შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
COVID-19-ის პანდემიამ მხოლოდ ინფექციური დაავადების გავრცელება არ გამოიწვია — მან ერთდროულად გამოავლინა გლობალური ჯანდაცვის სისტემების ყველაზე სუსტი წერტილები. განსაკუთრებით მძიმედ დაზარალდნენ ქალები, ორსულები, ახალშობილები, ბავშვები და მოზარდები, რომელთა ჯანმრთელობა დამოკიდებულია უწყვეტ, დროულ და ხარისხიან სამედიცინო მომსახურებაზე.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ეს თემა კრიტიკულია, რადგან კრიზისის პირობებში სწორედ ყველაზე დაუცველი ჯგუფები კარგავენ პირველ რიგში მომსახურებას, რაც ზრდის სიკვდილიანობას, ავადობას და სოციალურ უთანასწორობას [1].
Forbes-ში 2020 წელს გამოქვეყნებული ანალიზი და მასში გაჟღერებული გზავნილები დღესაც აქტუალურია — პანდემიის შედეგები არ დასრულებულა მხოლოდ ვირუსის კონტროლით; ისინი გაგრძელდა როგორც სისტემური ზიანი დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობაზე [2].
სანდო სამედიცინო და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მასალები ხელმისაწვდომია https://www.sheniekimi.ge-ზე.
პრობლემის აღწერა
2020 წლის ივლისში Forbes-მა გამოაქვეყნა სტატია, რომელიც ერთ-ერთმა პირველმა სისტემურად აღწერა, თუ როგორ აქცევდა პანდემია უკვე არსებულ პრობლემებს გლობალურ ჰუმანიტარულ კრიზისად ქალებისა და ბავშვებისთვის [1].
გაეროს გენერალური მდივნის მრჩეველ დამოუკიდებელ ანგარიშვალდებულების პანელის (IAP) შეფასებით, პანდემიის შედეგად დედებმა, ახალშობილებმა და მოზარდებმა დაკარგეს ჯანმრთელობისა და სოციალური მომსახურებების დაახლოებით 20% [2].
ეს არ იყო თეორიული მაჩვენებელი — საუბარია გამოტოვებულ ვიზიტებზე, შეფერხებულ აცრებზე, გადადებულ მკურნალობაზე და დაუცველ ორსულობებზე.
ქართველი მკითხველისთვის საკითხი მნიშვნელოვანია, რადგან მსგავსი შეფერხებები განსაკუთრებით მძიმეა იმ ქვეყნებისთვის, სადაც ჯანდაცვის რესურსები შეზღუდულია და სისტემური მდგრადობა სუსტია.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ბიოლოგიური და კლინიკური მექანიზმები
დედათა და ბავშვთა ჯანმრთელობა განსაკუთრებით მგრძნობიარეა სისტემური შეფერხებების მიმართ. ორსულობის პერიოდში აუცილებელია რეგულარული მონიტორინგი, უსაფრთხო მშობიარობა და ახალშობილთა პირველადი მომსახურება.
იმუნიზაციის შეფერხება ზრდის ისეთი ინფექციების გავრცელების რისკს, რომლებიც ვაქცინაციით სრულად კონტროლდება [3].
COVID-19-ის კრიზისის დროს ჯანდაცვის სისტემები გადაიტვირთა, რის გამოც:
- პრენატალური ვიზიტები გადაიდო
- გადაუდებელი დახმარება შეფერხდა
- ბავშვთა გეგმიური აცრები შემცირდა
- კონტრაცეპტივების მიწოდება დაირღვა [4]
არსებული კვლევების კრიტიკული მიმოხილვა
Lancet Global Health-ში გამოქვეყნებული მოდელირება მიუთითებდა, რომ მხოლოდ 6 თვის განმავლობაში ჯანდაცვის მომსახურებების შემცირებამ შესაძლოა გამოიწვიოს ათიათასობით დამატებითი დედათა სიკვდილი და მილიონზე მეტი ბავშვთა სიკვდილი დაბალი და საშუალო შემოსავლის ქვეყნებში [4].
