შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
საკვების უსაფრთხოება საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საფუძველია, რადგან ყოველდღიურად მოხმარებული პროდუქტები პირდაპირ უკავშირდება ინფექციური დაავადებების, ინტოქსიკაციების და ქრონიკული ჯანმრთელობის რისკების პრევენციას. თანამედროვე ბაზარზე განსაკუთრებით პოპულარული გახდა „სუპერ საკვები“, რომელიც ხშირად აღიქმება როგორც ავტომატურად სასარგებლო და უსაფრთხო არჩევანი. თუმცა ბოლო მოვლენები გვახსენებს, რომ „ჯანსაღი“ პროდუქტის იმიჯი ვერ ცვლის ხარისხისა და უსაფრთხოების აუცილებელ კონტროლს.
The Independent-ის ინფორმაციით, აშშ-ში ჩიას თესლი გაიწვია გაყიდვებიდან დაბინძურების საფრთხის გამო. პროდუქტი იყიდებოდა ისეთ მსხვილ პლატფორმებზე, როგორებიცაა Whole Foods და Amazon. ეს ფაქტი ხაზს უსვამს, რომ მასობრივი გაყიდვა და პოპულარობა არ წარმოადგენს უსაფრთხოების გარანტიას, ხოლო დაბინძურება შესაძლებელია წარმოების, შეფუთვის ან ტრანსპორტირების ნებისმიერ ეტაპზე.
საქართველოსთვის ეს საკითხი აქტუალურია განსაკუთრებით ონლაინ შეძენების ზრდის ფონზე, როდესაც იმპორტირებული პროდუქტების კონტროლი და მომხმარებლის ინფორმირებულობა გადამწყვეტ მნიშვნელობას იძენს.
პრობლემის აღწერა
ჩიას თესლი მსოფლიოში ფართოდ გამოიყენება როგორც მაღალი ბოჭკოვანობის, ომეგა-3 ცხიმოვანი მჟავებისა და მიკროელემენტების წყარო. მას ხშირად მოიხმარენ ჯანმრთელი კვების მხარდასაჭერად, დიეტურ რეჟიმებში და ქრონიკული დაავადებების პრევენციის მიზნით.
თუმცა აშშ-ში პროდუქტის გაყიდვებიდან გაწვევამ აჩვენა, რომ ასეთი პროდუქტებიც შეიძლება გახდეს დაბინძურების წყარო. პრობლემის არსი მდგომარეობს იმაში, რომ საკვები პროდუქტები შეიძლება შეიცავდეს პათოგენურ მიკროორგანიზმებს ან სხვა დამაბინძურებლებს, რომლებიც მომხმარებლისთვის ჯანმრთელობის საფრთხეს ქმნის.
ქართველი მკითხველისთვის ეს თემა მნიშვნელოვანია, რადგან ჩიას თესლი საქართველოშიც ფართოდ იყიდება, ხშირად იმპორტით და ონლაინ პლატფორმების მეშვეობით. ასეთ პირობებში საჭიროა ყურადღება მიექცეს პროდუქტის წარმომავლობას, პარტიის ნომერს და რეგულატორული უწყებების გაფრთხილებებს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
საკვების დაბინძურება შეიძლება იყოს ბიოლოგიური, ქიმიური ან ფიზიკური. ყველაზე ხშირად საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის ყველაზე მნიშვნელოვანი არის მიკრობული დაბინძურება, რომელიც შეიძლება გამოწვეული იყოს Salmonella-ს, Escherichia coli-ს ან სხვა პათოგენების არსებობით [1].
თესლები და მცენარეული პროდუქტები, მათ შორის ჩიას თესლი, შეიძლება დაბინძურდეს:
- წარმოების პროცესში (ნიადაგი, წყალი)
- დამუშავებისა და შეფუთვისას
- ტრანსპორტირებისა და შენახვის პირობებში
კლინიკური თვალსაზრისით, საკვებით გადაცემული ინფექციები შეიძლება გამოვლინდეს:
- დიარეით
- გულისრევითა და ღებინებით
- მუცლის ტკივილით
- მძიმე შემთხვევებში დეჰიდრატაციითა და სისტემური გართულებებით
განსაკუთრებული რისკის ჯგუფებია ბავშვები, ორსულები, ხანდაზმულები და იმუნოსუპრესირებული პირები [2].
