შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
შაქრიანი დიაბეტი XXI საუკუნის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი ქრონიკული დაავადებაა, რომელიც პირდაპირ უკავშირდება ინვალიდობის, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების, თირკმლის უკმარისობისა და ნაადრევი სიკვდილიანობის რისკს. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის შეფასებით, დიაბეტი გლობალური საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევაა, რადგან დაავადების გავრცელება სწრაფად იზრდება და მკურნალობის არსებული მეთოდები ხშირად მხოლოდ სიმპტომების კონტროლს უზრუნველყოფს, მაგრამ არა სრულ განკურნებას [1].
ამ ფონზე, ღეროვანი უჯრედების გამოყენებით დიაბეტის მკურნალობის შესაძლებლობა წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე პერსპექტიულ სამეცნიერო მიმართულებას. ვაშინგტონის სამედიცინო უნივერსიტეტის მკვლევართა მიერ ჩატარებულმა კვლევამ, რომლის მიხედვითაც ადამიანის ღეროვანი უჯრედებით მიღებული ინსულინის წარმომქმნელი უჯრედების გამოყენებით დიაბეტით დაავადებული თაგვების მდგომარეობა სრულად ნორმალიზდა, კიდევ ერთხელ გააძლიერა იმედი, რომ მომავალში შესაძლებელია დაავადების მიზეზობრივი მკურნალობა და არა მხოლოდ მისი კონტროლი.
ეს საკითხი განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან დიაბეტის ეფექტიანი მკურნალობა შეიძლება მნიშვნელოვნად შეამციროს დაავადების ტვირთი, გააუმჯობესოს პაციენტების სიცოცხლის ხარისხი და შეამციროს ჯანდაცვის სისტემის ეკონომიკური დატვირთვა.
პრობლემის აღწერა
დიაბეტი არის მეტაბოლური დაავადება, რომელიც ხასიათდება სისხლში გლუკოზის ქრონიკულად მომატებული დონით. დაავადების მთავარი მიზეზია ინსულინის დეფიციტი ან ინსულინის მიმართ ორგანიზმის მგრძნობელობის დაქვეითება [2].
ინსულინი არის ჰორმონი, რომელიც წარმოიქმნება პანკრეასის ბეტა უჯრედებში და პასუხისმგებელია სისხლიდან გლუკოზის უჯრედებში გადატანაზე. როდესაც ეს უჯრედები ზიანდება ან ნადგურდება, ორგანიზმი ვერ ახერხებს გლუკოზის სწორად რეგულაციას, რაც იწვევს ჰიპერგლიკემიას.
არსებობს დიაბეტის ორი ძირითადი ტიპი:
- ტიპი 1 დიაბეტი — აუტოიმუნური დაავადება, რომლის დროსაც იმუნური სისტემა ანადგურებს პანკრეასის ბეტა უჯრედებს;
- ტიპი 2 დიაბეტი — მეტაბოლური დაავადება, რომელიც დაკავშირებულია ინსულინის მიმართ რეზისტენტობასთან.
ამ დაავადებით მსოფლიოში ასობით მილიონი ადამიანი იტანჯება, ხოლო საქართველოსთვისაც დიაბეტი წარმოადგენს მნიშვნელოვან საზოგადოებრივ გამოწვევას, რაც დეტალურად არის განხილული საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ეროვნული პლატფორმების, მათ შორის https://www.publichealth.ge-ის მასალებში.
დიაბეტის მკურნალობის არსებული მეთოდები მოიცავს:
- ინსულინის ინექციებს;
- მედიკამენტურ მკურნალობას;
- ცხოვრების წესის ცვლილებას.
თუმცა ეს მეთოდები არ აღადგენს დაზიანებულ ბეტა უჯრედებს და არ უზრუნველყოფს დაავადების სრულ განკურნებას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ღეროვანი უჯრედები წარმოადგენს უნიკალურ უჯრედებს, რომელთაც აქვთ უნარი გადაიქცნენ სხვადასხვა ტიპის სპეციალიზებულ უჯრედებად, მათ შორის ინსულინის წარმომქმნელ ბეტა უჯრედებად [3].
