შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ბავშვებთან ურთიერთობა მხოლოდ ყოველდღიური ზრუნვისა და ფიზიკური თანდასწრების საკითხი არ არის. თანამედროვე ფსიქოლოგიური და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის კვლევები აჩვენებს, რომ ბავშვის ემოციური განვითარება დიდწილად დამოკიდებულია იმაზე, თუ რამდენად გრძნობს ის მშობლების ინტერესს, მხარდაჭერასა და გულწრფელ ჩართულობას. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი ხდება ადრეული ასაკი და გარდატეხის პერიოდის წინარე ეტაპი, როდესაც ყალიბდება ბავშვის თვითშეფასება, ემოციური უსაფრთხოება და სოციალური უნარები [1], [2].
ფსიქოლოგი თამარ გაგოშიძე აღნიშნავს, რომ მშობლებისთვის გადამწყვეტია, შვილებთან ახლოს იყვნენ სწორედ გარდატეხის ასაკამდე, რადგან ამ ეტაპზე ჩადებული ემოციური რესურსი მომავალში ურთიერთობის საფუძველს ქმნის. საკითხი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვისაც აქტუალურია, რადგან მშობელ-შვილის ურთიერთობის ხარისხი უკავშირდება მოზარდთა ფსიქიკურ კეთილდღეობას, დეპრესიისა და შფოთვის რისკებს და ზოგადად ცხოვრების ხარისხს [3]. მსგავსი თემების გაშუქება და განხილვა მნიშვნელოვანია სანდო პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge.
პრობლემის აღწერა
ფსიქოლოგი თამარ გაგოშიძე პოდკასტში „მამების დრო“ საუბრობს იმის შესახებ, რომ ბევრი მშობელი ვერ აცნობიერებს, რამდენად მნიშვნელოვანია შვილთან ემოციური კონტაქტი ბავშვობის ადრეულ წლებში. მისი თქმით, გარდატეხის ასაკამდე მშობლის ჩართულობა განსაკუთრებით აუცილებელია, რადგან ამ ეტაპის შემდეგ ურთიერთობა ხშირად რთულდება.
ფსიქოლოგის შეფასებით, მშობლები ხშირად ფიზიკურად არიან ბავშვთან ახლოს, თუმცა ემოციურად ნაკლებად ხელმისაწვდომები რჩებიან, განსაკუთრებით ტექნოლოგიებზე, მობილურ მოწყობილობებზე გადართული ყოველდღიურობის პირობებში. ბავშვი კი ამ დროს ცდილობს, რომ მშობელმა გაიზიაროს მისი ემოცია, ინტერესები და შინაგანი სამყარო.
სოციალური თვალსაზრისით ეს პრობლემა ფართოდ გავრცელებულია, რადგან თანამედროვე ცხოვრების ტემპი და ციფრული გარემო ხშირად ამცირებს მშობლების ყურადღებასა და კომუნიკაციის ხარისხს ოჯახში.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ბავშვის ფსიქოლოგიური განვითარება დიდწილად ეფუძნება ე.წ. უსაფრთხო მიჯაჭვულობის (secure attachment) ჩამოყალიბებას, რაც ნიშნავს, რომ ბავშვი გრძნობს მშობლის მხარდაჭერასა და ემოციურ ხელმისაწვდომობას [1]. როდესაც მშობელი რეგულარულად ინტერესდება ბავშვის განცდებით და რეაგირებს მის ემოციებზე, ბავშვი უკეთ სწავლობს საკუთარი გრძნობების რეგულაციას და სოციალური ურთიერთობების მართვას.
გარდატეხის ასაკში, როდესაც მოზარდი დამოუკიდებლობისკენ მიისწრაფვის, მშობელთან ურთიერთობა ხშირად დაპირისპირების ფორმას იღებს. თუ ბავშვმა მანამდე ვერ მიიღო ემოციური მხარდაჭერის გამოცდილება, მას შეიძლება გაუჩნდეს განცდა, რომ მშობელი მხოლოდ მოთხოვნის რეჟიმშია და არ აინტერესებს მისი შინაგანი მდგომარეობა [2].