ამგვარი შემთხვევები აჩვენებს, რომ „სუპერ საკვები“ არ წარმოადგენს ავტომატურად უსაფრთხო პროდუქტს და საჭიროებს ისეთივე კონტროლს, როგორც ნებისმიერი სხვა საკვები.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
WHO-ის მონაცემებით, საკვებით გადაცემული დაავადებები მსოფლიოში ყოველწლიურად მილიონობით ადამიანს აზიანებს და წარმოადგენს გლობალურ საზოგადოებრივ ჯანდაცვის ტვირთს [3].
CDC-ის შეფასებით, მხოლოდ აშშ-ში ყოველწლიურად დაახლოებით 48 მილიონი ადამიანი ავადდება საკვებით გადაცემული ინფექციების გამო, ხოლო ათასობით შემთხვევა ჰოსპიტალიზაციას საჭიროებს [4].
საკვების გაწვევის შემთხვევები, განსაკუთრებით ფართოდ გავრცელებული პროდუქტების შემთხვევაში, მნიშვნელოვან საზოგადოებრივ ეფექტს ქმნის, რადგან მომხმარებლები ხშირად ენდობიან მსხვილ სავაჭრო ქსელებსა და ონლაინ პლატფორმებს.
ამ მოვლენამ კიდევ ერთხელ აჩვენა, რომ მასშტაბური გაყიდვა არ არის ხარისხის ავტომატური გარანტია.
საერთაშორისო გამოცდილება
საკვების უსაფრთხოების საკითხებზე საერთაშორისო ინსტიტუტები მკაცრ პოლიტიკას ატარებენ. WHO ხაზს უსვამს, რომ საკვების წარმოება და მიწოდება უნდა ეფუძნებოდეს რისკების მართვასა და გამჭვირვალე კონტროლს [3].
FDA და CDC აშშ-ში ახორციელებენ პროდუქტის გაწვევის სისტემებს, რომლებიც მიზნად ისახავს მომხმარებლის სწრაფ დაცვას დაბინძურებული პროდუქტისგან [5].
ევროკავშირში მოქმედებს სწრაფი გაფრთხილების სისტემა (RASFF), რომელიც ქვეყნებს შორის ინფორმაციის გაცვლას უზრუნველყოფს საკვების უსაფრთხოების რისკების აღმოჩენისას [6].
საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ საკვების უსაფრთხოება არის სისტემური პასუხისმგებლობა, რომელიც მოიცავს:
- მწარმოებლებს
- რეგულატორებს
- სავაჭრო ქსელებს
- მომხმარებლის ინფორმირებულობას
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში იმპორტირებული საკვები პროდუქტების მოხმარება იზრდება, განსაკუთრებით ისეთი პროდუქტების, რომლებიც „ჯანსაღი კვების“ კატეგორიაში შედის. ონლაინ პლატფორმებით შეძენა მომხმარებელს აძლევს ფართო არჩევანს, თუმცა ზრდის რისკს, რომ პროდუქტი იყოს არაოფიციალური არხით შემოტანილი ან არასათანადო პირობებში შენახული.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანია, რომ საქართველოში გაძლიერდეს:
- სურსათის უვნებლობის მონიტორინგი
- იმპორტირებული პროდუქციის კონტროლი
- მომხმარებლის ინფორმირება
აკადემიური განხილვისთვის მნიშვნელოვანია სივრცეები, როგორიცაა https://www.gmj.ge, ხოლო ხარისხის სტანდარტებისა და სერტიფიკაციის მიმართულებით — https://www.certificate.ge.