ვაშინგტონის სამედიცინო უნივერსიტეტის მკვლევრებმა გამოიყენეს ადამიანის ღეროვანი უჯრედები და ლაბორატორიულ პირობებში გადააქციეს ისინი ფუნქციურ ბეტა უჯრედებად. ეს უჯრედები შემდეგ შეყვანილი იქნა დიაბეტით დაავადებულ თაგვებში.
კვლევის შედეგებმა აჩვენა:
- ინსულინის სწრაფი და ეფექტიანი გამომუშავება;
- სისხლში გლუკოზის დონის სწრაფი ნორმალიზაცია;
- ეფექტის შენარჩუნება რამდენიმე თვის განმავლობაში.
მექანიზმი ეფუძნება შემდეგ პროცესს:
- ღეროვანი უჯრედები დიფერენცირდება ბეტა უჯრედებად;
- ეს უჯრედები რეაგირებენ სისხლში გლუკოზის დონეზე;
- საჭიროების შემთხვევაში გამოყოფენ ინსულინს;
- აღდგება გლუკოზის ნორმალური მეტაბოლიზმი.
ეს მიდგომა წარმოადგენს ე.წ. უჯრედულ თერაპიას, რომელიც მიზნად ისახავს დაზიანებული ქსოვილის ფუნქციის აღდგენას.
National Institutes of Health-ის მიხედვით, ღეროვანი უჯრედების გამოყენება წარმოადგენს დიაბეტის მკურნალობის ერთ-ერთ ყველაზე პერსპექტიულ მიმართულებას, რადგან ის პირდაპირ ეხება დაავადების მიზეზს და არა მხოლოდ სიმპტომებს [4].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
WHO-ს მონაცემებით:
- მსოფლიოში დიაბეტით დაავადებულია დაახლოებით 537 მილიონი ადამიანი;
- 2045 წლისთვის ეს რიცხვი შეიძლება გაიზარდოს 783 მილიონამდე [1].
CDC-ს მიხედვით:
- დიაბეტი წარმოადგენს სიკვდილიანობის ერთ-ერთ მთავარ მიზეზს;
- დაავადება მნიშვნელოვნად ზრდის გულის დაავადებებისა და ინსულტის რისკს [2].
კვლევებმა აჩვენა, რომ პანკრეასის ბეტა უჯრედების დაკარგვა წარმოადგენს ტიპი 1 დიაბეტის მთავარი მიზეზს, ხოლო მათი აღდგენა შეიძლება იყოს დაავადების მიზეზობრივი მკურნალობის საფუძველი [5].
ღეროვანი უჯრედების გამოყენებით ჩატარებული ექსპერიმენტული კვლევები აჩვენებს:
- გლუკოზის რეგულაციის აღდგენას;
- ინსულინის ბუნებრივი წარმოების აღდგენას;
- დაავადების სიმპტომების შემცირებას.
საერთაშორისო გამოცდილება
მსოფლიოში არაერთი წამყვანი ინსტიტუტი მუშაობს ღეროვანი უჯრედების გამოყენებით დიაბეტის მკურნალობაზე.
NIH, Harvard Medical School და სხვა წამყვანი კვლევითი ცენტრები აქტიურად იკვლევენ ამ ტექნოლოგიას [4].
The Lancet-ში გამოქვეყნებული კვლევები ადასტურებს, რომ ღეროვანი უჯრედების გამოყენება წარმოადგენს პერსპექტიულ მიმართულებას რეგენერაციული მედიცინის სფეროში [6].
WHO ხაზს უსვამს, რომ რეგენერაციული მედიცინა შეიძლება გახდეს მომავალი მედიცინის ერთ-ერთი მთავარი მიმართულება [1].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში დიაბეტი წარმოადგენს ერთ-ერთ მნიშვნელოვან საზოგადოებრივ პრობლემას, რაც ასახულია როგორც ეროვნული ჯანდაცვის პროგრამებში, ასევე აკადემიურ გამოცემებში, მათ შორის https://www.gmj.ge-ზე.
