ერთი ღერი სიგარეტი — რამდენ წუთს აკლებს სიცოცხლეს და რატომ არის ეს მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
თამბაქოს მოხმარება რჩება ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან პრევენციულ რისკფაქტორად, რომელიც პირდაპირ გავლენას ახდენს სიცოცხლის ხანგრძლივობასა და ხარისხზე. ათწლეულების განმავლობაში არსებობდა ზოგადი ცნობიერება, რომ მოწევა „აზიანებს ჯანმრთელობას“, თუმცა თანამედროვე სამეცნიერო კვლევებმა შესაძლებელი გახადა ამ ზიანის უფრო ზუსტი რაოდენობრივი შეფასება. ახალი ეპიდემიოლოგიური ანალიზები აჩვენებს, რომ თითოეული ღერი სიგარეტი დაკავშირებულია სიცოცხლის საშუალო ხანგრძლივობის შემცირებასთან წუთების დონეზე, რაც მნიშვნელოვან საზოგადოებრივ გზავნილს წარმოადგენს პრევენციული მედიცინის თვალსაზრისით [1].
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის ამ ინფორმაციის მნიშვნელობა მდგომარეობს იმაში, რომ იგი ხელს უწყობს რისკის უკეთ აღქმას და აძლიერებს პრევენციული ღონისძიებების ეფექტიანობას. როდესაც ჯანმრთელობის რისკები გამოხატულია კონკრეტულ, გასაგებ ერთეულებში — მაგალითად წუთებში ან წლებში — მოსახლეობა უკეთ აცნობიერებს თამბაქოს რეალურ ზიანს. სწორედ ამიტომ, სანდო სამედიცინო ინფორმაციის გავრცელება ისეთ პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინსტიტუციური რესურსები, მათ შორის https://www.publichealth.ge, წარმოადგენს პრევენციის მნიშვნელოვან ინსტრუმენტს.
პრობლემის აღწერა
თამბაქოს მოხმარება არის ერთ-ერთი წამყვანი მიზეზი ნაადრევი სიკვდილიანობისა მსოფლიოში. ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, თამბაქო ყოველწლიურად იწვევს დაახლოებით 8 მილიონ სიკვდილს, მათ შორის 7 მილიონზე მეტი პირდაპირ მოწევასთან არის დაკავშირებული, ხოლო დაახლოებით 1.2 მილიონი — პასიურ მოწევასთან [2].
ბოლო კვლევებმა დამატებით აჩვენა, რომ თითოეული ღერი სიგარეტი დაკავშირებულია სიცოცხლის ხანგრძლივობის შემცირებასთან საშუალოდ დაახლოებით 17 წუთით მამაკაცებში და 22 წუთით ქალებში [1]. ეს შეფასება ეფუძნება მრავალწლიანი ეპიდემიოლოგიური მონაცემების ანალიზს და ასახავს მოწევის კუმულაციურ გავლენას ორგანიზმზე.
საქართველოსთვის ეს საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან ქვეყანაში თამბაქოს მოხმარების მაჩვენებელი კვლავ მაღალია. თამბაქოსთან დაკავშირებული დაავადებები, მათ შორის გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები, ფილტვის კიბო და ქრონიკული რესპირატორული დაავადებები, წარმოადგენს სიკვდილიანობის წამყვან მიზეზებს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
თამბაქოს კვამლი შეიცავს 7000-ზე მეტ ქიმიურ ნივთიერებას, რომელთაგან ასობით ტოქსიკურია, ხოლო მინიმუმ 70 ცნობილია, როგორც კანცეროგენი [3]. მოწევის შედეგად ორგანიზმში ვითარდება მრავალმხრივი პათოფიზიოლოგიური ცვლილებები, რომლებიც გავლენას ახდენს პრაქტიკულად ყველა ორგანოთა სისტემაზე.
მთავარი ბიოლოგიური მექანიზმები მოიცავს:
პირველი — ოქსიდაციური სტრესი. თამბაქოს კვამლი ზრდის თავისუფალი რადიკალების რაოდენობას, რაც იწვევს უჯრედული დაზიანებას და აჩქარებს დაბერების პროცესს [4].
