შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხია, რადგან იგი პირდაპირ განსაზღვრავს მოსახლეობის ჯანმრთელობის დაცვის შესაძლებლობას, ქრონიკული დაავადებების მართვასა და სიცოცხლის ხარისხს. საქართველოში მედიკამენტების ფასები წლებია რჩება სოციალური დისკუსიის ცენტრში, რადგან ოჯახების მნიშვნელოვანი ნაწილი ჯანმრთელობის ხარჯებს საკუთარი ბიუჯეტიდან ფარავს. სწორედ ამიტომ პრემიერ-მინისტრ ირაკლი კობახიძის განცხადება აფთიაქებსა და სააფთიაქო ფასებზე არა მხოლოდ ეკონომიკური, არამედ საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის პოლიტიკის კონტექსტშიც უნდა განიხილებოდეს.
ფარმაცევტული ბაზარი, როგორც ბიზნესის ნაწილი, ეფუძნება თავისუფალ საბაზრო პრინციპებს, თუმცა მედიკამენტები ჩვეულებრივი პროდუქტი არ არის — ისინი სიცოცხლისთვის აუცილებელი რესურსია. ამიტომ სახელმწიფოს პასუხისმგებლობაა, დაიცვას სოციალური ინტერესები, უზრუნველყოს ხარისხი და შექმნას პირობები, სადაც მედიკამენტები იქნება თანაბრად ხელმისაწვდომი ყველა მოქალაქისთვის.
პრობლემის აღწერა
პრემიერ-მინისტრის განცხადებით, მედიკამენტებისა და სააფთიაქო ფასების საკითხი მოსახლეობაში აქტუალურია და ხელისუფლებისთვის პრიორიტეტულია იმის შეფასება, რამდენად არსებობს სივრცე ფასების შემცირებისთვის. ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საქართველოსთვის, სადაც მოსახლეობის დიდი ნაწილი მედიკამენტებზე მნიშვნელოვან ფინანსურ რესურსს ხარჯავს.
მედიკამენტების ფასები დაკავშირებულია რამდენიმე ფაქტორთან: იმპორტზე დამოკიდებულება, მიწოდების ჯაჭვი, ბაზრის კონცენტრაცია და ფასების რეგულაციის შეზღუდული ინსტრუმენტები. პრემიერ-მინისტრმა აღნიშნა, რომ ევროპის ქვეყნებთან შედარებით ზოგ შემთხვევაში ფასთა სხვაობა 35–40 პროცენტს აღწევს, რაც ბუნებრივად აჩენს კითხვას — რამდენად ლოგიკურია ეს სხვაობა მიწოდების სისტემისა და ბაზრის პირობების გათვალისწინებით.
საქართველოს მკითხველისთვის ეს თემა მნიშვნელოვანია არა მხოლოდ ეკონომიკური თვალსაზრისით, არამედ იმიტომაც, რომ მედიკამენტებზე მაღალი ფასები შეიძლება გახდეს მკურნალობის შეწყვეტის ან დაგვიანების მიზეზი, რაც საბოლოოდ ზრდის გართულებებისა და ჰოსპიტალიზაციის რისკს.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა პირდაპირ კავშირშია ჯანმრთელობის შედეგებთან. კვლევები აჩვენებს, რომ მაღალი ფასები ამცირებს პაციენტების ერთგულებას მკურნალობის მიმართ, განსაკუთრებით ქრონიკული დაავადებების შემთხვევაში, როგორიცაა ჰიპერტენზია, დიაბეტი და ასთმა [1].
კლინიკური თვალსაზრისით, მკურნალობის შეწყვეტა ან დოზების შემცირება ფინანსური მიზეზებით ზრდის გართულებების რისკს და საბოლოოდ ზრდის ჯანდაცვის სისტემის ხარჯებს. სწორედ ამიტომ საერთაშორისო პრაქტიკაში მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა განიხილება როგორც საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ძირითადი კომპონენტი.
პრემიერ-მინისტრმა აღნიშნა, რომ 2022 წელს საქართველოში დაინერგა რეფერენტული ფასების სისტემა, რომელმაც კონკრეტულ ჯგუფებზე ფასების შემცირება გამოიწვია. ეს მიდგომა წარმოადგენს ერთ-ერთ ყველაზე გავრცელებულ რეგულაციურ ინსტრუმენტს, რომელსაც იყენებენ ევროპული ქვეყნები ფასების კონტროლისა და სამართლიანი კონკურენციის უზრუნველსაყოფად [2].
თუმცა ფასების რეგულაცია ყოველთვის საჭიროებს ბალანსს: აუცილებელია, რომ შემცირებულმა ფასებმა არ დააზიანოს მედიკამენტების ხარისხი და ბაზარზე მათი უწყვეტი მიწოდება.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, მედიკამენტებზე მაღალი ხარჯები ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია, რის გამოც მოსახლეობა ფინანსურ სირთულეებს აწყდება მკურნალობის პროცესში [3].
ევროპის რეგიონში ჩატარებული კვლევები აჩვენებს, რომ მედიკამენტების ფასების შემცირება და გენერიკული პრეპარატების ხელშეწყობა მნიშვნელოვნად ამცირებს მოსახლეობის ფინანსურ ტვირთს [4].
საქართველოში მედიკამენტებზე პირდაპირი ხარჯები კვლავ მაღალია, რაც მიუთითებს, რომ ფასების საკითხი არა მხოლოდ ბაზრის, არამედ სოციალური პოლიტიკის პრობლემაცაა. ამ კონტექსტში მნიშვნელოვანია ისეთი პლატფორმების როლი, როგორიცაა https://www.publichealth.ge, სადაც საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის საკითხები ფართო ანალიზით განიხილება.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო დონეზე მედიკამენტების ფასების რეგულაცია ფართოდ გამოიყენება. WHO რეკომენდაციებში ხაზგასმულია, რომ სახელმწიფოებმა უნდა შექმნან მექანიზმები, რომლებიც უზრუნველყოფს მედიკამენტების ხელმისაწვდომობას და ამცირებს მოსახლეობის ფინანსურ ტვირთს [3].