ამ ეტაპზე ღეროვანი უჯრედების გამოყენება დიაბეტის მკურნალობაში საქართველოში ჯერ არ არის ფართოდ დანერგილი, თუმცა ქვეყნის სამედიცინო სისტემა თანდათან ინტეგრირდება საერთაშორისო სამეცნიერო სივრცეში.
ხარისხის კონტროლი, უსაფრთხოება და სერტიფიკაცია წარმოადგენს აუცილებელ კომპონენტებს, რაც დეტალურად არის განხილული https://www.certificate.ge-ის მასალებში.
საზოგადოებრივი განათლებისთვის მნიშვნელოვანი რესურსია https://www.sheniekimi.ge, რომელიც ხელს უწყობს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის გავრცელებას.
მითები და რეალობა
მითი: დიაბეტი სრულად განუკურნებელი დაავადებაა
რეალობა: თანამედროვე კვლევები აჩვენებს, რომ უჯრედული თერაპია შეიძლება გახდეს დაავადების მიზეზობრივი მკურნალობის საფუძველი.
მითი: ღეროვანი უჯრედები მხოლოდ ექსპერიმენტულია
რეალობა: ღეროვანი უჯრედები უკვე გამოიყენება სხვადასხვა დაავადების მკურნალობაში, მათ შორის სისხლის დაავადებებში [4].
მითი: ინსულინის ინექციები ერთადერთი გამოსავალია
რეალობა: რეგენერაციული მედიცინა ქმნის შესაძლებლობას ინსულინის ბუნებრივი წარმოების აღდგენის.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შეიძლება თუ არა დიაბეტის სრულად განკურნება ღეროვანი უჯრედებით?
ამ ეტაპზე კვლევები მიმდინარეობს, თუმცა შედეგები ძალიან პერსპექტიულია.
როდის გახდება ეს მეთოდი ხელმისაწვდომი ადამიანებისთვის?
კლინიკური კვლევების დასრულების შემდეგ, რაც შეიძლება რამდენიმე წელს მოიცავდეს.
არის თუ არა ეს მეთოდი უსაფრთხო?
უსაფრთხოების შეფასება მიმდინარეობს მრავალფაზიან კლინიკურ კვლევებში.
შეიძლება თუ არა ამ მეთოდის გამოყენება ტიპი 2 დიაბეტისთვის?
კვლევები მიმდინარეობს ორივე ტიპის დიაბეტზე.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ღეროვანი უჯრედების გამოყენებით დიაბეტის მკურნალობა წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე პერსპექტიულ მიმართულებას თანამედროვე მედიცინაში. კვლევები აჩვენებს, რომ შესაძლებელია პანკრეასის ბეტა უჯრედების ფუნქციის აღდგენა და გლუკოზის ნორმალური რეგულაციის დაბრუნება.
თუმცა მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ამ ეტაპზე მეთოდი ჯერ კლინიკური კვლევის ეტაპზეა და მისი ფართო გამოყენება საჭიროებს დამატებით მტკიცებულებებს უსაფრთხოებისა და ეფექტიანობის შესახებ.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, ასეთი ინოვაციები შეიძლება მნიშვნელოვნად შეამციროს დიაბეტის ტვირთი, გააუმჯობესოს პაციენტების სიცოცხლის ხარისხი და შეამციროს ჯანმრთელობის სისტემის ეკონომიკური დატვირთვა.
ინფორმაციის გავრცელება და სამეცნიერო ცნობიერების ამაღლება წარმოადგენს მნიშვნელოვან კომპონენტს, რათა საზოგადოებამ მიიღოს ინფორმირებული გადაწყვეტილებები ჯანმრთელობასთან დაკავშირებით.
წყაროები
- World Health Organization. Diabetes.
https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/diabetes - Centers for Disease Control and Prevention. Diabetes Overview.
https://www.cdc.gov/diabetes/basics/diabetes.html - National Institutes of Health. Stem Cell Basics.
https://stemcells.nih.gov/info/basics - National Institutes of Health. Stem Cell Therapy and Diabetes.
https://www.nih.gov - American Diabetes Association. Pathophysiology of Diabetes.
https://diabetes.org - The Lancet. Stem cell therapy research.
https://www.thelancet.com