ეს პროგნოზები შემდგომ WHO-სა და UNICEF-ის შეფასებებმა ნაწილობრივ დაადასტურა, რადგან რუტინული იმუნიზაცია 2020 წელს უკან დაიხია ბოლო თითქმის 30 წლის ყველაზე დაბალ დონემდე [3].
სარგებელი და რისკები
პანდემიის დროს მიღებული ზომები (ლოქდაუნი, რესურსების გადანაწილება) აუცილებელი იყო ინფექციის კონტროლისთვის, თუმცა მათ თან ახლდა სერიოზული გვერდითი ეფექტები, როდესაც სხვა მომსახურებები ვერ გაგრძელდა უწყვეტად [5].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
IAP-ისა და პარტნიორი ორგანიზაციების მონაცემები აჩვენებდა რამდენიმე კრიტიკულ შედეგს:
- 56 000-ზე მეტი დამატებითი დედათა სიკვდილის რისკი მხოლოდ 6 თვეში [2]
- 1.5 მილიონზე მეტი დამატებითი ბავშვთა სიკვდილის პროგნოზი ექვსი თვის განმავლობაში [4]
- 13.5 მილიონმა ბავშვმა გამოტოვა სასიცოცხლოდ მნიშვნელოვანი აცრები ვაქცინების დეფიციტის გამო [2]
- WHO-სა და UNICEF-ის მონაცემებით, 2020 წელს 23 მილიონი ბავშვი საერთოდ ვერ მოიცვა რუტინულმა იმუნიზაციამ [3]
- კონტრაცეპტივების მიწოდების შეფერხებამ შექმნა დაახლოებით 15 მილიონი არასასურველი ორსულობის რისკი [2]
ციფრები გვიჩვენებს, რომ პანდემიის არაპირდაპირი შედეგები შესაძლოა ისეთივე მძიმე ყოფილიყო, როგორც უშუალო ინფექციური ზიანი.
საერთაშორისო გამოცდილება
WHO და UNICEF ხაზს უსვამენ, რომ პანდემიის დროს აუცილებელი სერვისების უწყვეტობა უნდა ყოფილიყო გლობალური პრიორიტეტი, რადგან აცრების, დედათა მოვლისა და ბავშვთა ჯანმრთელობის შეფერხება ზრდის სიკვდილიანობას და ავრცელებს თავიდან აცილებად დაავადებებს [3,5].
BMJ და The Lancet ხშირად მიუთითებენ, რომ კრიზისის მართვის მთავარი გაკვეთილია სისტემური მდგრადობა — ჯანდაცვამ უნდა შეძლოს ერთდროულად ეპიდემიის კონტროლი და სხვა სერვისების დაცვა [4].
Forbes-ის სტატიაში განსაკუთრებული ყურადღება დაეთმო საზოგადოებრივი ჯანდაცვის გზავნილს:
ხარისხიანი ჯანდაცვა ფუფუნება არ არის — ის სიცოცხლის გადამრჩენი რესურსია [1].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის COVID-19-ის გამოცდილება აჩვენებს, რომ კრიზისის დროს ჯანდაცვის სისტემის მდგრადობა და ხარისხი გადამწყვეტია.
ქვეყანაში აუცილებელია:
- დედათა და ბავშვთა სერვისების უწყვეტობის უზრუნველყოფა
- ვაქცინაციის პროგრამების დაცვა
- პრევენციული მომსახურებების ხელმისაწვდომობის გაძლიერება
- ხარისხის სტანდარტების დანერგვა და მონიტორინგი
ამ კონტექსტში მნიშვნელოვანია აკადემიური სივრცე www.gmj.ge და ხარისხის სერტიფიკაციის საკითხები https://www.certificate.ge.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ანალიზი და ინსტიტუციური მასალები ხელმისაწვდომია https://www.publichealth.ge-ზე.
