ეპილეფსია საქართველოში და მსოფლიოში: რა უნდა ვიცოდეთ დიაგნოსტირების, მკურნალობისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის რისკების შესახებ
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ეპილეფსია ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ნევროლოგიური დარღვევაა, რომელიც შეიძლება განვითარდეს ნებისმიერ ასაკში და არ არის გადამდები. მისი მნიშვნელობა მედიცინისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მხოლოდ შეტევებით არ შემოიფარგლება: ეპილეფსია გავლენას ახდენს განათლებაზე, დასაქმებაზე, საგზაო უსაფრთხოებაზე, ფსიქიკურ ჯანმრთელობაზე, ოჯახურ ცხოვრებასა და ჯანმრთელობის სისტემის რესურსებზე.
საერთაშორისო შეფასებით, ეპილეფსიით მსოფლიოში ათეულობით მილიონი ადამიანი ცხოვრობს, ხოლო სწორი დიაგნოსტირებისა და ადეკვატური მკურნალობის შემთხვევაში ადამიანების დაახლოებით 70%-მდე შესაძლებელია შეტევების გარეშე იცხოვროს [1]. ეს მონაცემი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან მიუთითებს: ეპილეფსიის დიდი ნაწილი მართვადია, მაგრამ შედეგი დამოკიდებულია დროულ დიაგნოსტიკაზე, მკურნალობის ხელმისაწვდომობაზე და ხარისხიან, კვალიფიციურ სამედიცინო მომსახურებაზე.
ეპილეფსიის თემის პასუხისმგებლიანი განხილვა საჭიროა სტიგმის შემცირებისთვისაც. ბევრ საზოგადოებაში ეპილეფსიას ჯერ კიდევ ახლავს მცდარი წარმოდგენები, რაც პაციენტებს აფერხებს დახმარების დროულ მიღებაში. სწორედ ამიტომ, პრაქტიკული, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაცია — როგორც ინდივიდისთვის, ისე სისტემისთვის — კრიტიკულად მნიშვნელოვანია და თანხვედრაშია ჯანმრთელობის თემების სანდო გაშუქების მიზანთან, რომელსაც ემსახურება https://www.sheniekimi.ge.
პრობლემის აღწერა
ეპილეფსია განისაზღვრება, როგორც ტვინის დარღვევა, რომელსაც ახასიათებს ეპილეფსიური შეტევების წარმოქმნის ხანგრძლივი მიდრეკილება. კლინიკურ პრაქტიკაში ყველაზე ხშირად გამოიყენება კრიტერიუმი: ორი აუპროვოცირებული შეტევა 24 საათზე მეტი ინტერვალით, ან კონკრეტული მდგომარეობა, როცა ერთჯერადი შეტევის შემდეგ განმეორების ალბათობა მაღალია [2,3].
რატომ უნდა აინტერესებდეს ეს ქართველი მკითხველი? იმიტომ, რომ ეპილეფსია არა მხოლოდ ინდივიდუალური ჯანმრთელობის საკითხია, არამედ სოციალური და ეკონომიკური ტვირთიც:
- შეტევების დროს ტრავმისა და ავარიის რისკი იზრდება;
- ზოგიერთ ადამიანს უჭირს სწავლა ან სამსახურში სტაბილური ჩართულობა;
- სტიგმა და დისკრიმინაცია ამძაფრებს იზოლაციას და ფსიქიკურ სტრესს;
- ოჯახებს ხშირად უწევთ ხანგრძლივი მოვლის, კონტროლის და ხარჯების ტვირთის ტარება.
საქართველოში ეპილეფსიის გავრცელებაზე არსებული ადგილობრივი კვლევები მიუთითებს, რომ პრობლემა რეალურია და საჭიროებს სისტემურ ყურადღებას — განსაკუთრებით დიაგნოსტიკისა და მკურნალობის უწყვეტი ხელმისაწვდომობის თვალსაზრისით [4].
