რატომ ვერ ვიკლებთ წონაში ? – ბიოჰაკინგი, ჰორმონები, ინსულინრეზისტენტობა და ჯანსაღი ჩვევები.
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
კვება თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთ ყველაზე აქტუალურ თემად რჩება, რადგან ის პირდაპირ განსაზღვრავს ქრონიკული დაავადებების გავრცელებას, ცხოვრების ხარისხს და სიცოცხლის ხანგრძლივობას. კვებითი რეკომენდაციები ისტორიულად არაერთხელ შეცვლილა და ხშირად საზოგადოებაში დაბნეულობასაც იწვევდა — განსაკუთრებით მაშინ, როდესაც სხვადასხვა დიეტური მოდელი პოპულარობას იძენს სამეცნიერო საფუძვლის გარეშე.
ბოლო წლებში კვლავ გააქტიურდა დისკუსია ცილების, ცხიმებისა და ნახშირწყლების ბალანსზე, ასევე ე.წ. „სისხლის ჯგუფის მიხედვით კვების“ მიდგომაზე. სწორედ ამ თემებს შეეხო სტრატეგიული კომუნიკაციების სპეციალისტი ნინა პერტენავა ერთ-ერთ პოდკასტში.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მნიშვნელოვანია, რომ კვების შესახებ საუბარი ეფუძნებოდეს მტკიცებულებებს და არა მხოლოდ ინდივიდუალურ გამოცდილებას. სანდო ინფორმაცია ჯანმრთელობის შესახებ ხელმისაწვდომია პლატფორმაზე https://www.sheniekimi.ge და საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის რესურსებზე https://www.publichealth.ge
პრობლემის აღწერა
პოდკასტში სტრატეგიული კომუნიკაციების სპეციალისტმა ნინა პერტენავამ აღნიშნა, რომ მას „სისხლის ჯგუფების მიხედვით კვება“ გამოცდილი აქვს და ეს მოდელი მისთვის ახლოს არის იმ კვებით სტილთან, რომელსაც დღესაც მისდევს. მისი თქმით, პირველი ჯგუფის სისხლის მქონე ადამიანებისთვის ცილოვანი საკვები „ძალიან უხდება“.
ამასთან, მან ყურადღება გაამახვილა კვების პირამიდის კონცეფციაზე და იმაზე, რომ ისტორიულად რეკომენდაციები იცვლებოდა.
საზოგადოებისთვის მსგავსი განცხადებები საინტერესოა, თუმცა აუცილებელია მათი შეფასება სამეცნიერო და კლინიკური მონაცემების კონტექსტში, რადგან კვებითი მიდგომები შეიძლება მნიშვნელოვნად განსხვავდებოდეს ეფექტურობისა და უსაფრთხოების თვალსაზრისით.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
სისხლის ჯგუფის მიხედვით კვება — რას ამბობს მეცნიერება?
„სისხლის ჯგუფის დიეტა“ პოპულარული გახდა 1990-იან წლებში, თუმცა თანამედროვე კვლევების უმრავლესობა არ ადასტურებს, რომ სისხლის ჯგუფს აქვს სპეციფიკური გავლენა იმაზე, თუ რომელი დიეტა არის საუკეთესო კონკრეტული ადამიანისთვის [1].
სისტემატურმა მიმოხილვებმა აჩვენა, რომ სისხლის ჯგუფზე დაფუძნებული კვების რეკომენდაციებს არ აქვს საკმარისი კლინიკური მტკიცებულება და მათი გამოყენება ზოგადი ჯანმრთელობის სტანდარტად ვერ ჩაითვლება [1].
ცილები, ცხიმები და ნახშირწყლები — ბალანსის მნიშვნელობა
ნინა პერტენავამ აღნიშნა, რომ ცილები „მთავარია“ და ნახშირწყლები „ყველაზე ნაკლებად გვჭირდება“. თანამედროვე კვებითი მეცნიერება კი ხაზს უსვამს, რომ:
- ცილები აუცილებელია ქსოვილების აღდგენისთვის და იმუნური ფუნქციისთვის
- ცხიმები საჭიროა ჰორმონების სინთეზისთვის და ნერვული სისტემისთვის
- ნახშირწყლები რჩება ენერგიის მთავარ წყაროდ, განსაკუთრებით ტვინისთვის [2]
მნიშვნელოვანია არა რომელიმე მაკრონუტრიენტის სრულად გამორიცხვა, არამედ მათი ხარისხიანი და დაბალანსებული მიღება.
1970-იანი წლების რეკომენდაციები და ცხიმების საკითხი
პოდკასტში ასევე აღინიშნა, რომ 1970-იან წლებში ცხიმების შეზღუდვამ ხელი შეუწყო შაქრის მოხმარების ზრდას და ჭარბწონიანობის ეპიდემიას.
ისტორიულად მართლაც არსებობდა პერიოდი, როდესაც დაბალცხიმიანი დიეტა ფართოდ რეკომენდებული იყო გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების პრევენციისთვის. თუმცა მოგვიანებით კვლევებმა აჩვენა, რომ გადამუშავებული ნახშირწყლებისა და დამატებული შაქრის ჭარბი მოხმარება მნიშვნელოვან რისკს ქმნის მეტაბოლური დაავადებებისთვის [3].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
WHO-ის მონაცემებით, არაჯანსაღი კვება არის ერთ-ერთი წამყვანი ფაქტორი:
- გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების
- ტიპი 2 დიაბეტის
- ზოგიერთი კიბოს
- ჭარბწონიანობის ზრდაში [4]
გლობალურად, სიმსუქნის გავრცელება ბოლო ათწლეულებში მნიშვნელოვნად გაიზარდა, რაც დაკავშირებულია როგორც კალორიულ ჭარბ მოხმარებასთან, ისე კვებითი ხარისხის გაუარესებასთან [4].
