შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
გულისა და სისხლძარღვთა დაავადებები მსოფლიოში სიკვდილიანობის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია და მათი განვითარების ცენტრალური ბიოლოგიური ფაქტორი დაბალი სიმკვრივის ლიპოპროტეინების ქოლესტერინის (LDL) მაღალი დონეა. LDL, რომელსაც ხშირად „ცუდ ქოლესტერინს“ უწოდებენ, მონაწილეობს არტერიების კედლებში ცხიმოვანი ფოლაქების წარმოქმნაში, რაც სისხლის ნაკადის შეფერხებასა და გულის შეტევის ან ინსულტის რისკის ზრდას იწვევს [1]. თანამედროვე მედიცინაში LDL-ის შემცირება წარმოადგენს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების პრევენციისა და მკურნალობის ერთ-ერთ ძირითად მიმართულებას.
ბოლო წლებში გამოჩნდა ახალი ექსპერიმენტული პრეპარატი, სახელად ენლიციტიდი, რომელიც კვლევების მიხედვით მნიშვნელოვნად ამცირებს LDL-ის დონეს იმ პაციენტებში, რომლებიც უკვე იღებენ სტატინებს, მაგრამ დამატებით თერაპიას საჭიროებენ. აღნიშნული პრეპარატი განსაკუთრებულ ყურადღებას იმსახურებს, რადგან ის წარმოადგენს პერორალურ ალტერნატივას იმ ინექციური პრეპარატების მიმართ, რომლებიც ამჟამად გამოიყენება LDL-ის მკვეთრი შემცირებისთვის. ამ მიმართულებით მიღწეული პროგრესი მნიშვნელოვანია როგორც კლინიკური პრაქტიკისთვის, ასევე საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან იგი შეიძლება გახდეს ეფექტიანი და ხელმისაწვდომი საშუალება გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების პრევენციისთვის.
პრობლემის აღწერა
LDL ქოლესტერინის მაღალი დონე წარმოადგენს ათეროსკლეროზის მთავარ რისკ-ფაქტორს. ათეროსკლეროზი არის ქრონიკული პროცესი, რომლის დროსაც არტერიების შიდა კედლებში გროვდება ცხიმოვანი დეპოზიტები, რაც დროთა განმავლობაში იწვევს სისხლძარღვების შევიწროებას და სისხლის ნაკადის შემცირებას. ეს პროცესი შეიძლება დასრულდეს მიოკარდიუმის ინფარქტით ან ინსულტით [2].
სტატინები უკვე მრავალი ათწლეულია წარმოადგენს LDL-ის შემცირების ძირითად სამკურნალო საშუალებას. ისინი მოქმედებენ ღვიძლში ქოლესტერინის სინთეზის შეზღუდვით და ამით ამცირებენ სისხლში LDL-ის კონცენტრაციას. მიუხედავად მათი ეფექტიანობისა, პაციენტების მნიშვნელოვან ნაწილში მხოლოდ სტატინებით სასურველი შედეგის მიღწევა ვერ ხერხდება, განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც პაციენტს უკვე აქვს გულ-სისხლძარღვთა დაავადება ან მისი განვითარების მაღალი რისკი [3].
ამ შემთხვევაში საჭიროა დამატებითი სამკურნალო საშუალებები, როგორიცაა PCSK9 ინჰიბიტორები, რომლებიც ამცირებენ LDL-ის დონეს განსხვავებული ბიოლოგიური მექანიზმით. თუმცა მათი გამოყენება ხშირად შეზღუდულია, რადგან ისინი ინექციური ფორმით მიიღება და მათი დანიშვნა გარკვეულ პრაქტიკულ სირთულეებთან არის დაკავშირებული. სწორედ ამ კონტექსტში ხდება ახალი პერორალური პრეპარატების კვლევა, რომლებიც შეიძლება გახდეს ეფექტიანი და უფრო მარტივად გამოყენებადი ალტერნატივა.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
LDL ქოლესტერინი ორგანიზმში ტრანსპორტირდება ლიპოპროტეინების საშუალებით და მისი ჭარბი რაოდენობა იწვევს ათეროსკლეროზული ფოლაქების წარმოქმნას. ეს ფოლაქები შეიცავს ქოლესტერინს, ანთებით უჯრედებსა და სხვა ბიოლოგიურ კომპონენტებს, რომლებიც დროთა განმავლობაში არტერიების სანათურს ამცირებს და ზრდის თრომბოზის რისკს [4].
