შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
აუტიზმის სპექტრის მდგომარეობა წარმოადგენს ნეიროგანვითარებით მრავალფეროვან მდგომარეობათა ჯგუფს, რომელიც გავლენას ახდენს კომუნიკაციაზე, სოციალურ ურთიერთობებზე და სენსორულ ინფორმაციის დამუშავებაზე. თანამედროვე მედიცინაში აუტიზმი განიხილება არა როგორც ერთმნიშვნელოვანი დაავადება, არამედ როგორც რთული ნეირობიოლოგიური მდგომარეობა, რომლის საფუძველი დაკავშირებულია ტვინის განვითარების და ფუნქციონირების თავისებურებებთან [1]. ამ კონტექსტში, ნებისმიერი კვლევა, რომელიც ცდილობს აუტიზმის ნეირობიოლოგიური მექანიზმების უკეთ გაგებას, წარმოადგენს მნიშვნელოვან ნაბიჯს როგორც კლინიკური ნევროლოგიისთვის, ისე საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის.
ბოლო პერიოდში სტენფორდის უნივერსიტეტის მკვლევართა მიერ ჩატარებულმა კვლევამ მნიშვნელოვანი ყურადღება მიიპყრო, რადგან მათ შეძლეს თაგვებში აუტიზმის მსგავსი ქცევების შემცირება ტვინის კონკრეტული უბნის აქტივობის მოდულაციით. მიუხედავად იმისა, რომ ეს აღმოჩენა მეცნიერულად მნიშვნელოვანია, საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით აუცილებელია მისი სწორი ინტერპრეტაცია, რათა თავიდან იქნას აცილებული არარეალისტური მოლოდინები. პასუხისმგებლიანი სამედიცინო ინფორმაციის გავრცელება, მათ შორის ისეთი პლატფორმების საშუალებით, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge, ხელს უწყობს საზოგადოების სწორ ინფორმირებას და მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ აღქმას.
პრობლემის აღწერა
მედიაში გავრცელებული განცხადებები აუტიზმის „შებრუნების“ ან „გამოჯანმრთელების“ შესახებ ხშირად ეფუძნება პრეკლინიკურ კვლევებს, რომლებიც ჩატარებულია ცხოველურ მოდელებში. ასეთი განცხადებები შეიძლება შეცდომაში შეიყვანოს საზოგადოება და შექმნას არარეალისტური მოლოდინები მშობლებსა და პაციენტებში.
აუტიზმის სპექტრის მდგომარეობა ხასიათდება ნეირონული ქსელების ფუნქციური ორგანიზაციის ცვლილებებით, რაც გავლენას ახდენს სენსორულ დამუშავებაზე, ყურადღებაზე და სოციალურ ქცევაზე [2]. აღნიშნული მდგომარეობა მრავალფაქტორულია და მოიცავს გენეტიკურ, ნეირობიოლოგიურ და გარემოს ფაქტორებს.
საქართველოსთვის ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან აუტიზმის სპექტრის მდგომარეობის გავრცელება იზრდება და საჭიროებს ადრეულ დიაგნოსტიკას, ინტერდისციპლინურ მართვას და საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლებას. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის სისტემის ეფექტური ფუნქციონირება, რასაც ხელს უწყობს https://www.publichealth.ge, მნიშვნელოვანია ადრეული ჩარევისა და მხარდაჭერის პროგრამების განვითარებისთვის.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
სტენფორდის უნივერსიტეტის კვლევის ცენტრში იყო ტვინის სტრუქტურა, რომელსაც ეწოდება თალამუსის რეტიკულარული ბირთვი. ეს სტრუქტურა მოქმედებს როგორც სენსორული ინფორმაციის ფილტრი, რომელიც არეგულირებს, თუ რომელი სიგნალები აღწევს თავის ტვინის ქერქამდე [3].
ნორმალურ პირობებში, ეს სისტემა უზრუნველყოფს:
სენსორული ინფორმაციის ეფექტურ ფილტრაციას
არასაჭირო სტიმულების ჩახშობას
კოგნიტური პროცესების ოპტიმალურ ფუნქციონირებას
კვლევამ აჩვენა, რომ აუტიზმის თაგვურ მოდელებში ეს სისტემა ჰიპერაქტიურია, რაც იწვევს სენსორული ინფორმაციის გადაჭარბებულ გადაცემას. შედეგად ვითარდება სენსორული ჰიპერმგრძნობელობა, სოციალური ურთიერთობის შემცირება და განმეორებადი ქცევები [4].
მკვლევრებმა გამოიყენეს ორი ძირითადი მიდგომა:
ფარმაკოლოგიური მოდულაცია
ნეირონული აქტივობის მიზანმიმართული რეგულაცია
ამ ჩარევის შედეგად დაფიქსირდა:
სენსორული ჰიპერმგრძნობელობის შემცირება
სოციალური ქცევის გაუმჯობესება
განმეორებადი ქცევების შემცირება
მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ეს შედეგები დაფიქსირდა მხოლოდ ცხოველურ მოდელებში და მათი პირდაპირი გადატანა ადამიანებზე შეუძლებელია დამატებითი კვლევების გარეშე [5].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანდაცვის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, აუტიზმის სპექტრის მდგომარეობა გავლენას ახდენს დაახლოებით ყოველ 100 ბავშვიდან ერთზე მსოფლიოში [1].