ფსიქოლოგი თამარ გაგოშიძე სწორედ ამ პროცესს აღწერს და აღნიშნავს, რომ ბავშვი ხშირად იმახსოვრებს მშობლის ემოციურ დისტანციას, რაც მომავალში სერიოზულ ურთიერთობის პრობლემებად შეიძლება გადაიქცეს.
კლინიკური თვალსაზრისით, მშობელთან სუსტი ემოციური კავშირი დაკავშირებულია მოზარდებში შფოთვითი აშლილობების, დეპრესიისა და ქცევითი პრობლემების მომატებულ რისკთან [3].
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
WHO და UNICEF ხაზს უსვამენ, რომ ბავშვთა ფსიქიკური ჯანმრთელობის ერთ-ერთი მთავარი დამცავი ფაქტორი არის ოჯახის მხარდაჭერა და მშობლის ჩართულობა [3], [4].
კვლევების მიხედვით:
- ბავშვები, რომლებიც გრძნობენ მშობლების ემოციურ მხარდაჭერას, უკეთ უმკლავდებიან სტრესს და აქვთ მაღალი აკადემიური და სოციალური შედეგები [2]
- მოზარდებში დეპრესიისა და შფოთვის გავრცელება უფრო მაღალია იმ შემთხვევაში, თუ ოჯახში კომუნიკაცია სუსტია [3]
- მშობლის ყოველდღიური მცირე ჩართულობა, თუნდაც 10–15 წუთი ხარისხიანი საუბრის ფორმით, მნიშვნელოვნად აუმჯობესებს ბავშვის ემოციურ კეთილდღეობას [5]
თამარ გაგოშიძე სწორედ ამ პრაქტიკულ ასპექტზე ამახვილებს ყურადღებას, როდესაც ამბობს, რომ „სულ 10 წუთი, როცა გულწრფელად ხარ შენ შვილთან“, შეიძლება გადამწყვეტი იყოს ურთიერთობისთვის.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო პრაქტიკაში მშობლების განათლება და მხარდაჭერა ერთ-ერთ მთავარ მიმართულებად ითვლება ბავშვთა ფსიქიკური ჯანმრთელობის პრევენციაში. CDC და NIH აღნიშნავენ, რომ ძლიერი ოჯახური კავშირები ამცირებს რისკებს მოზარდებში, მათ შორის დამოკიდებულებების, აგრესიისა და ფსიქიკური პრობლემების განვითარების მხრივ [6].
The Lancet Psychiatry ხშირად აქვეყნებს კვლევებს, რომლებიც აჩვენებს, რომ ადრეული ემოციური მხარდაჭერა ბავშვის ცხოვრებაში გრძელვადიან დადებით შედეგებს ქმნის [5].
ევროპულ ქვეყნებში ფართოდ არის გავრცელებული მშობელთა მხარდამჭერი პროგრამები, რომლებიც მიზნად ისახავს მშობლების ინფორმირებას, როგორ დაამყარონ ემოციური კომუნიკაცია შვილებთან.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში მოზარდთა ფსიქიკური ჯანმრთელობის საკითხები უფრო აქტუალური ხდება, განსაკუთრებით სოციალური ცვლილებებისა და ტექნოლოგიური გარემოს ფონზე. მშობლების ემოციური ჩართულობის მნიშვნელობა ჯერ კიდევ ხშირად დაუფასებელია ყოველდღიურ პრაქტიკაში.
ფსიქოლოგი თამარ გაგოშიძის განცხადება ხაზს უსვამს, რომ პრობლემის დანახვა აუცილებელია სწორედ ახლა, რადგან თუ ბავშვი თავს მარტო გრძნობს ემოციურად, გარდატეხის ასაკში ეს შეიძლება გადაიზარდოს ღრმა კონფლიქტში.
სანდო აკადემიური დისკუსიისთვის მნიშვნელოვანია სივრცეები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, ხოლო მომსახურების ხარისხისა და პროფესიული სტანდარტების საკითხებში მნიშვნელოვანია https://www.certificate.ge.