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ეპილეფსიური შეტევა არის ტვინში ნერვული უჯრედების ელექტრული აქტივობის დროებითი დარღვევა, რომელიც შეიძლება გამოვლინდეს სხვადასხვა ფორმით: ცნობიერების მოკლე დაკარგვით, კრუნჩხვებით, უცნაური შეგრძნებებით, მოულოდნელი „გათიშვით“, უნებლიე მოძრაობებით ან ქცევითი ცვლილებებით. შეტევის ტიპი და კლინიკური სურათი დამოკიდებულია იმაზე, ტვინის რომელ უბანში იწყება და როგორ ვრცელდება ელექტრული აქტივობა.
ეპილეფსიის მიზეზები მრავალფეროვანია. ზოგჯერ მიზეზი ცნობილია (მაგალითად, თავის ტვინის ტრავმა, ინსულტი, ცენტრალური ნერვული სისტემის ინფექცია, სიმსივნე, თანდაყოლილი განვითარების თავისებურებები), ზოგჯერ კი ეტიოლოგია რთულად დასადგენია. თანამედროვე მიდგომა ითვალისწინებს მიზეზის იდენტიფიცირებას, რადგან ეს გავლენას ახდენს მკურნალობის არჩევანსა და პროგნოზზე [2].
კლინიკური დიაგნოსტიკა ეფუძნება:
- დეტალურ ანამნეზს (შეტევის აღწერა, ტრიგერები, ოჯახური ისტორია);
- ნევროლოგიურ შეფასებას;
- ელექტროენცეფალოგრაფიას;
- საჭიროების შემთხვევაში ტვინის ვიზუალიზაციას.
მკურნალობის ძირითადი ბირთვი არის ანტიეპილეფსიური მედიკამენტები. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია აღნიშნავს, რომ შესაბამისი ანტიეპილეფსიური მედიკამენტების სწორი გამოყენებით ეპილეფსიის მქონე ადამიანების დაახლოებით 70%-მდე შესაძლებელია შეტევების გარეშე გახდეს [1].
სარგებელი მკაფიოა: შეტევების კონტროლი ამცირებს ტრავმის, ჰოსპიტალიზაციისა და სოციალურ შეზღუდვათა რისკს. თუმცა რისკებიც არსებობს:
- მედიკამენტებს შეიძლება ჰქონდეს გვერდითი მოვლენები (ძილიანობა, ყურადღების დაქვეითება, განწყობის ცვლილებები და სხვა);
- არასწორი დოზირება ან მკურნალობის თვითნებური შეწყვეტა ზრდის შეტევების დაბრუნებისა და მძიმე შეტევის რისკს;
- მკურნალობა უნდა იყოს ინდივიდუალური, რადგან ერთი და იგივე მედიკამენტი ყველა პაციენტთან ერთნაირად ეფექტიანი არ არის.
ცალკე საკითხია ეპილეფსიასთან დაკავშირებული მოულოდნელი, აუხსნელი სიკვდილი. პროფესიული გაიდლაინები მიუთითებს, რომ ზოგად პოპულაციაში ასეთი რისკი იშვიათია და საშუალოდ შეადგენს დაახლოებით 1 შემთხვევას 1000 ეპილეფსიის მქონე ზრდასრულზე წელიწადში, ხოლო რისკი მნიშვნელოვნად იზრდება, თუ ადამიანს კვლავ აქვს გენერალიზებული კრუნჩხვითი შეტევები და შეტევები არ კონტროლდება [5]. ეს ხაზს უსვამს მკურნალობის მიზანს: არა მხოლოდ „შეტევების შემცირება“, არამედ მაქსიმალურად სრული კონტროლი, სადაც ეს შესაძლებელია.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, ეპილეფსიით მსოფლიოში ათეულობით მილიონი ადამიანი ცხოვრობს და მდგომარეობა მკურნალობადია; ამასთან, მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება მკურნალობის ხელმისაწვდომობა — დაბალი რესურსის მქონე ქვეყნებში ადამიანების დიდი ნაწილი სათანადო მკურნალობას ვერ იღებს [1,6].