სტატინები მოქმედებენ ენზიმის – HMG-CoA რედუქტაზის ინჰიბირებით, რაც ამცირებს ღვიძლში ქოლესტერინის სინთეზს. შედეგად, ღვიძლი იწყებს LDL-ის უფრო აქტიურად ამოღებას სისხლიდან, რაც ამცირებს მის დონეს. თუმცა, ზოგიერთ პაციენტში ეს მექანიზმი საკმარისი არ არის და საჭიროა დამატებითი თერაპია [5].
PCSK9 ცილა წარმოადგენს ერთ-ერთ მნიშვნელოვან რეგულატორს LDL-ის მეტაბოლიზმში. ეს ცილა ამცირებს LDL რეცეპტორების რაოდენობას ღვიძლში, რაც ამცირებს ქოლესტერინის მოცილების შესაძლებლობას. PCSK9 ინჰიბიტორები ბლოკავენ ამ ცილას და ამით ზრდიან LDL-ის მოცილებას სისხლიდან [6].
ახალი პრეპარატი ენლიციტიდი მოქმედებს მსგავსი ბიოლოგიური გზით, თუმცა მისი მთავარი უპირატესობა ის არის, რომ იგი პერორალური ფორმით მიიღება. ეს მნიშვნელოვნად ამარტივებს მკურნალობის პროცესს და ზრდის პაციენტების შესაბამისობას მკურნალობის რეჟიმთან.
კვლევების მიხედვით, ენლიციტიდის მიღებამ მნიშვნელოვნად შეამცირა LDL-ის დონე იმ პაციენტებში, რომლებიც უკვე იღებდნენ სტატინებს. მნიშვნელოვანია, რომ პრეპარატი კარგად გადაიტანებოდა და უსაფრთხოების პროფილი შედარებადი იყო პლაცებოსთან.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
კლინიკურ კვლევაში, რომელშიც მონაწილეობდა 2900-ზე მეტი მაღალი რისკის მქონე პაციენტი, მონაწილეები შემთხვევითობის პრინციპით დაიყვნენ ორ ჯგუფად: ერთ ჯგუფს დაენიშნა ენლიციტიდი, ხოლო მეორეს – პლაცებო. ექვსი თვის შემდეგ ენლიციტიდის მიმღებ პაციენტებში LDL-ის დონე საშუალოდ 60 პროცენტით შემცირდა [7].
ეს მაჩვენებელი შედარებადია იმ ეფექტთან, რომელიც მიღწეულია ინექციური PCSK9 ინჰიბიტორების გამოყენებით. კვლევამ ასევე აჩვენა, რომ პრეპარატის ეფექტი შენარჩუნებული იყო ერთი წლის განმავლობაში და არ დაფიქსირდა მნიშვნელოვანი უსაფრთხოების პრობლემები.
მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაციის მონაცემებით, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები ყოველწლიურად იწვევს დაახლოებით 17.9 მილიონ სიკვდილს, რაც წარმოადგენს გლობალური სიკვდილიანობის დაახლოებით 32 პროცენტს [1]. LDL-ის ეფექტიანი კონტროლი წარმოადგენს ამ დაავადებების პრევენციის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან გზას.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო კლინიკური რეკომენდაციები, მათ შორის ევროპის კარდიოლოგიური საზოგადოების და ამერიკის გულის ასოციაციის რეკომენდაციები, ხაზს უსვამს LDL-ის მაქსიმალური შემცირების მნიშვნელობას მაღალი რისკის მქონე პაციენტებში [3].
ამ რეკომენდაციების მიხედვით, მაღალი რისკის მქონე პაციენტებში LDL-ის მიზნობრივი დონე უნდა იყოს 70 მგ/დლ-ზე ნაკლები, ხოლო ძალიან მაღალი რისკის მქონე პაციენტებში – კიდევ უფრო დაბალი. ამ მიზნის მიღწევა ხშირად საჭიროებს კომბინირებულ თერაპიას.
საერთაშორისო კვლევები, რომლებიც გამოქვეყნებულია ისეთ ავტორიტეტულ გამოცემებში, როგორიცაა The Lancet და BMJ, ადასტურებს, რომ LDL-ის შემცირება პირდაპირ დაკავშირებულია გულის შეტევის და ინსულტის რისკის შემცირებასთან [8].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში გულ-სისხლძარღვთა დაავადებები სიკვდილიანობის ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია, რაც ხაზს უსვამს LDL-ის კონტროლის მნიშვნელობას. ეროვნული საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ცენტრის მონაცემები მიუთითებს, რომ ქრონიკული დაავადებების პრევენცია წარმოადგენს ქვეყნის ჯანდაცვის სისტემის ერთ-ერთ პრიორიტეტს, რაც დეტალურად არის განხილული https://www.publichealth.ge-ზე.
