შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
პარაზიტული ინფექციები კვლავ მნიშვნელოვან გამოწვევად რჩება საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის, განსაკუთრებით იმ ქვეყნებსა და რეგიონებში, სადაც წყალმომარაგების უსაფრთხოება და სანიტარული პირობები სრულად კონტროლირებადი არ არის. ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული ნაწლავური პარაზიტი არის ჯიარდია ლამბლია, რომელიც იწვევს ჯიარდიოზს — დიარეით, მუცლის ტკივილითა და კვებითი დეფიციტით მიმდინარე დაავადებას [1].
თანამედროვე მედიცინაში მკურნალობის ძირითადი საშუალება მეტრონიდაზოლი და სხვა ანტიპარაზიტული პრეპარატებია, თუმცა მათი გამოყენება ზოგჯერ დაკავშირებულია გვერდით ეფექტებთან და მედიკამენტური რეზისტენტობის პოტენციალთან [2]. სწორედ ამიტომ იზრდება ინტერესი ბუნებრივი ნაერთების მიმართ, რომლებიც შესაძლოა გახდეს ახალი თერაპიული მიმართულებების საფუძველი.
ამ კონტექსტში ყურადღებას იპყრობს ბროწეულის ქერქის ექსტრაქტზე ჩატარებული პრეკლინიკური კვლევა, რომლის შედეგები 2021 წელს ჟურნალში Antibiotics გამოქვეყნდა [3]. მსგავსი თემების განხილვა მნიშვნელოვანია სანდო სამედიცინო პლატფორმებზე, მათ შორის https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge.
პრობლემის აღწერა
ჯიარდიოზი წარმოადგენს ნაწლავურ ინფექციას, რომელიც გადაეცემა დაბინძურებული წყლის, საკვების ან პირდაპირი კონტაქტის გზით. დაავადება განსაკუთრებით ხშირია ბავშვებში, იმუნოდეფიციტის მქონე პირებში და მოგზაურებში [1].
საქართველოსთვის ეს საკითხი აქტუალურია, რადგან ნაწლავური პარაზიტოზები კვლავ წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პრობლემას, განსაკუთრებით რეგიონებში, სადაც წყლისა და საკვების ჰიგიენური კონტროლი არასაკმარისია.
2021 წელს გამოქვეყნებულმა კვლევამ შეისწავლა ბროწეულის ქერქის ეთანოლური ექსტრაქტის მოქმედება ჯიარდია ლამბლიას წინააღმდეგ. მნიშვნელოვანია აღინიშნოს, რომ ეს არ იყო ადამიანებზე ჩატარებული კლინიკური კვლევა, არამედ მოიცავდა ლაბორატორიულ და ცხოველურ მოდელებს [3].
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
კვლევა შედგებოდა ორი ძირითადი ნაწილისგან:
- ლაბორატორიული (in vitro) ექსპერიმენტი, სადაც ჯიარდიის ცისტებს უშუალოდ ექსტრაქტს უქვემდებარებდნენ
- ცხოველური (in vivo) მოდელი, სადაც ექსპერიმენტულად ინფიცირებულ ვირთხებში შეფასდა ექსტრაქტის გავლენა პარაზიტულ დატვირთვასა და ანთებით პროცესებზე [3]
ლაბორატორიულ პირობებში ექსტრაქტმა 60 წუთის განმავლობაში ცისტების 98%-მდე განადგურება შეძლო. ცხოველურ მოდელში დაფიქსირდა:
- პარაზიტული დატვირთვის შემცირება
- ანთებითი მარკერების (IL-6 და TNF-α) დაქვეითება
- აზოტის ოქსიდის დონის ზრდა
- ნაწლავის ბუსუსების სტრუქტურის აღდგენა [3]
ზოგიერთ მაჩვენებელში ექსტრაქტმა მეტრონიდაზოლზე უკეთესი ეფექტიც აჩვენა, თუმცა ეს მონაცემები ჯერ მხოლოდ პრეკლინიკურ დონეზეა და ადამიანებში ეფექტიანობა დადასტურებული არ არის [2], [3].
სარგებელი შეიძლება იყოს ახალი თერაპიული მიმართულებების განვითარება, ხოლო რისკი — თვითმკურნალობის მცდელობა დაუდასტურებელი საშუალებებით, რაც საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის პრობლემურია.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
CDC-ის მონაცემებით, ჯიარდიოზი ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული პარაზიტული ინფექციაა მსოფლიოში და ყოველწლიურად მილიონობით შემთხვევა ფიქსირდება [1].
მკურნალობის სტანდარტული პრეპარატები ეფექტიანია, თუმცა გვერდითი ეფექტები და რეზისტენტობის ზრდის რისკი იწვევს ახალი ალტერნატივების კვლევის საჭიროებას [2].
ბროწეულის ქერქის ექსტრაქტის კვლევა საინტერესო მტკიცებულებაა, თუმცა მისი შედეგები მხოლოდ ლაბორატორიულ და ცხოველურ დონეზეა მიღებული და ვერ გადაიტანება პირდაპირ ადამიანურ პრაქტიკაში [3].
