კიბოსთან ბრძოლის მსოფლიო დღე, რომელიც ყოველწლიურად 4 თებერვალს აღინიშნება, წარმოადგენს მნიშვნელოვან საერთაშორისო პლატფორმას იმისთვის, რომ საზოგადოებამ უკეთ გააცნობიეროს კიბოს პრევენციის, ადრეული გამოვლენისა და ჯანდაცვის სისტემების გაძლიერების აუცილებლობა.
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის კიბოს კვლევის საერთაშორისო სააგენტოს (IARC) ახალი მონაცემებით, კიბოს შემთხვევების მნიშვნელოვანი ნაწილი თავიდან აცილებად ფაქტორებთან არის დაკავშირებული, რაც ნიშნავს, რომ საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ეფექტური პოლიტიკა და ცხოვრების ჯანსაღი წესის ხელშეწყობა შეიძლება კიბოს გლობალური ტვირთის შემცირების ერთ-ერთი ყველაზე ძლიერი ინსტრუმენტი იყოს [1]. ეს საკითხი განსაკუთრებით აქტუალურია იმ ფონზე, როდესაც ონკოლოგიური დაავადებები კვლავ რჩება მსოფლიოში სიკვდილიანობის ერთ-ერთ წამყვან მიზეზად.
პრობლემის აღწერა
კიბო მრავალფაქტორიანი დაავადებების ჯგუფია, რომელიც ვითარდება გენეტიკური ცვლილებებისა და გარემო ზემოქმედებების ერთობლიობით. თუმცა თანამედროვე სამეცნიერო მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ კიბოს შემთხვევების მნიშვნელოვანი ნაწილი არა გარდაუვალი ბიოლოგიური პროცესის, არამედ თავიდან აცილებადი რისკფაქტორების შედეგია.
IARC-ის ახალი ანგარიშის მიხედვით, მსოფლიოში კიბოს ათიდან ოთხი შემთხვევის პრევენცია შესაძლებელია, თუ შემცირდება ისეთი რისკფაქტორები, როგორიცაა თამბაქო, ალკოჰოლი, ჭარბწონიანობა, ფიზიკური უმოქმედობა, ჰაერის დაბინძურება, ულტრაიისფერი გამოსხივება და გარკვეული ინფექციები [1].
ქართველი მკითხველისთვის ეს თემა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან საქართველოში კიბოს შემთხვევები მზარდია, ხოლო პრევენციული პროგრამების ეფექტიანობა ხშირად დამოკიდებულია მოსახლეობის ინფორმირებულობაზე, ჯანდაცვის სისტემის ხელმისაწვდომობაზე და რეგულაციებზე.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
კიბოს განვითარება უკავშირდება უჯრედების უკონტროლო ზრდას, რაც ხშირად გამოწვეულია დნმ-ის დაზიანებით და მუტაციებით. ეს ცვლილებები შეიძლება გამოწვეული იყოს როგორც გენეტიკური წინასწარგანწყობით, ისე გარემოსა და ცხოვრების წესის ფაქტორებით [2].
სამედიცინო კვლევები მიუთითებს, რომ პრევენცია შესაძლებელია რამდენიმე ძირითადი მიმართულებით:
- თამბაქოს მოხმარების შემცირება
- ალკოჰოლის შეზღუდვა
- ჯანსაღი კვება და სიმსუქნის პრევენცია
- რეგულარული ფიზიკური აქტივობა
- ინფექციების კონტროლი (მაგალითად, HPV და ჰეპატიტი B)
- გარემოს დამაბინძურებლების შემცირება
კიბოს პრევენციის სარგებელი არის არა მხოლოდ დაავადების შემთხვევების შემცირება, არამედ ჯანდაცვის სისტემის ეკონომიკური ტვირთის შემსუბუქება. რისკი კი ისაა, რომ პრევენციული პოლიტიკის გარეშე ონკოლოგიური დაავადებების ზრდა გაგრძელდება, განსაკუთრებით დაბალი და საშუალო შემოსავლის მქონე ქვეყნებში [3].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
IARC-ის ანგარიშის თანახმად, 2022 წელს კიბოს ახალი შემთხვევების 37% — დაახლოებით 7.1 მილიონი შემთხვევა — დაკავშირებული იყო თავიდან აცილებად მიზეზებთან [1].
ყველაზე მნიშვნელოვანი თავიდან აცილებადი ფაქტორები ასე ნაწილდება:
- თამბაქო — კიბოს ახალი შემთხვევების დაახლოებით 15%
- ინფექციები — დაახლოებით 10%
- ალკოჰოლი — დაახლოებით 3%
ეს მონაცემები მიუთითებს, რომ თამბაქოს კონტროლი კვლავ რჩება კიბოს პრევენციის ყველაზე მნიშვნელოვან გლობალურ სტრატეგიად [4].