გლობალური დაავადებათა ტვირთის ანალიზები ადასტურებს, რომ ეპილეფსია არის მნიშვნელოვანი მიზეზი ინვალიდობისა და ჯანმრთელი წლების დაკარგვისთვის, და მისი ტვირთი ქვეყნების მიხედვით განსხვავდება [7]. მარტივი ენით რომ ვთქვათ: ეპილეფსია მხოლოდ „შეტევების“ პრობლემა არ არის; ის ჯანმრთელობის სისტემაზე დატვირთვას ქმნის მაშინაც, როცა პაციენტი ცოცხალია და ყოველდღიურ ფუნქციონირებას ებრძვის.
საქართველოსთვის მნიშვნელოვანია ადგილობრივი მონაცემებიც. თბილისის მოსახლეობაზე დაფუძნებულმა კვლევამ ეპილეფსიის გავრცელების მაჩვენებლად მიუთითა დაახლოებით 8.8 შემთხვევა 1000 მოსახლეზე და ხაზგასმით აღნიშნა მკურნალობის სისტემური საჭიროებები [4]. ასეთი მონაცემები პრაქტიკულად გვეუბნება: ეპილეფსია საქართველოში სავარაუდოდ ათიათასობით ადამიანს ეხება, ხოლო მართვადობის პოტენციალი დიდია, თუ დიაგნოსტიკა და მკურნალობა თანაბრად ხელმისაწვდომი იქნება.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო პრაქტიკა ეპილეფსიის მართვაში ეყრდნობა სამ პრინციპს: ადრეული ამოცნობა, სწორი დიაგნოზი და უწყვეტი მკურნალობა. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია ხაზს უსვამს, რომ ეპილეფსიის მკურნალობა ხშირად შესაძლებელია პირველადი ჯანდაცვის დონეზეც, თუ არსებობს მედიკამენტების ხელმისაწვდომობა და პერსონალის შესაბამისი გადამზადება [6].
გლობალურ დონეზე ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტიან მიდგომად ითვლება პირველადი ჯანდაცვის გაძლიერება და იმ მოდელების დანერგვა, რომლებიც საშუალებას აძლევს სისტემას დროულად გამოავლინოს პაციენტი, სწორად მიმართოს დიაგნოსტიკაზე და უზრუნველყოს მკურნალობის გაგრძელება. სწორედ ამ ლოგიკაში ჯდება საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრევენციული ხედვა, რომლის შესახებაც ინფორმაცია ხელმისაწვდომია https://www.publichealth.ge-ზე.
ამასთან, საერთაშორისო გამოცდილება მიუთითებს, რომ სტიგმის შემცირება ისეთივე აუცილებელია, როგორც მედიკამენტის დანიშვნა: განათლება სკოლებში, სამუშაო გარემოში ინფორმირებული პოლიტიკა, პაციენტისა და ოჯახის მხარდაჭერა — ეს ყველაფერი პირდაპირ უკავშირდება მკურნალობისადმი მიმდევრობას და შედეგს [1,6].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის ეპილეფსიის მართვის ხარისხი დამოკიდებულია რამდენიმე სისტემურ ფაქტორზე:
- ნევროლოგიური დახმარების ხელმისაწვდომობა რეგიონებში;
- დიაგნოსტიკური სერვისების (ელექტროენცეფალოგრაფია, ნეიროვიზუალიზაცია) ხელმისაწვდომობა და ხარისხი;
- მედიკამენტების უწყვეტი მიწოდება და თანადაფინანსების მექანიზმები;
- გადაუდებელი დახმარების მზადყოფნა მძიმე შეტევებისას;
- სტიგმისა და დეზინფორმაციის წინააღმდეგ საზოგადოებრივი კომუნიკაცია.