საქართველოს სამედიცინო საზოგადოება აქტიურად ეცნობა ახალ სამეცნიერო მიღწევებს, რაც ასახულია აკადემიურ პლატფორმებზე, მათ შორის https://www.gmj.ge, სადაც ქვეყნდება კვლევები და კლინიკური რეკომენდაციები.
ახალი პრეპარატების დანერგვა საჭიროებს შესაბამის რეგულაციასა და ხარისხის კონტროლს, რაც დაკავშირებულია სერტიფიკაციის და უსაფრთხოების სტანდარტებთან, რომელთა შესახებ ინფორმაცია ხელმისაწვდომია https://www.certificate.ge-ზე.
ასევე მნიშვნელოვანია, რომ პაციენტებმა მიიღონ სანდო ინფორმაცია დაავადებების პრევენციისა და მკურნალობის შესახებ, რისთვისაც მნიშვნელოვანი რესურსია https://www.sheniekimi.ge, რომელიც უზრუნველყოფს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის შესახებ მტკიცებულებებზე დაფუძნებულ ინფორმაციას.
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
როგორ მოქმედებს ახალი პრეპარატი ქოლესტერინზე?
პრეპარატი ზრდის ორგანიზმის უნარს სისხლიდან LDL ქოლესტერინის მოცილების მიმართულებით, რაც ამცირებს მის საერთო დონეს.
შეიძლება თუ არა პრეპარატის გამოყენება სტატინებთან ერთად?
კვლევების მიხედვით, პრეპარატი ეფექტიანად გამოიყენება სტატინებთან კომბინაციაში და უზრუნველყოფს დამატებით შემცირებას.
არის თუ არა პრეპარატი უსაფრთხო?
კლინიკური კვლევების მიხედვით, პრეპარატი უსაფრთხოების მხრივ შედარებადი იყო პლაცებოსთან, თუმცა საბოლოო შეფასება რეგულატორულ ორგანოებზეა დამოკიდებული.
როდის შეიძლება გახდეს პრეპარატი ფართოდ ხელმისაწვდომი?
ეს დამოკიდებულია მარეგულირებელი ორგანოების მიერ პრეპარატის საბოლოო შეფასებასა და ავტორიზაციაზე.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
LDL ქოლესტერინის ეფექტიანი კონტროლი წარმოადგენს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების პრევენციის ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან კომპონენტს. ახალი პერორალური პრეპარატების განვითარება, როგორიცაა ენლიციტიდი, წარმოადგენს მნიშვნელოვან ნაბიჯს ამ მიმართულებით, რადგან ისინი შეიძლება გახდეს ეფექტიანი და პრაქტიკული ალტერნატივა არსებული თერაპიისთვის.
ასეთი ინოვაციები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, რადგან ისინი ზრდის მკურნალობის ხელმისაწვდომობას და ეფექტიანობას, რაც საბოლოოდ შეიძლება აისახოს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების შემცირებაზე.
წყაროები
- World Health Organization. Cardiovascular diseases (CVDs). ხელმისაწვდომია: https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/cardiovascular-diseases-(cvds)
- National Institutes of Health. Atherosclerosis overview. ხელმისაწვდომია: https://www.nhlbi.nih.gov
- European Society of Cardiology. Guidelines for lipid management. ხელმისაწვდომია: https://www.escardio.org
- Centers for Disease Control and Prevention. Cholesterol and heart disease. ხელმისაწვდომია: https://www.cdc.gov/cholesterol
- National Institutes of Health. Statins and cholesterol management. ხელმისაწვდომია: https://www.nih.gov
- American Heart Association. PCSK9 inhibitors and cholesterol. ხელმისაწვდომია: https://www.heart.org
- Clinical trial data on oral PCSK9 inhibitor (Merck). ხელმისაწვდომია: https://clinicaltrials.gov
- The Lancet. LDL cholesterol reduction and cardiovascular risk. ხელმისაწვდომია: https://www.thelancet.com
- კვლევა New England Journal of Medicine-ში გამოქვეყნდა.
