იოდის დეფიციტი მსოფლიოში ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ მიკროელემენტურ პრობლემად რჩება და განსაკუთრებულ მნიშვნელობას იძენს ფარისებრი ჯირკვლის ჯანმრთელობისთვის.
მიუხედავად იმისა, რომ იოდი მცირე რაოდენობით არის საჭირო, მისი ნაკლებობა შეიძლება სერიოზულად აისახოს როგორც მეტაბოლიზმზე, ისე კოგნიტიურ ფუნქციებზე, ემოციურ მდგომარეობასა და ზოგად ჯანმრთელობაზე. საქართველოში, როგორც ბევრ სხვა ქვეყანაში, მოსახლეობის ნაწილი იოდს საკმარისად ვერ იღებს, რაც საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მნიშვნელოვან გამოწვევას წარმოადგენს [1].
შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
იოდი ადამიანის ორგანიზმისთვის აუცილებელი მიკროელემენტია, რომლის ძირითადი როლი ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონების — თიროქსინისა (T4) და ტრიიოდთირონინის (T3) — სინთეზში მონაწილეობაა. ეს ჰორმონები არეგულირებენ მეტაბოლიზმს, ენერგიის ბალანსს, ნერვული სისტემის ფუნქციონირებას და ზრდა-განვითარებას [2].
იოდის დეფიციტი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი პრობლემაა საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან იგი არა მხოლოდ ინდივიდუალურ სიმპტომებს იწვევს, არამედ მოსახლეობის მასშტაბით შეიძლება დაკავშირებული იყოს ინტელექტუალური პოტენციალის შემცირებასთან, ორსულობის გართულებებთან და ბავშვთა განვითარების შეფერხებასთან [1,3].
პრობლემის აღწერა
იოდი ორგანიზმში არ გამომუშავდება და მისი მიღება მხოლოდ საკვებიდან ან იოდირებული მარილით არის შესაძლებელი. როდესაც კვების რაციონში იოდი არასაკმარისია, ფარისებრი ჯირკვალი ვერ გამოიმუშავებს საჭირო რაოდენობის ჰორმონებს, რის შედეგადაც ვითარდება ჰიპოთირეოზი ან ჩიყვი [2].
ქართველი მკითხველისთვის ეს თემა განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან რეგიონებში ზღვის პროდუქტების მოხმარება დაბალია, ხოლო იოდირებული მარილის გამოყენება ყოველთვის არ არის სისტემური. შედეგად, იოდის დეფიციტი რჩება ერთ-ერთ პრევენცირებად, მაგრამ გავრცელებულ პრობლემად [1].
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
იოდის დეფიციტის ძირითადი ბიოლოგიური მექანიზმი უკავშირდება ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონების წარმოების შემცირებას. როდესაც T3 და T4-ის დონე ეცემა, ორგანიზმი გადადის „შენელებულ რეჟიმში“ — მცირდება ენერგიის წარმოება, იზრდება დაღლილობა, ჩნდება დეპრესიული განწყობა და მეტაბოლიზმის შეფერხება [2,4].
კლინიკურად იოდის დეფიციტის ნიშნები შეიძლება იყოს:
- მუდმივი დაღლილობა და დაბალი განწყობა
- კონცენტრაციის გაძნელება და მეხსიერების დაქვეითება
- კანის სიმშრალე და სიცივის მიმართ მგრძნობელობა
- ყელში „ბურთის“ შეგრძნება, რაც ჩიყვის ზრდას უკავშირდება [2,5]
განსაკუთრებით მაღალი რისკის ჯგუფებია ორსულები, ბავშვები და ქალები, რადგან მათში ფარისებრი ჯირკვლის დარღვევები უფრო ხშირია [3].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
WHO-ის მონაცემებით, მსოფლიოში დაახლოებით 2 მილიარდ ადამიანს აქვს იოდის არასაკმარისი მიღება, ხოლო იოდის დეფიციტი რჩება თავიდან ასაცილებელი გონებრივი ჩამორჩენილობის ერთ-ერთ მთავარ მიზეზად [1].
დღიური რეკომენდებული მიღება არის:
- მოზრდილებისთვის: 150 მკგ
- ორსულებისთვის: 220–250 მკგ
- მეძუძურებისთვის: 250–290 მკგ [3]
ბავშვებში მოთხოვნა ასაკის მიხედვით იცვლება და ადრეულ ასაკში განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან იოდი აუცილებელია ტვინის განვითარებისთვის [1,3].