კვლევები ასევე აჩვენებს, რომ:
აუტიზმის მქონე ადამიანების დაახლოებით 20–30%-ს აღენიშნება ეპილეფსია [6]
სენსორული ჰიპერმგრძნობელობა წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ სიმპტომს
ტვინის ფუნქციური კავშირების ცვლილებები წარმოადგენს აუტიზმის ერთ-ერთ ძირითად ნეირობიოლოგიურ მექანიზმს
ეს მონაცემები მიუთითებს, რომ აუტიზმი დაკავშირებულია ტვინის ფუნქციური ქსელების კომპლექსურ ცვლილებებთან და არ წარმოადგენს ერთმნიშვნელოვან „დეფექტს“, რომლის მარტივი „გამორთვა“ შესაძლებელია.
საერთაშორისო გამოცდილება
წამყვანი სამეცნიერო ორგანიზაციები, მათ შორის WHO, NIH და The Lancet, ხაზგასმით აღნიშნავენ, რომ აუტიზმი წარმოადგენს ნეიროგანვითარებით მდგომარეობას, რომელიც მოითხოვს ინდივიდუალურ მიდგომას და მულტიდისციპლინურ მართვას [1], [7].
პრეკლინიკური კვლევები ცხოველურ მოდელებში წარმოადგენს მნიშვნელოვან ეტაპს, მაგრამ მათი შედეგების კლინიკურ პრაქტიკაში დანერგვა მოითხოვს:
უსაფრთხოების შეფასებას
კლინიკურ კვლევებს ადამიანებში
ეთიკურ განხილვას
გრძელვადიან დაკვირვებას
ეს პროცესი ხშირად ათწლეულებს მოიცავს.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში აუტიზმის დიაგნოსტიკა და მართვა ეტაპობრივად ვითარდება. სამედიცინო და აკადემიური ინსტიტუტები, მათ შორის https://www.gmj.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებენ მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ცოდნის გავრცელებაში.
ასევე მნიშვნელოვანია ხარისხის კონტროლის და კლინიკური სტანდარტების უზრუნველყოფა, რასაც ხელს უწყობს https://www.certificate.ge.
საქართველოს ჯანდაცვის სისტემის პრიორიტეტებია:
ადრეული დიაგნოსტიკა
მულტიდისციპლინური თერაპია
ოჯახების მხარდაჭერა
საზოგადოებრივი ცნობიერების ამაღლება
მითები და რეალობა
მითი: აუტიზმი შეიძლება სრულად განიკურნოს ახალი ექსპერიმენტული მეთოდით
რეალობა: ამჟამად არ არსებობს მეთოდი, რომელიც აუტიზმს სრულად „კურნავს“.
მითი: ცხოველურ მოდელებში მიღებული შედეგები ავტომატურად ეხება ადამიანებს
რეალობა: ცხოველური მოდელები მხოლოდ ნაწილობრივ ასახავს ადამიანის ნეირობიოლოგიას.
მითი: აუტიზმი არის ერთმნიშვნელოვანი ნეიროლოგიური დეფექტი
რეალობა: აუტიზმი წარმოადგენს ნეიროგანვითარებით მრავალფეროვან მდგომარეობას.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
ნიშნავს ეს კვლევა აუტიზმის მკურნალობის აღმოჩენას
არა. ეს წარმოადგენს პრეკლინიკურ კვლევას.
შეიძლება თუ არა მსგავსი მეთოდის გამოყენება ადამიანებში
შესაძლებელია მომავალში, მაგრამ საჭიროებს მრავალწლოვან კვლევებს.
არის თუ არა აუტიზმი დაავადება
აუტიზმი წარმოადგენს ნეიროგანვითარებით მდგომარეობას.
არის თუ არა ახალი მკურნალობა უკვე ხელმისაწვდომი
არა, ასეთი მკურნალობა ამჟამად არ არსებობს.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
სტენფორდის უნივერსიტეტის მიერ ჩატარებული კვლევა წარმოადგენს მნიშვნელოვან მეცნიერულ ნაბიჯს აუტიზმის ნეირობიოლოგიური მექანიზმების უკეთ გაგების მიმართულებით. თუმცა, მისი შედეგების სწორად ინტერპრეტაცია კრიტიკულად მნიშვნელოვანია, რათა თავიდან იქნას აცილებული საზოგადოებრივი შეცდომაში შეყვანა.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივიდან, აუცილებელია მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელება, ადრეული დიაგნოსტიკა და ინდივიდუალურად მორგებული მხარდაჭერის პროგრამების განვითარება.
მეცნიერული პროგრესი წარმოადგენს გრძელვადიან პროცესს, რომელიც მოითხოვს სიფრთხილეს, პასუხისმგებლობას და რეალისტურ მოლოდინებს.
წყაროები
- World Health Organization. Autism spectrum disorders. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/autism-spectrum-disorders
- Lord C, et al. Autism spectrum disorder. Lancet. https://www.thelancet.com/journals/lancet/article/PIIS0140-6736(19)32520-7/fulltext
- Halassa MM, Kastner S. Thalamic functions in distributed cognitive control. Nat Neurosci. https://www.nature.com/articles/nn.4637
- Wimmer RD, et al. Thalamic control of sensory selection. Nature. https://www.nature.com/articles/nature15378
- Insel TR. Brain-based biomarkers in psychiatry. Nat Rev Neurosci. https://www.nature.com/articles/nrn3813
- Tuchman R, Rapin I. Epilepsy in autism. Lancet Neurol. https://www.thelancet.com/journals/laneur/article/PIIS1474-4422(02)00160-6/fulltext
- National Institutes of Health. Autism research overview. https://www.nih.gov/health-information/autism