ადგილობრივი აკადემიური სივრცე, როგორიცაა https://www.gmj.ge, მნიშვნელოვანია იმისთვის, რომ ქვეყანაში გავრცელდეს თანამედროვე გაიდლაინებზე დაფუძნებული დისკუსია და შეფასდეს პრაქტიკის ხარისხი. ხოლო ხარისხის მართვის, სტანდარტებისა და სერვისის გამჭვირვალობის მიმართულებით, კონტექსტურად რელევანტურია https://www.certificate.ge, რადგან ქრონიკული დაავადებების მართვა ხშირად დამოკიდებულია არა ერთჯერად კონსულტაციაზე, არამედ სისტემურად გამართულ მომსახურებაზე.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მთავარი ამოცანაა: ეპილეფსიის მქონე ადამიანმა იცოდეს, სად მიიღოს სანდო დიაგნოსტიკა და მკურნალობა, და არ აღმოჩნდეს სტიგმის ან დეზინფორმაციის მსხვერპლი. ამ თემებზე პასუხისმგებლიანი, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული განმარტებები მნიშვნელოვანია როგორც პაციენტისთვის, ისე მისი ოჯახისათვის, და სწორედ ასეთ საჭიროებას პასუხობს https://www.sheniekimi.ge.
მითები და რეალობა
მითი: ეპილეფსია გადამდებია
რეალობა: ეპილეფსია არ არის ინფექციური და არ გადადის ადამიანიდან ადამიანზე [1].
მითი: ეპილეფსიის დროს დახმარება ნიშნავს მხოლოდ „ენის დაჭერას“ ან სხვა სახიფათო მანიპულაციას
რეალობა: პირველადი დახმარების უსაფრთხო პრინციპებია დაცვა ტრავმისგან, გვერდულად გადაბრუნება საჭიროებისას და სასწრაფოს გამოძახება, თუ შეტევა გრძელდება ან მდგომარეობა რთულდება. პირის ღრუში საგნების ჩადება ტრავმის რისკს ზრდის და არ არის რეკომენდებული (კლინიკური პრაქტიკის სტანდარტული მიდგომა).
მითი: თუ ადამიანი იღებს მკურნალობას, მაშინ უკვე „სრულად უსაფრთხოა“
რეალობა: მკურნალობა ხშირად ეფექტიანია და ბევრს შეტევებს უკონტროლებს [1], მაგრამ კონტროლი საჭიროებს რეგულარულ მეთვალყურეობას, მკურნალობისადმი მიმდევრობას და რისკ-ფაქტორების მართვას, განსაკუთრებით მაშინ, თუ შეტევები მაინც მეორდება [5].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
ეპილეფსია ყოველთვის მთელი სიცოცხლე გრძელდება?
არა. ზოგიერთ შემთხვევაში ეპილეფსია დროით შეზღუდულია და მკურნალობის ფონზე შეიძლება დადგეს ხანგრძლივი რემისია. მედიკამენტის შეწყვეტა უნდა განიხილებოდეს მხოლოდ ექიმთან ერთად, ინდივიდუალური რისკების შეფასებით [1].
თუ ერთხელ მქონდა შეტევა, ეს ნიშნავს, რომ ეპილეფსია მაქვს?
ყოველთვის არა. დიაგნოზი დამოკიდებულია შეტევის ტიპზე, გამომწვევ მიზეზებზე და განმეორების რისკზე. თანამედროვე პრაქტიკული განსაზღვრება ითვალისწინებს კონკრეტულ კრიტერიუმებს [2,3].
შეიძლება თუ არა ეპილეფსიით სრულფასოვანი ცხოვრება?
დიახ. ბევრი ადამიანი სწორ მკურნალობაზე გადადის შეტევების კონტროლში და აგრძელებს სწავლას, მუშაობას და ყოველდღიურ ცხოვრებას [1].
რა არის ყველაზე მნიშვნელოვანი რისკი, რომლის შემცირებაც შეიძლება?