WHO-ის შეფასებით, პრევენციული ღონისძიებები და ადრეული სკრინინგი შეიძლება მნიშვნელოვნად ამცირებდეს სიკვდილიანობას, განსაკუთრებით ძუძუს, საშვილოსნოს ყელისა და მსხვილი ნაწლავის კიბოს შემთხვევაში [3].
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო ორგანიზაციები, როგორიცაა WHO, CDC და NIH, კიბოს პრევენციას განიხილავენ როგორც საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ მთავარ პრიორიტეტს.
WHO-ის გლობალური კიბოს ინიციატივა ხაზს უსვამს, რომ ცხოვრების წესის ცვლილება და გარემოს უსაფრთხოება შეიძლება მილიონობით სიცოცხლის გადარჩენის საფუძველი გახდეს [3].
The Lancet-ისა და BMJ-ის პუბლიკაციებში განსაკუთრებული ყურადღება ეთმობა თამბაქოს რეგულაციას, ვაქცინაციას (HPV), ჰაერის დაბინძურების შემცირებას და ჯანსაღი კვების პოლიტიკას [4], [5].
სანდო სამედიცინო ინფორმაცია კიბოს პრევენციის შესახებ ხელმისაწვდომია პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის რესურსებზე, მაგალითად https://www.publichealth.ge.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში კიბოს პრევენციის მთავარი გამოწვევებია სკრინინგის პროგრამების არასაკმარისი მოცვა, მოსახლეობის ინფორმირებულობის დაბალი დონე და გარკვეული რისკფაქტორების მაღალი გავრცელება, მათ შორის თამბაქოს მოხმარება.
ქვეყნისთვის მნიშვნელოვანია, რომ ონკოლოგიური პრევენცია დაეფუძნოს ხარისხიან სამედიცინო სტანდარტებსა და რეგულაციებს. აკადემიური სივრცეები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, ხელს უწყობს სამეცნიერო ცოდნის გავრცელებას, ხოლო ხარისხისა და სერტიფიცირების სისტემები, როგორიცაა https://www.certificate.ge, უზრუნველყოფს სამედიცინო მომსახურების უსაფრთხოებასა და სტანდარტიზაციას.
მითები და რეალობა
მითი: კიბო ყოველთვის გენეტიკურად განპირობებულია და მისი თავიდან აცილება შეუძლებელია.
რეალობა: კიბოს შემთხვევების დაახლოებით 40% დაკავშირებულია თავიდან აცილებად ფაქტორებთან [1].
მითი: მხოლოდ მოწევა ზრდის კიბოს რისკს.
რეალობა: ალკოჰოლი, სიმსუქნე, ინფექციები და გარემოს დაბინძურებაც მნიშვნელოვანი რისკფაქტორებია [3].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: რამდენი კიბოს შემთხვევის პრევენცია შეიძლება?
პასუხი: IARC-ის მონაცემებით, კიბოს ათიდან ოთხი შემთხვევა პრევენცირებადია [1].
კითხვა: რა არის მთავარი თავიდან აცილებადი მიზეზი?
პასუხი: თამბაქო, რომელიც პასუხისმგებელია კიბოს ახალი შემთხვევების დაახლოებით 15%-ზე [1].
კითხვა: რა როლი აქვს ინფექციებს კიბოს განვითარებაში?
პასუხი: ზოგი ინფექცია, როგორიცაა HPV და ჰეპატიტი B, კიბოს განვითარების რისკს ზრდის და მათი პრევენცია ვაქცინაციით შესაძლებელია [3].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
კიბოსთან ბრძოლის მსოფლიო დღე გვახსენებს, რომ ონკოლოგიური დაავადებების დიდი ნაწილი თავიდან აცილებადია, თუ საზოგადოება და ჯანდაცვის სისტემები გააძლიერებენ პრევენციულ პოლიტიკას. IARC-ის მონაცემები აჩვენებს, რომ თამბაქოს კონტროლი, ინფექციების პრევენცია, ალკოჰოლის მოხმარების შემცირება და ჯანსაღი ცხოვრების წესის ხელშეწყობა კიბოს გლობალური ტვირთის შემცირების ერთ-ერთი ყველაზე რეალისტური გზაა. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პასუხისმგებლობაა, რომ პრევენცია გახდეს ეროვნული და საერთაშორისო პრიორიტეტი.
წყაროები
- International Agency for Research on Cancer (IARC). World Cancer Report: Prevention of Cancer Risk Factors. Available from: https://www.iarc.who.int
- National Cancer Institute. Understanding Cancer Development and Risk Factors. Available from: https://www.cancer.gov
- World Health Organization. Cancer prevention and control: key facts. Available from: https://www.who.int
- The Lancet. Tobacco control and cancer prevention strategies. Lancet. 2021;398:1123-1135. Available from: https://www.thelancet.com
- BMJ. Alcohol, obesity and cancer burden: public health implications. BMJ. 2020;369:m1311. Available from: https://www.bmj.com