მითები და რეალობა
მითი 1: პანდემიის დასრულების შემდეგ პრობლემა ავტომატურად გაქრა
რეალობა: მომსახურებების შეფერხების შედეგები გრძელვადიანია და გავლენას ახდენს თაობებზე [3].
მითი 2: მხოლოდ ღარიბ ქვეყნებს შეეხო კრიზისი
რეალობა: მონაცემები აჩვენებს, რომ უთანასწორობა მდიდარ ქვეყნებშიც არსებობდა, მათ შორის აშშ-ში დედათა სიკვდილიანობის მაღალი მაჩვენებლებით [2].
მითი 3: რესურსები საკმარისია, მთავარია რაოდენობა
რეალობა: პრობლემა ხშირად ხარისხში, ხელმისაწვდომობასა და მართვაშია [1].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: რატომ დაზარალდნენ ყველაზე მეტად ქალები და ბავშვები?
პასუხი: ისინი დამოკიდებულნი არიან უწყვეტ პრენატალურ, მშობიარობისა და იმუნიზაციის სერვისებზე [2].
კითხვა: რა იყო ყველაზე დიდი უკუსვლა?
პასუხი: რუტინული იმუნიზაციის შემცირება და დედათა მომსახურებების შეფერხება [3].
კითხვა: რა გაკვეთილია ჯანდაცვისთვის?
პასუხი: კრიზისის დროს აუცილებელია სისტემური მდგრადობა და ხარისხიანი მომსახურებების შენარჩუნება [5].
კითხვა: როგორ აისახება ეს საქართველოზე?
პასუხი: საჭიროა ხარისხის გაძლიერება, ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფა და პრევენციული პროგრამების დაცვა.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
Forbes-ის 2020 წლის სტატია დღესაც აქტუალურია, რადგან ის წარმოადგენს არა მხოლოდ პანდემიის ქრონიკას, არამედ სისტემურ გაფრთხილებას:
ხარისხიანი ჯანდაცვა არ არის ფუფუნება — ის არის სიცოცხლის გადამრჩენი პირობა, განსაკუთრებით ქალებისა და ბავშვებისთვის [1].
მსოფლიო კვლავ აწყდება კრიზისებს — ომებს, ეკონომიკურ შოკებს, კლიმატურ გამოწვევებს — და ყველა ეს ფაქტორი პირველ რიგში ყველაზე დაუცველებს აზიანებს.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პასუხისმგებლობაა, რომ ასეთი გაფრთხილებები არ დარჩეს უყურადღებოდ და ჯანდაცვის სისტემები გახდეს უფრო მდგრადი, ხარისხიანი და სამართლიანი.
სანდო ინფორმაცია იხილეთ https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge.
წყაროები
- Gajewski M. Covid-19 Is Making It Harder For Women And Children To Access Vital Health Care Services. Forbes. 2020 Jul 13. Available from: https://www.forbes.com/sites/mishagajewski/2020/07/13/covid-19-is-making-it-harder-for-women-and-children-to-access-vital-health-care-services/
- Independent Accountability Panel for Every Woman, Every Child, Every Adolescent (IAP). COVID-19 and disruptions to essential health services. Geneva: IAP; 2020. Available from: https://iapewec.org/reports/
- World Health Organization, UNICEF. Progress and challenges in childhood immunization 2020. Geneva: WHO; 2021. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/WHO-WHE-IMU-2021.2
- Roberton T, Carter ED, Chou VB, et al. Early estimates of the indirect effects of the COVID-19 pandemic on maternal and child mortality in low-income and middle-income countries. Lancet Glob Health. 2020;8(7):e901–e908. Available from: https://doi.org/10.1016/S2214-109X(20)30229-1
- World Health Organization. Pulse survey on continuity of essential health services during the COVID-19 pandemic. Geneva: WHO; 2020. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/WHO-2019-nCoV-EHS_continuity-survey-2020.1
- UNICEF. COVID-19 pandemic leads to major backsliding on childhood vaccinations. New York: UNICEF; 2021. Available from: https://www.unicef.org/press-releases/covid-19-pandemic-leads-major-backsliding-childhood-vaccinations
