შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
სიმსივნური დაავადებები თანამედროვე საზოგადოებაში ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ფსიქოლოგიური შფოთვის მიზეზია. კიბოს დიაგნოზთან დაკავშირებული შიში ხშირად მნიშვნელოვნად აღემატება რეალურ სტატისტიკურ რისკს. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრაქტიკაში ეს წარმოადგენს მნიშვნელოვან გამოწვევას, რადგან შიშზე დაფუძნებული გადაწყვეტილებები ხშირად იწვევს არასაჭირო სამედიცინო ჩარევებს, ზედმეტ კვლევებს და ცხოვრების ხარისხის გაუარესებას [1].
მედიცინის ერთ-ერთი მთავარი ამოცანაა არა მხოლოდ დაავადებების მკურნალობა, არამედ მოსახლეობის ინფორმირება რეალური რისკების შესახებ. როდესაც რისკი სწორად არის ახსნილი, პაციენტს შეუძლია მიიღოს ინფორმირებული და რაციონალური გადაწყვეტილებები. ამის საპირისპიროდ, არაზუსტი ან გადაჭარბებული წარმოდგენები კიბოს რისკზე იწვევს ქრონიკულ შფოთვას, რომელიც თავად წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრობლემას [2].
სწორედ ამიტომ, მნიშვნელოვანია განვასხვავოთ რეალური სტატისტიკური რისკი და აღქმული რისკი. ეს განსაკუთრებით აქტუალურია კუჭ-ნაწლავის სისტემის დაავადებების შემთხვევაში, სადაც მრავალი მდგომარეობა დაკავშირებულია სიმსივნის განვითარების დაბალ, მაგრამ ხშირად გადაჭარბებულად აღქმულ ალბათობასთან.
სანდო, მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელება წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტს, რასაც ემსახურება სამედიცინო განათლების პლატფორმები, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული რესურსი https://www.publichealth.ge.
პრობლემის აღწერა
სიმსივნური დაავადებების შიში ხშირად არ ემთხვევა რეალურ ეპიდემიოლოგიურ მონაცემებს. ეს განსაკუთრებით ეხება კუჭ-ნაწლავის სისტემის დაავადებებს, სადაც მრავალი კეთილთვისებიანი ან დაბალი რისკის მდგომარეობა აღიქმება როგორც სიმსივნის უშუალო წინაპირობა.
პრობლემა დაკავშირებულია რამდენიმე ფაქტორთან:
პირველი — ინფორმაციის არასწორი ინტერპრეტაცია. როდესაც პაციენტი ისმენს, რომ რისკი „რამდენჯერმე იზრდება“, ხშირად არ არის განმარტებული საწყისი აბსოლუტური რისკი.
მეორე — იშვიათი შემთხვევების მედია გაშუქება, რაც ქმნის შთაბეჭდილებას, რომ დაავადება უფრო ხშირია, ვიდრე რეალურად.
მესამე — სამედიცინო ტერმინოლოგიის არასწორი გაგება, მაგალითად „პრეკანცერული მდგომარეობა“, რომელიც არ ნიშნავს სიმსივნის გარდაუვალ განვითარებას.
საქართველოსთვის ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეფექტიანი მართვა საჭიროებს მოსახლეობის სწორ ინფორმირებას და მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ გადაწყვეტილებებს. ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანი როლი აქვს აკადემიურ რესურსებს, როგორიცაა https://www.gmj.ge, რომლებიც ხელს უწყობენ სამეცნიერო ინფორმაციის გავრცელებას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
სიმსივნის განვითარების რისკის შეფასება ეფუძნება ეპიდემიოლოგიურ მონაცემებს, რომლებიც აჩვენებს დაავადების განვითარების აბსოლუტურ და შედარებით ალბათობას.
აბსოლუტური რისკი წარმოადგენს კონკრეტული ადამიანის რეალურ ალბათობას, ხოლო შედარებითი რისკი აჩვენებს განსხვავებას სხვადასხვა ჯგუფებს შორის. ხშირად სწორედ ამ ორი ცნების არასწორი ინტერპრეტაცია იწვევს შიშის გაზრდას [2].