მეორე — ქრონიკული ანთება. მოწევა იწვევს მუდმივ ანთებით პროცესებს, რაც ზრდის ათეროსკლეროზის, გულის დაავადებებისა და კიბოს განვითარების რისკს [3].
მესამე — იმუნური სისტემის დისფუნქცია. ჟურნალ Nature-ში გამოქვეყნებულმა კვლევამ აჩვენა, რომ მოწევა ცვლის იმუნური სისტემის რეაქციას და ამცირებს ორგანიზმის უნარს ეფექტურად უპასუხოს ინფექციებს [5].
მეოთხე — გენეტიკური და ეპიგენეტიკური ცვლილებები. თამბაქოს კვამლი იწვევს დნმ-ის დაზიანებას, რაც ზრდის ონკოლოგიური დაავადებების განვითარების ალბათობას [4].
ამ პროცესების კუმულაციური ეფექტი იწვევს სიცოცხლის ხანგრძლივობის შემცირებას და ქრონიკული დაავადებების განვითარების რისკის ზრდას.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ეპიდემიოლოგიური კვლევების მიხედვით:
მოწევა საშუალოდ ამცირებს სიცოცხლის ხანგრძლივობას დაახლოებით 10 წლით იმ ადამიანებთან შედარებით, ვინც არასოდეს ეწეოდა [6].
თამბაქოს მოხმარება პასუხისმგებელია ფილტვის კიბოს შემთხვევების დაახლოებით 85–90%-ზე [3].
მოწევა ზრდის გულის დაავადებების რისკს 2–4-ჯერ და ინსულტის რისკს 2–3-ჯერ [2].
კვლევების მიხედვით, სიცოცხლის დაკარგული წუთების შეფასება ეფუძნება მოსახლეობის დიდი ჯგუფების მონაცემებს და წარმოადგენს საშუალო მაჩვენებელს, რომელიც ასახავს მოწევის საერთო გავლენას სიცოცხლის ხანგრძლივობაზე [1].
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ეს მაჩვენებლები სტატისტიკურია და ინდივიდუალური რისკი შეიძლება განსხვავდებოდეს, თუმცა საერთო ტენდენცია ნათლად მიუთითებს მოწევის მავნე გავლენაზე.
საერთაშორისო გამოცდილება
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაცია აღნიშნავს, რომ თამბაქოს კონტროლი წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთ ყველაზე ეფექტურ პრევენციულ სტრატეგიას [2].
აშშ-ის დაავადებათა კონტროლისა და პრევენციის ცენტრის მონაცემებით, მოწევის შეწყვეტა ნებისმიერ ასაკში ამცირებს სიკვდილიანობის რისკს და ზრდის სიცოცხლის ხანგრძლივობას [3].
New England Journal of Medicine-ში გამოქვეყნებულმა კვლევამ დაადასტურა, რომ მოწევის შეწყვეტა მნიშვნელოვნად ამცირებს გულ-სისხლძარღვთა და ონკოლოგიური დაავადებების რისკს, განსაკუთრებით თუ შეწყვეტა ხდება შედარებით ახალგაზრდა ასაკში [6].
საერთაშორისო აკადემიური პლატფორმები, მათ შორის საქართველოს სამედიცინო ჟურნალი https://www.gmj.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ მსგავსი კვლევების გავრცელებასა და სამედიცინო საზოგადოების ინფორმირებაში.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში თამბაქოს მოხმარება წარმოადგენს მნიშვნელოვან საზოგადოებრივ პრობლემას. მიუხედავად იმისა, რომ ბოლო წლებში განხორციელდა თამბაქოს კონტროლის რეგულაციები, მათ შორის საჯარო სივრცეებში მოწევის შეზღუდვა, მოწევის გავრცელება კვლავ მაღალია.