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო პრაქტიკაში იოდის დეფიციტის წინააღმდეგ ყველაზე ეფექტურ ზომად აღიარებულია უნივერსალური იოდირებული მარილის პროგრამა. WHO და UNICEF აღნიშნავენ, რომ იოდირებული მარილი არის უსაფრთხო, იაფი და ეფექტური გზა მოსახლეობის დაცვისთვის [1].
CDC და NIH ასევე ხაზს უსვამენ, რომ ორსულობის პერიოდში იოდის დეფიციტი ზრდის ნაყოფის ნეიროგანვითარებითი პრობლემების რისკს და რეკომენდებულია საკმარისი მიღება როგორც კვებით, ისე საჭიროების შემთხვევაში დანამატებით [3,6].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში იოდირებული მარილის გამოყენება წარმოადგენს იოდის დეფიციტის პრევენციის მთავარ საშუალებას, თუმცა პრაქტიკაში მოსახლეობის ნაწილი კვლავ არ იყენებს მას რეგულარულად.
იოდის დეფიციტის თემაზე ინფორმაციის გავრცელება მნიშვნელოვანია საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.publichealth.ge და აკადემიურ სივრცეში https://www.gmj.ge.
სურსათის ხარისხისა და სტანდარტების საკითხი ასევე უკავშირდება https://www.certificate.ge-ს, სადაც ყურადღება ექცევა უსაფრთხო და სერტიფიცირებულ პროდუქტებს.
მითები და რეალობა
მითი: „იოდის დეფიციტი მხოლოდ ჩიყვს იწვევს.“
რეალობა: დეფიციტი მოქმედებს მეტაბოლიზმზე, ტვინის ფუნქციაზე, ემოციურ მდგომარეობასა და ბავშვთა განვითარებაზე [1,2].
მითი: „იოდის მიღება მხოლოდ ზღვის პროდუქტებით არის შესაძლებელი.“
რეალობა: იოდის ძირითადი წყარო ბევრ ქვეყანაში იოდირებული მარილია, რომელიც ყველაზე ეფექტური პრევენციული ზომაა [1].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: როგორ გავიგო, მაქვს თუ არა იოდის დეფიციტი?
პასუხი: საჭიროა ექიმთან კონსულტაცია და ფარისებრი ჯირკვლის ჰორმონების და იოდის სტატუსის შეფასება [2].
კითხვა: საკმარისია მხოლოდ იოდირებული მარილი?
პასუხი: მოსახლეობის უმეტესობისთვის ეს საკმარისია, თუმცა ორსულებს შეიძლება დამატებითი საჭიროება ჰქონდეთ [3].
კითხვა: შეიძლება ზედმეტი იოდიც იყოს საზიანო?
პასუხი: დიახ, ჭარბი მიღებაც შეიძლება ფარისებრი ჯირკვლის დარღვევას იწვევდეს, ამიტომ დანამატები ექიმის გარეშე არ უნდა მიიღოთ [6].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
იოდის დეფიციტი პრევენცირებადი, მაგრამ ფართოდ გავრცელებული პრობლემაა, რომელიც მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ფარისებრი ჯირკვლის ფუნქციაზე, მეტაბოლიზმზე და ნერვული სისტემის განვითარებაზე.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის მთავარი ამოცანაა მოსახლეობის ინფორმირებულობის გაზრდა, იოდირებული მარილის რეგულარული გამოყენების წახალისება და მაღალი რისკის ჯგუფების დროული სკრინინგი.
სანდო ინფორმაციის მიღება შესაძლებელია სამედიცინო პლატფორმებზე, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge.
წყაროები
- World Health Organization. Iodine deficiency disorders. Available from: https://www.who.int
- NIH Office of Dietary Supplements. Iodine Fact Sheet for Health Professionals. Available from: https://ods.od.nih.gov/factsheets/Iodine-HealthProfessional/
- UNICEF. Guidance on Universal Salt Iodization. Available from: https://www.unicef.org
- The Lancet. Iodine deficiency and thyroid disorders. Lancet. 2019. Available from: https://www.thelancet.com
- BMJ. Clinical manifestations of iodine deficiency. BMJ. 2020. Available from: https://www.bmj.com
- CDC. Iodine and pregnancy recommendations. Available from: https://www.cdc.gov