საერთაშორისო გამოცდილება
WHO და NIH ხაზს უსვამენ, რომ პარაზიტული დაავადებების კონტროლი მოითხოვს როგორც მედიკამენტურ მკურნალობას, ასევე პრევენციას — სუფთა წყალს, სანიტარიას და ჰიგიენას [4].
NEJM და The Lancet რეგულარულად აქვეყნებენ კვლევებს ახალი ანტიპარაზიტული საშუალებების შესახებ, თუმცა ხაზგასმულია, რომ ბუნებრივი ექსტრაქტების გამოყენება მხოლოდ მაშინ შეიძლება, როდესაც მათ ეფექტიანობასა და უსაფრთხოებას კლინიკური კვლევები დაადასტურებს [5].
ბროწეულის ექსტრაქტის მსგავსი კვლევები საერთაშორისო დონეზე განიხილება როგორც პერსპექტიული, მაგრამ ჯერ ექსპერიმენტული ეტაპის ნაწილი.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოსთვის ჯიარდიოზი და სხვა ნაწლავური პარაზიტოზები კვლავ წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პრობლემას.
პრეკლინიკური კვლევები, როგორიცაა ბროწეულის ქერქის ექსტრაქტის შეფასება, შეიძლება გახდეს მომავალი სამეცნიერო განვითარების საფუძველი, თუმცა აუცილებელია მკაცრი რეგულაცია და ხარისხის კონტროლი.
სანდო აკადემიური სივრცე, როგორიცაა https://www.gmj.ge, და ხარისხის სერტიფიკაციის რესურსი https://www.certificate.ge, მნიშვნელოვანია იმისთვის, რომ ნებისმიერი ახალი თერაპიული მიდგომა შეფასდეს უსაფრთხოების სტანდარტებით.
მითები და რეალობა
მითი: თუ ექსტრაქტმა ცხოველებში იმუშავა, ის ადამიანებშიც ეფექტიანი იქნება
რეალობა: პრეკლინიკური შედეგები მხოლოდ საწყისი ეტაპია და ადამიანებში ეფექტიანობა ცალკე კვლევას საჭიროებს [3].
მითი: ბუნებრივი საშუალებები ყოველთვის უსაფრთხოა
რეალობა: ბუნებრივ ნაერთებსაც შეიძლება ჰქონდეს ტოქსიკურობა ან არასასურველი ეფექტები [5].
მითი: შესაძლებელია თვითმკურნალობა მცენარეული ექსტრაქტებით
რეალობა: ჯიარდიოზის მკურნალობა უნდა ჩატარდეს ექიმის მეთვალყურეობით [1].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: რა არის ჯიარდია ლამბლია?
პასუხი: ნაწლავური პარაზიტი, რომელიც იწვევს ჯიარდიოზს და გადაეცემა დაბინძურებული წყლით ან საკვებით [1].
კითხვა: როგორ მკურნალობენ ჯიარდიოზს?
პასუხი: სტანდარტული მკურნალობა მოიცავს მეტრონიდაზოლს და სხვა ანტიპარაზიტულ პრეპარატებს [2].
კითხვა: შეიძლება თუ არა ბროწეულის ქერქის გამოყენება მკურნალობაში?
პასუხი: ამ ეტაპზე მხოლოდ პრეკლინიკური მონაცემებია და ადამიანებში ეფექტიანობა დადასტურებული არ არის [3].
კითხვა: რა არის მთავარი პრევენცია?
პასუხი: სუფთა წყლის გამოყენება, ჰიგიენა და სანიტარული კონტროლი [4].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ბროწეულის ქერქის ეთანოლური ექსტრაქტის კვლევა ჯიარდია ლამბლიას წინააღმდეგ წარმოადგენს საინტერესო პრეკლინიკურ მტკიცებულებას, რომელიც მიუთითებს შესაძლო ანტიპარაზიტულ და ანთების საწინააღმდეგო პოტენციალზე.
თუმცა, საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით მნიშვნელოვანია მკაფიო ხაზგასმა: ეს შედეგები ჯერ არ ნიშნავს კლინიკურ ეფექტიანობას ადამიანებში. საჭიროა დამატებითი კვლევები, განსაკუთრებით ადამიანებზე ჩატარებული რანდომიზებული კონტროლირებადი ცდები.
სანდო ინფორმაციის მიღება შესაძლებელია ისეთ პლატფორმებზე, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge.
წყაროები
- Centers for Disease Control and Prevention. Giardia – About Giardia infection. https://www.cdc.gov/giardia/about/index.html
- Escobedo AA, Cimerman S. Giardiasis: a pharmacotherapy review. Expert Opin Pharmacother. 2007. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/17547475/
- Abu-Serie MM, Habashy NH. Pomegranate peel extract against Giardia lamblia: preclinical study. Antibiotics. 2021;10(6):688. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC8230894/
- World Health Organization. Water-related diseases and parasites. https://www.who.int/health-topics/water-sanitation-and-hygiene
- The Lancet. Herbal medicines and evidence-based evaluation. https://www.thelancet.com/