საქართველოსთვის მნიშვნელოვანი ამოცანაა მშობელთა ცნობიერების ამაღლება და ოჯახური მხარდაჭერის გაძლიერება, რაც საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გრძელვადიან შედეგებზე აისახება.
მითები და რეალობა
მითი: ბავშვთან ყოფნა მხოლოდ ფიზიკურ თანდასწრებას ნიშნავს
რეალობა: ბავშვს სჭირდება ემოციური ყურადღება და ინტერესის გაზიარება [1].
მითი: მოზარდი აღარ საჭიროებს მშობლის მხარდაჭერას
რეალობა: მოზარდს შესაძლოა უფრო მეტადაც სჭირდებოდეს ემოციური უსაფრთხოება, თუმცა სხვა ფორმით [2].
მითი: მცირე დრო არ არის მნიშვნელოვანი
რეალობა: ხარისხიანი კომუნიკაციის რამდენიმე წუთიც კი მნიშვნელოვან გავლენას ახდენს ბავშვის კეთილდღეობაზე [5].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: რატომ არის გარდატეხის ასაკამდე ურთიერთობა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი?
პასუხი: ამ ეტაპზე ყალიბდება ნდობა და ემოციური უსაფრთხოება, რაც მოგვიანებით კონფლიქტების შემცირებას უწყობს ხელს [2].
კითხვა: როგორ გავაუმჯობესო შვილთან ურთიერთობა ყოველდღიურობაში?
პასუხი: ყოველდღიურად მცირე დროის გამოყოფა გულწრფელი საუბრისთვის და ბავშვის ემოციების გაზიარება ეფექტური მიდგომაა [5].
კითხვა: რა როლი აქვს ტექნოლოგიებს?
პასუხი: მუდმივი ყურადღების გადატანა მობილურ მოწყობილობებზე ამცირებს კომუნიკაციის ხარისხს და ბავშვის ემოციურ კავშირს [6].
კითხვა: როდის არის საჭირო სპეციალისტის დახმარება?
პასუხი: თუ ოჯახში მუდმივი კონფლიქტია, ბავშვს აქვს ქცევითი პრობლემები ან ემოციური სირთულეები, რეკომენდებულია ფსიქოლოგთან კონსულტაცია [3].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ფსიქოლოგ თამარ გაგოშიძის გზავნილი ეხება ერთ-ერთ ყველაზე მნიშვნელოვან საკითხს — მშობელ-შვილის ემოციურ კავშირს. გარდატეხის ასაკამდე მშობლების ჩართულობა ქმნის საფუძველს, რომელიც მომავალში ურთიერთობის სტაბილურობას განსაზღვრავს.
საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ეს თემა კრიტიკულია, რადგან ბავშვთა ფსიქიკური ჯანმრთელობა პირდაპირ არის დაკავშირებული ოჯახურ გარემოსთან. ცნობიერების ამაღლება, ემოციური მხარდაჭერის გაძლიერება და ხარისხიანი კომუნიკაცია არის რეალისტური გზა მოზარდთა კეთილდღეობის გასაუმჯობესებლად.
სანდო ინფორმაცია და მხარდაჭერა შესაძლებელია ისეთ პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge.
წყაროები
- Bowlby J. Attachment and Loss. Vol 1. Attachment. New York: Basic Books; 1969. https://www.basicbooks.com/
- Steinberg L. Adolescence. 11th ed. New York: McGraw-Hill; 2016. https://www.mheducation.com/
- World Health Organization. Adolescent mental health. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/adolescent-mental-health
- UNICEF. Parenting and child well-being. https://www.unicef.org/parenting
- The Lancet Psychiatry. Parenting interventions and adolescent mental health outcomes. https://www.thelancet.com/journals/lanpsy/home
- CDC. Positive parenting tips and adolescent development. https://www.cdc.gov/ncbddd/childdevelopment/positiveparenting/index.html