ჯანდაცვის სისტემისთვის თამბაქოსთან დაკავშირებული დაავადებები წარმოადგენს მნიშვნელოვან ეკონომიკურ და კლინიკურ ტვირთს.
ხარისხის და უსაფრთხოების სტანდარტების დანერგვა, რომელსაც ხელს უწყობს ისეთი ინსტიტუციური რესურსები, როგორიცაა https://www.certificate.ge, მნიშვნელოვანია პრევენციული პოლიტიკის ეფექტიანობისთვის.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრიორიტეტია მოსახლეობის ინფორმირება მოწევის რეალური რისკების შესახებ და მოწევის შეწყვეტის მხარდაჭერა.
მითები და რეალობა
მითი: ერთი სიგარეტი არ წარმოადგენს მნიშვნელოვან საფრთხეს
რეალობა: თითოეული სიგარეტი დაკავშირებულია სიცოცხლის ხანგრძლივობის შემცირებასთან [1]
მითი: მხოლოდ ხანგრძლივი მოწევა არის საშიში
რეალობა: მოწევის ნებისმიერი დონე ზრდის ჯანმრთელობის რისკებს [3]
მითი: მოწევის შეწყვეტას აზრი არ აქვს, თუ ადამიანი წლებია ეწევა
რეალობა: მოწევის შეწყვეტა ნებისმიერ ასაკში ამცირებს სიკვდილიანობის რისკს [6]
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
ნამდვილად ამცირებს ერთი სიგარეტი სიცოცხლეს წუთების დონეზე?
დიახ. ეს არის სტატისტიკური შეფასება, რომელიც ეფუძნება ფართომასშტაბიან კვლევებს [1].
არის თუ არა უსაფრთხო მოწევის „მცირე რაოდენობა“?
არა. მოწევის უსაფრთხო დონე არ არსებობს [3].
აქვს თუ არა მნიშვნელობა მოწევის შეწყვეტას?
დიახ. მოწევის შეწყვეტა მნიშვნელოვნად ამცირებს დაავადებების რისკს [6].
რამდენად სწრაფად იწყება ორგანიზმის აღდგენა?
ზოგიერთი დადებითი ცვლილება იწყება რამდენიმე კვირაში, თუმცა სრული აღდგენა დამოკიდებულია მოწევის ხანგრძლივობაზე [3].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
თამბაქოს მოხმარება წარმოადგენს პრევენციულ რისკფაქტორს, რომელიც მნიშვნელოვნად ამცირებს სიცოცხლის ხანგრძლივობას და ზრდის ქრონიკული დაავადებების განვითარების რისკს. თითოეული ღერი სიგარეტი დაკავშირებულია სიცოცხლის დაკარგულ წუთებთან, რაც ნათლად აჩვენებს მოწევის კუმულაციურ გავლენას ჯანმრთელობაზე.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მთავარი მიზანია მოწევის პრევენცია, მოსახლეობის ინფორმირება და მოწევის შეწყვეტის მხარდაჭერა. პრევენციული ღონისძიებები, განათლება და სანდო ინფორმაციის გავრცელება წარმოადგენს ეფექტურ ინსტრუმენტებს ჯანმრთელობის დაცვისთვის.
მოწევის შეწყვეტა ნებისმიერ ეტაპზე ამცირებს რისკებს და წარმოადგენს ჯანმრთელობის დაცვის მნიშვნელოვან ნაბიჯს.
წყაროები
- BBC News. Smoking and life expectancy analysis. ხელმისაწვდომია: https://www.bbc.com
- World Health Organization. Tobacco fact sheet. ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/tobacco
- Centers for Disease Control and Prevention. Health effects of cigarette smoking. ხელმისაწვდომია: https://www.cdc.gov/tobacco
- National Institutes of Health. Smoking and oxidative stress. ხელმისაწვდომია: https://www.nih.gov
- Nature. Smoking and immune system changes. ხელმისაწვდომია: https://www.nature.com
- Jha P, et al. 21st-century hazards of smoking and benefits of cessation. N Engl J Med. 2013;368:341–350. ხელმისაწვდომია: https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMsa1211128