მაგალითად, ბარეტის საყლაპავის შემთხვევაში, რომელიც ხშირად აღიქმება როგორც სიმსივნის უშუალო წინაპირობა, რეალური პროგრესიის წლიური რისკი არადისპლაზიური ფორმის შემთხვევაში მხოლოდ 0.12–0.33%-ია [3].
კუჭის ქრონიკული ანთებითი მდგომარეობების შემთხვევაში, როგორიცაა Helicobacter pylori ინფექცია, სიცოცხლის განმავლობაში სიმსივნის განვითარების საერთო რისკი დაახლოებით 2–3%-ია [4].
მსხვილი ნაწლავის პოლიპების შემთხვევაში, რომლებიც ხშირად იწვევს პაციენტებში შფოთვას, მალიგნიზაციის საშუალო წლიური რისკი დაახლოებით 0.25%-ია [1].
ღვიძლის სიმსივნის განვითარების რისკი ძირითადად კონცენტრირებულია ციროზის მქონე პაციენტებში, სადაც წლიური რისკი შეიძლება აღწევდეს 3–8%-ს, მაშინ როდესაც ციროზის გარეშე რისკი მნიშვნელოვნად დაბალია [5].
ეს მონაცემები მიუთითებს, რომ სიმსივნის განვითარების რისკი უმეტეს შემთხვევაში დაბალია, თუმცა გარკვეულ ჯგუფებში საჭიროა მიზნობრივი მონიტორინგი.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ეპიდემიოლოგიური კვლევები აჩვენებს, რომ კუჭ-ნაწლავის სისტემის სიმსივნეები შედარებით იშვიათია ზოგად პოპულაციაში.
მაგალითად, წვრილი ნაწლავის სიმსივნეები შეადგენს კუჭ-ნაწლავის სიმსივნეების 5%-ზე ნაკლებს [6].
წყლულოვანი კოლიტის მქონე პაციენტებში სიმსივნის განვითარების დაგროვებითი რისკი 10–30 წლის განმავლობაში მერყეობს 2%-დან 18%-მდე, რაც მიუთითებს, რომ მიუხედავად გაზრდილი რისკისა, დაავადება მაინც არ ვითარდება ყველა პაციენტში [7].
Helicobacter pylori ინფექცია მსოფლიოში ფართოდ არის გავრცელებული, თუმცა ინფიცირებული ადამიანების უმეტესობას არასოდეს უვითარდება სიმსივნე [4].
ეს მონაცემები ხაზს უსვამს, რომ რისკის შეფასება უნდა ეფუძნებოდეს ინდივიდუალურ ფაქტორებს და არა ზოგად შიშს.
საერთაშორისო გამოცდილება
WHO აღნიშნავს, რომ დაავადებების რისკის ეფექტიანი კომუნიკაცია წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მნიშვნელოვან კომპონენტს, რადგან ინფორმირებული პაციენტები უკეთ იღებენ პრევენციულ ზომებს [8].
BMJ-ში გამოქვეყნებული კვლევები მიუთითებს, რომ რისკის არასწორი კომუნიკაცია იწვევს პაციენტებში შფოთვის ზრდას და არასაჭირო სამედიცინო ჩარევებს [2].
NEJM და სხვა წამყვანი სამეცნიერო ჟურნალები ხაზს უსვამენ მიზნობრივი სკრინინგის მნიშვნელობას მაღალი რისკის ჯგუფებში, ხოლო დაბალი რისკის მქონე ადამიანებში ზედმეტი კვლევების თავიდან აცილებას [7].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეფექტიანი მართვა მოითხოვს მოსახლეობის სწორ ინფორმირებას დაავადებების რეალური რისკების შესახებ.