სანდო საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინფორმაციის გავრცელებაში მნიშვნელოვან როლს ასრულებს https://www.publichealth.ge და პროფესიული სამედიცინო პლატფორმა https://www.sheniekimi.ge.
მითები და რეალობა
მითი 1: „სუპერ საკვები ყოველთვის უსაფრთხოა“
რეალობა: პროდუქტის პოპულარობა და „ჯანსაღი“ იმიჯი ვერ გამორიცხავს დაბინძურების რისკს [1].
მითი 2: „თუ პროდუქტი იყიდება დიდ ქსელში, ის აუცილებლად ხარისხიანია“
რეალობა: შემთხვევები აჩვენებს, რომ დაბინძურება შეიძლება წარმოიშვას მიწოდების ჯაჭვის ნებისმიერ ეტაპზე.
მითი 3: „დაბინძურება მხოლოდ ხორცსა და რძის პროდუქტებს ეხება“
რეალობა: მცენარეული პროდუქტებიც ხშირად ხდება საკვებით გადაცემული ინფექციების წყარო [2].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: რა უნდა გავაკეთოთ, თუ პროდუქტი გაიწვია ბაზრიდან?
პასუხი: აუცილებელია შეწყვიტოთ მისი მოხმარება და გადაამოწმოთ ოფიციალური განცხადებები პარტიის ნომრის მიხედვით [5].
კითხვა: როგორ შევამციროთ რისკი საქართველოში?
პასუხი: შეიძინეთ პროდუქტი სანდო, რეგისტრირებული წყაროებიდან და ყურადღება მიაქციეთ ეტიკეტირებას.
კითხვა: არის თუ არა ჩიას თესლი ზოგადად ჯანმრთელი პროდუქტი?
პასუხი: დიახ, მაგრამ მხოლოდ მაშინ, როდესაც ხარისხი და უსაფრთხოება უზრუნველყოფილია.
კითხვა: რატომ არის ონლაინ შეძენა დამატებითი რისკი?
პასუხი: ონლაინ ბაზარზე შესაძლოა გავრცელდეს არაოფიციალური ან არასათანადო პირობებში შენახული პროდუქტი.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
აშშ-ში ჩიას თესლის გაყიდვებიდან გაწვევის შემთხვევა კიდევ ერთხელ გვახსენებს, რომ საკვების უსაფრთხოება არის საზოგადოებრივი ჯანდაცვის საკითხი და არა მარკეტინგის ნაწილი. „ჯანსაღი“ პროდუქტის სტატუსი არ ნიშნავს ავტომატურად უსაფრთხოებას, ხოლო დაბინძურება შესაძლებელია წარმოების, შეფუთვისა და ტრანსპორტირების ნებისმიერ ეტაპზე.
საქართველოსთვის განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მომხმარებლის ინფორმირებულობა, იმპორტირებული პროდუქტების ხარისხის კონტროლი და უსაფრთხოების სტანდარტების გაძლიერება. მასობრივი გაყიდვა ვერ იქნება ხარისხის გარანტია — საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის დაცვა საჭიროებს სისტემურ პასუხისმგებლობას.
წყაროები
- Scallan E, Hoekstra RM, Angulo FJ, et al. Foodborne illness acquired in the United States—major pathogens. Emerging Infectious Diseases. 2011. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/21192848/
- Centers for Disease Control and Prevention. Foodborne Germs and Illnesses. https://www.cdc.gov/foodsafety/foodborne-germs.html
- World Health Organization. Food safety fact sheet. https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/food-safety
- Centers for Disease Control and Prevention. Burden of Foodborne Illness. https://www.cdc.gov/foodborneburden/index.html
- U.S. Food and Drug Administration. Recalls, Market Withdrawals, & Safety Alerts. https://www.fda.gov/safety/recalls-market-withdrawals-safety-alerts
- European Commission. Rapid Alert System for Food and Feed (RASFF). https://food.ec.europa.eu/safety/rasff_en
