დემენციის პრევენცია შეუძლებელია
რეალობა: მრავალი რისკფაქტორის კონტროლი ამცირებს დემენციის განვითარების რისკს.
მითი: დემენცია მხოლოდ მეხსიერების პრობლემას ნიშნავს
რეალობა: დემენცია გავლენას ახდენს მრავალ კოგნიტიურ ფუნქციაზე.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა არის დემენციის მთავარი მიზეზი?
ყველაზე გავრცელებული მიზეზი არის ალცჰაიმერის დაავადება.
შესაძლებელია თუ არა დემენციის პრევენცია?
რისკფაქტორების კონტროლი მნიშვნელოვნად ამცირებს განვითარების ალბათობას.
არის თუ არა დემენცია განკურნებადი?
ამჟამად სრული განკურნება არ არსებობს, თუმცა შესაძლებელია პროგრესის შენელება.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
დემენციის შემთხვევების ზრდა დაკავშირებულია მოსახლეობის დაბერებასთან და ქრონიკული დაავადებების გავრცელებასთან. თანამედროვე კვლევები მიუთითებს, რომ პრევენცია და ადრეული დიაგნოსტიკა მნიშვნელოვან როლს ასრულებს დაავადების მართვაში.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სისტემის გაძლიერება, მოსახლეობის ცნობიერების ამაღლება და სამედიცინო ინოვაციების დანერგვა წარმოადგენს დემენციის წინააღმდეგ ბრძოლის მნიშვნელოვან მიმართულებებს.
წყაროები
- World Health Organization. Dementia fact sheet. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/dementia
- National Institute on Aging. Alzheimer’s Disease Fact Sheet. ხელმისაწვდომია: https://www.nia.nih.gov/health/alzheimers-disease-fact-sheet
- National Institutes of Health. What Happens to the Brain in Alzheimer’s Disease. ხელმისაწვდომია: https://www.nia.nih.gov/health/what-happens-brain-alzheimers-disease
- Centers for Disease Control and Prevention. Alzheimer’s Disease and Healthy Aging. ხელმისაწვდომია: https://www.cdc.gov/aging/dementia
- Livingston G, et al. Dementia prevention, intervention, and care. The Lancet. ხელმისაწვდომია: https://www.thelancet.com