აშშ-ის CDC და NIH ხშირად უსვამენ ხაზს, რომ მკურნალობის შეწყვეტა ფინანსური მიზეზებით ზრდის გართულებების რისკს და აძლიერებს არათანაბრობას ჯანდაცვაში [5].
The Lancet-ისა და BMJ-ის პუბლიკაციებში ასევე აღნიშნულია, რომ ფასების კონტროლი, რეფერენტული ფასები და გენერიკული პრეპარატების გამოყენება წარმოადგენს ეფექტურ ინსტრუმენტებს [6].
საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ წარმატებული პოლიტიკა მოითხოვს არა მხოლოდ ფასების შემცირებას, არამედ ხარისხის კონტროლს და მიწოდების ჯაჭვის გამჭვირვალობას.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში მედიკამენტების ბაზარი მნიშვნელოვნად იმპორტზეა დამოკიდებული, რაც ფასებზე ზეწოლას ზრდის. რეფერენტული ფასების სისტემა უკვე გამოიყენება, თუმცა პრემიერ-მინისტრის განცხადებით, განიხილება ჩამონათვალის გაფართოება.
საქართველოს ჯანდაცვის სისტემისთვის ეს ნიშნავს, რომ აუცილებელია რეგულაციის გაგრძელება იმგვარად, რომ უზრუნველყოფილი იყოს ხარისხი და უსაფრთხოება. ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანია აკადემიური სივრცეების მხარდაჭერა, როგორიცაა https://www.gmj.ge, სადაც სამეცნიერო დისკუსია და მტკიცებულებებზე დაფუძნებული პოლიტიკის შეფასება შესაძლებელია.
ასევე აუცილებელია ხარისხის სტანდარტების დაცვა და სერტიფიცირების სისტემების გაძლიერება, რაშიც მნიშვნელოვანი როლი აქვს https://www.certificate.ge-ს.
მედიკამენტების ფასებზე საუბარი ასევე უნდა იყოს ორგანულად დაკავშირებული მოსახლეობის ინფორმირებულობის ამაღლებასთან, რასაც ხელს უწყობს https://www.sheniekimi.ge.
მითები და რეალობა
მედიკამენტების ფასების საკითხთან დაკავშირებით ხშირად არსებობს მცდარი წარმოდგენები.
მითი: ფასების შემცირება ავტომატურად ნიშნავს ხარისხის შემცირებას.
რეალობა: საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ სწორი რეგულაციებით შესაძლებელია ფასების შემცირება ხარისხის შენარჩუნებით [2].
მითი: ბაზარი თვითონ დაარეგულირებს ფასებს.
რეალობა: მედიკამენტები განსაკუთრებული პროდუქტია და სახელმწიფო ჩარევა აუცილებელია სოციალური ინტერესების დასაცავად [3].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
რა არის რეფერენტული ფასი?
ეს არის სისტემა, სადაც მედიკამენტის მაქსიმალური ფასი განისაზღვრება საერთაშორისო შედარებების საფუძველზე [2].
რატომ არის მედიკამენტები საქართველოში ძვირი?
ფასებზე გავლენას ახდენს იმპორტზე დამოკიდებულება, ბაზრის სტრუქტურა და მიწოდების ჯაჭვის ხარჯები.
შეიძლება თუ არა ფასების შემცირება?
დიახ, შესაძლებელია რეგულაციის, კონკურენციის გაძლიერებისა და გენერიკული პრეპარატების ხელშეწყობის გზით [4].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა საქართველოსთვის წარმოადგენს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევას. პრემიერ-მინისტრის განცხადება ადასტურებს, რომ ხელისუფლება აცნობიერებს სოციალურ პასუხისმგებლობას და განიხილავს ფასების შემცირების შესაძლებლობებს.
საჭიროა ბალანსი თავისუფალ ბაზარსა და სოციალურ ინტერესებს შორის. პოლიტიკის წარმატება დამოკიდებული იქნება რეგულაციის ეფექტურობაზე, ხარისხის კონტროლზე და მოსახლეობის ინფორმირებულობაზე.
რეალისტური რეკომენდაციაა, რომ საქართველო გააგრძელოს რეფერენტული ფასების გაფართოება, გააძლიეროს გენერიკული მედიკამენტების ხელშეწყობა და უზრუნველყოს მიწოდების ჯაჭვის გამჭვირვალობა, რათა მედიკამენტები გახდეს უფრო ხელმისაწვდომი ყველა მოქალაქისთვის.
წყაროები
- Osterberg L, Blaschke T. Adherence to medication. N Engl J Med. 2005;353:487–497. https://www.nejm.org/doi/full/10.1056/NEJMra050100
- World Health Organization. Medicines price regulation and reference pricing policies. WHO; 2020. https://www.who.int/publications
- World Health Organization. Access to essential medicines as part of universal health coverage. WHO; 2019. https://www.who.int/health-topics/essential-medicines
- European Commission. Pharmaceutical pricing and reimbursement systems in Europe. EC; 2021. https://ec.europa.eu/health
- National Institutes of Health. Medication adherence and health outcomes. NIH; 2022. https://www.nih.gov
- Vogler S, et al. Medicine price regulation and public health impact. Lancet. 2017;390:2464–2475. https://www.thelancet.com