ყველაზე მნიშვნელოვანი არის შეტევების კონტროლი და მკურნალობისადმი მიმდევრობა, რადგან უკონტროლო კრუნჩხვითი შეტევები ზრდის მძიმე გართულებების რისკს [5].
როდის არის საჭირო გადაუდებელი დახმარება?
თუ შეტევა ხანგრძლივდება, მეორდება ზედიზედ, ადამიანს უჭირს სუნთქვა, ტრავმა მიიღო, ან პირველად განვითარდა შეტევა — საჭიროა გადაუდებელი შეფასება (სტანდარტული კლინიკური მიდგომა).
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ეპილეფსია ფართოდ გავრცელებული, არაგადამდები და ხშირ შემთხვევაში მართვადი ნევროლოგიური დარღვევაა. მთავარი გზავნილია: სწორი დიაგნოსტირებისა და მკურნალობის პირობებში ადამიანების დაახლოებით 70%-მდე შეიძლება იყოს შეტევების გარეშე [1]. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მიზანი უნდა იყოს ამ პოტენციალის რეალურად მიღწევა — სტიგმის შემცირებით, დიაგნოსტიკის ხელმისაწვდომობის გაუმჯობესებით, მედიკამენტების უწყვეტი მიწოდებით და პირველადი ჯანდაცვის გაძლიერებით [6].
პრაქტიკული რეკომენდაციები ფართო საზოგადოებისთვის:
- შეტევის შემთხვევაშივე მოძებნეთ პროფესიული კონსულტაცია და არ დაეყრდნოთ თვითდიაგნოსტიკას;
- მკურნალობა არ შეწყვიტოთ თვითნებურად;
- ოჯახმა და გარემომ იცოდეს უსაფრთხო პირველადი დახმარების პრინციპები;
- სტიგმის ნაცვლად შეიქმნას მხარდაჭერის კულტურა სკოლაში, სამსახურში და ოჯახში.
სისტემური რეკომენდაციები საქართველოსთვის:
- დიაგნოსტიკური სერვისების რეგიონული ხელმისაწვდომობის გაძლიერება;
- პირველადი ჯანდაცვის კადრების გადამზადება ეპილეფსიის ამოცნობასა და მართვაში [6];
- ხარისხის და სტანდარტების გაძლიერება პროფესიულ დისკუსიაში (https://www.gmj.ge) და სერვისის ხარისხის მართვაში (https://www.certificate.ge);
- საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრევენციული პოლიტიკის ინტეგრაცია (https://www.publichealth.ge).
წყაროები
- World Health Organization. Epilepsy. 2024 (updated 7 Feb 2024). ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/epilepsy
- Fisher RS, Acevedo C, Arzimanoglou A, et al. ILAE Official Report: A practical clinical definition of epilepsy. Epilepsia. 2014;55(4):475–482. ხელმისაწვდომია: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/24730690/
- International League Against Epilepsy. Definition of Epilepsy 2014. ხელმისაწვდომია: https://www.ilae.org/guidelines/definition-and-classification/definition-of-epilepsy-2014
- Lomidze G, et al. The prevalence and treatment gap of epilepsy in Tbilisi, Georgia. 2012. ხელმისაწვდომია: https://glae.org.ge/wp-content/uploads/2021/07/Prevalence-of-epilepsy.pdf
- Harden C, Tomson T, Gloss D, et al. Sudden Unexpected Death in Epilepsy Incidence Rates and Risk Factors. Neurology. 2017. ხელმისაწვდომია: https://pmc.ncbi.nlm.nih.gov/articles/PMC5486432/
- World Health Organization. mhGAP Training Manual: Module Epilepsy. ხელმისაწვდომია: https://cdn.who.int/media/docs/default-source/brain-health/mhgap-training-manuals/epi_module.pdf
- Feigin VL, et al. Global, regional, and national burden of epilepsy, 1990–2021. The Lancet Public Health. 2025. ხელმისაწვდომია: https://www.thelancet.com/journals/lanpub/article/PIIS2468-2667%2824%2900302-5/fulltext