ხარისხის კონტროლი, სამედიცინო მომსახურების სტანდარტიზაცია და სერტიფიკაცია წარმოადგენს მნიშვნელოვან კომპონენტს, რაც დეტალურად არის განხილული https://www.certificate.ge-ის რესურსებში.
აკადემიური სივრცე, როგორიცაა https://www.gmj.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელებაში.
სანდო სამედიცინო ინფორმაციის ხელმისაწვდომობა, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge-ზე, ხელს უწყობს მოსახლეობის ინფორმირებულობის გაზრდას და შიშზე დაფუძნებული გადაწყვეტილებების შემცირებას.
მითები და რეალობა
მითი: ნებისმიერი კუჭ-ნაწლავის სიმპტომი ნიშნავს სიმსივნის არსებობას
რეალობა: სიმპტომების უმეტესობა დაკავშირებულია კეთილთვისებიან მდგომარეობებთან.
მითი: „პრეკანცერული მდგომარეობა“ ნიშნავს გარდაუვალ სიმსივნეს
რეალობა: ასეთ მდგომარეობებში სიმსივნის განვითარების ალბათობა ხშირად დაბალია.
მითი: მეტი კვლევა ყოველთვის უკეთესია
რეალობა: არასაჭირო კვლევები შეიძლება დაკავშირებული იყოს რისკებთან და არ არის რეკომენდებული დაბალი რისკის შემთხვევაში.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
ნიშნავს თუ არა კუჭის ტკივილი სიმსივნეს?
უმეტეს შემთხვევაში არა. მიზეზები ხშირად კეთილთვისებიანია.
არის თუ არა ყველა პოლიპი სიმსივნური?
არა. პოლიპების უმეტესობა კეთილთვისებიანია.
უნდა ჩატარდეს თუ არა სკრინინგი ყველასთვის?
სკრინინგი რეკომენდებულია განსაზღვრულ ასაკობრივ და რისკის ჯგუფებში.
შესაძლებელია თუ არა სიმსივნის პრევენცია?
პრევენცია შესაძლებელია ცხოვრების წესის ცვლილებით და გეგმიური კონტროლით.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
სიმსივნის შიში ხშირად აღემატება რეალურ რისკს, რაც წარმოადგენს მნიშვნელოვან საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გამოწვევას. მტკიცებულებებზე დაფუძნებული მონაცემები აჩვენებს, რომ სიმსივნის განვითარების რისკი უმეტეს შემთხვევაში დაბალია, განსაკუთრებით დაბალი რისკის მქონე პოპულაციაში.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანია მოსახლეობის ინფორმირება რეალური რისკების შესახებ, რათა გადაწყვეტილებები ეფუძნებოდეს სამეცნიერო მტკიცებულებებს და არა შიშს.
ინფორმირებული პაციენტი უკეთ იღებს პრევენციულ ზომებს, მონაწილეობს სკრინინგში და თავიდან იცილებს არასაჭირო სამედიცინო ჩარევებს.
სანდო ინფორმაციის გავრცელება წარმოადგენს ეფექტიანი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთ მთავარ ინსტრუმენტს.
წყაროები
- Sleisenger MH, et al. Gastrointestinal and Liver Disease. Elsevier; 2021.
https://www.elsevier.com - Gigerenzer G. Risk literacy and health communication. BMJ. 2015;350:h208.
https://www.bmj.com/content/350/bmj.h208 - Eusebi LH, et al. Barrett’s oesophagus progression. Gut. 2018;67:136–145.
https://gut.bmj.com - Sonnenberg A, Genta RM. Helicobacter pylori and gastric cancer risk. Aliment Pharmacol Ther. 2013;38:281–291.
https://onlinelibrary.wiley.com - European Association for the Study of the Liver. Clinical Practice Guidelines.
https://easl.eu - Bilimoria KY, et al. Small bowel cancer epidemiology. Ann Surg. 2009.
https://journals.lww.com - Annese V, et al. Colorectal cancer risk in IBD. Gut. 2015.
https://gut.bmj.com - World Health Organization. Risk communication guidelines.
https://www.who.int