მტკიცებულებები მიუთითებს, რომ ჯანმრთელობისთვის ყველაზე ეფექტური არის:
- ბოსტნეულისა და ხილის მაღალი მოხმარება
- მთლიანი მარცვლეული
- ხარისხიანი ცილები (თევზი, პარკოსნები)
- უჯერი ცხიმები (ზეთისხილი, კაკალი) [5]
საერთაშორისო გამოცდილება
NIH და CDC ხაზს უსვამენ, რომ დიეტური რეკომენდაციები უნდა ეფუძნებოდეს ფართო სამეცნიერო მტკიცებულებებს და არა ინდივიდუალურ მოდელებს, როგორიცაა სისხლის ჯგუფის დიეტა [2].
The Lancet-ისა და BMJ-ის პუბლიკაციებში აღნიშნულია, რომ მაკრონუტრიენტების უკიდურესი შეზღუდვა (მაგალითად, ნახშირწყლების სრულად გამორიცხვა) ყოველთვის არ არის უსაფრთხო და უნდა შეფასდეს ინდივიდუალურად [5].
WHO რეკომენდაციას აძლევს მოსახლეობას, რომ შეამციროს დამატებული შაქარი და გადამუშავებული საკვები, ხოლო კვების ძირითადი საფუძველი იყოს მრავალფეროვანი და ბალანსირებული დიეტა [4].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში კვებითი ჩვევები ხშირად მოიცავს:
- მაღალი მარილისა და ცხიმიანი საკვების მოხმარებას
- ტკბილეულის პოპულარობას
- ბოსტნეულის და ბოჭკოს ნაკლებ მიღებას
ამ პირობებში მნიშვნელოვანია, რომ კვების შესახებ საზოგადოებრივი დისკუსია ემყარებოდეს აკადემიურ და ინსტიტუციურ მონაცემებს.
ამ თემების განხილვისთვის აკადემიური სივრცეა www.gmj.ge, ხოლო ხარისხისა და სტანდარტების საკითხებში მნიშვნელოვანია https://www.certificate.ge
სანდო სამედიცინო ინფორმაციის პლატფორმად რჩება https://www.sheniekimi.ge
მითები და რეალობა
მითი 1: „სისხლის ჯგუფი განსაზღვრავს იდეალურ დიეტას“
რეალობა: კვლევები არ ადასტურებს სისხლის ჯგუფის დიეტის ეფექტურობას [1].
მითი 2: „ნახშირწყლები ყოველთვის საზიანოა“
რეალობა: ხარისხიანი ნახშირწყლები აუცილებელია ენერგიისთვის და ტვინის ფუნქციისთვის [2].
მითი 3: „ცხიმები უნდა აიკრძალოს“
რეალობა: უჯერი ცხიმები ჯანმრთელობისთვის აუცილებელია და რეკომენდებულია [3].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: არსებობს თუ არა სამეცნიერო მტკიცებულება სისხლის ჯგუფის დიეტაზე?
პასუხი: არა, ფართო კვლევები არ ადასტურებს მის ეფექტურობას [1].
კითხვა: რომელი მაკრონუტრიენტია ყველაზე მნიშვნელოვანი?
პასუხი: ყველა — ცილები, ცხიმები და ნახშირწყლები საჭიროა ბალანსში [2].
კითხვა: რატომ შეიცვალა რეკომენდაციები ცხიმებზე?
პასუხი: მოგვიანებით კვლევებმა აჩვენა, რომ შაქრისა და გადამუშავებული ნახშირწყლების ჭარბი მოხმარება მეტაბოლურ რისკებს ზრდის [3].
კითხვა: რა არის ჯანმრთელი კვების მთავარი პრინციპი?
პასუხი: მრავალფეროვნება, ხარისხიანი პროდუქტები და ბალანსი [5].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
კვების შესახებ საზოგადოებრივი დისკუსია მნიშვნელოვანია, რადგან ის პირდაპირ უკავშირდება ქრონიკული დაავადებების პრევენციას. თუმცა კვებითი მიდგომები უნდა ეფუძნებოდეს მტკიცებულებებს და არა პოპულარულ თეორიებს.
სისხლის ჯგუფის მიხედვით კვება არ არის დადასტურებული სამეცნიერო სტანდარტი, ხოლო მაკრონუტრიენტების ბალანსი რჩება ჯანმრთელი დიეტის მთავარ საფუძვლად.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მიზანია მოსახლეობამ მიიღოს სანდო ინფორმაცია, გააკეთოს ინფორმირებული არჩევანი და თავიდან აიცილოს უკიდურესი დიეტური მიდგომები.
მეტი სანდო ინფორმაცია იხილეთ https://www.publichealth.ge და https://www.sheniekimi.ge
წყაროები
- Cusack L, De Buck E, Compernolle V, et al. Blood type diets lack supporting evidence: a systematic review. Am J Clin Nutr. 2013;98(1):99–104. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/23697707/
- National Institutes of Health (NIH). Dietary Macronutrients and Health. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/books/NBK56068/
- Mozaffarian D. Dietary and policy priorities for cardiovascular disease, diabetes, and obesity. Circulation. 2016;133(2):187–225. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/26746178/
- World Health Organization. Healthy diet factsheet. WHO. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/healthy-diet
- Willett W, Rockström J, Loken B, et al. Food in the Anthropocene: the EAT–Lancet Commission on healthy diets. Lancet. 2019;393(10170):447–492. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30660336/
