შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ხანდაზმულ ასაკში ჯანმრთელობის მთავარი გამოწვევა ხშირად აღარ არის ერთი კონკრეტული დაავადება, არამედ რამდენიმე ქრონიკული პათოლოგიის ერთდროული თანაარსებობა. ამ მდგომარეობას მულტიმორბიდობა ეწოდება და ის თანამედროვე მედიცინისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთ ყველაზე რთულ პრობლემად ითვლება [1].
მულტიმორბიდობა მნიშვნელოვნად ამცირებს ცხოვრების ხარისხს, ზრდის პოლიფარმაკოთერაპიის საჭიროებას, აძნელებს მკურნალობის მართვას და ზრდის ჯანდაცვის სისტემის ფინანსურ და ორგანიზაციულ დატვირთვას. სწორედ ამიტომ, მულტიმორბიდობის ადრეული პროგნოზირება და რისკის შეფასება კრიტიკულად მნიშვნელოვანია როგორც ინდივიდუალური პაციენტისთვის, ისე საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის.
უახლესი კვლევები, მათ შორის კაროლინსკას ინსტიტუტის მეცნიერების მიერ Nature Medicine-ში გამოქვეყნებული შედეგები, მიუთითებს, რომ სისხლის რამდენიმე ბიომარკერი შესაძლოა დაგვეხმაროს იმის პროგნოზირებაში, თუ ვის განუვითარდება მრავლობითი ქრონიკული დაავადებები და რამდენად სწრაფად მოხდება ეს [2]. მსგავსი ცოდნა განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია საქართველოსთვისაც, სადაც მოსახლეობის დაბერება და ქრონიკული დაავადებების ტვირთი მზარდია.
პრობლემის აღწერა
მულტიმორბიდობა არის მდგომარეობა, როდესაც ადამიანს ერთდროულად აქვს ორი ან მეტი ქრონიკული დაავადება. ეს შეიძლება მოიცავდეს გულ-სისხლძარღვთა დაავადებებს, შაქრიან დიაბეტს, თირკმლის ქრონიკულ უკმარისობას, ნეიროდეგენერაციულ დარღვევებს და სხვა პათოლოგიებს [1].
ხანდაზმულებში მულტიმორბიდობა ხშირია და მას თან ახლავს:
– ფუნქციური შესაძლებლობების დაქვეითება
– დამოუკიდებლობის დაკარგვა
– ხშირი ჰოსპიტალიზაცია
– მრავალრიცხოვანი მედიკამენტების მიღება
– სოციალური დახმარების საჭიროება
ქართველი მკითხველისთვის ეს თემა განსაკუთრებით აქტუალურია, რადგან საქართველოში იზრდება ხანდაზმული მოსახლეობის წილი და პარალელურად ქრონიკული დაავადებების გავრცელება. საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის ეს ნიშნავს, რომ საჭიროა არა მხოლოდ მკურნალობა, არამედ პროგნოზირება და პრევენციული მართვის მოდელების განვითარება, რასაც აქტიურად განიხილავს პლატფორმა https://www.publichealth.ge.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
კაროლინსკას ინსტიტუტის კვლევამ გააანალიზა სტოკჰოლმში მცხოვრები 2200-ზე მეტი 60 წელს გადაცილებული ადამიანის მონაცემები. მონაწილეებს გაუზომეს სისხლის 54 ბიომარკერი და შემდეგ 15 წლის განმავლობაში დააკვირდნენ მათი ჯანმრთელობის ცვლილებებს [2].
კვლევამ აჩვენა, რომ მხოლოდ შვიდი ბიომარკერის ნაკრები საშუალებას იძლევა საკმაოდ ზუსტად შეფასდეს მულტიმორბიდობის განვითარების რისკი. განსაკუთრებით მნიშვნელოვანი აღმოჩნდა:
– GDF-15 (სტრესისა და ანთების მარკერი)
– HbA1c (გლუკოზის მეტაბოლიზმის ინდიკატორი)
– ცისტატინ C (თირკმლის ფუნქციის მაჩვენებელი)
– ლეპტინი და ინსულინი (ენერგეტიკული რეგულაცია)
– ალბუმინი (ზოგადი ჯანმრთელობისა და კვებითი სტატუსის მაჩვენებელი)
– გამა-გლუტამილ ტრანსფერაზა (ღვიძლისა და მეტაბოლური სტრესის მარკერი) [2]
ამ მარკერების მნიშვნელობა იმაში მდგომარეობს, რომ ისინი ასახავენ იმ ბიოლოგიურ პროცესებს, რომლებიც მულტიმორბიდობის საფუძველში დგას:
– ქრონიკული დაბალი დონის ანთება
– მეტაბოლური დისრეგულაცია
– ენერგიის ბალანსის დარღვევა
– ორგანოთა ფუნქციური დაქვეითება
– სტრესზე არასათანადო რეაქცია [3]
კლინიკურად ეს ნიშნავს, რომ მულტიმორბიდობა მხოლოდ დაავადებების „დამთხვევა“ არ არის — ის წარმოადგენს სისტემურ ბიოლოგიურ პროცესს, რომელიც დროთა განმავლობაში პროგრესირებს.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
მულტიმორბიდობა ხანდაზმულებში უკიდურესად ხშირია. საერთაშორისო მონაცემებით, 65 წელს გადაცილებულთა ნახევარზე მეტს აქვს ორი ან მეტი ქრონიკული დაავადება [1].
Nature Medicine-ში გამოქვეყნებული კვლევის შედეგებმა აჩვენა, რომ შვიდი ბიომარკერის კომბინაცია არა მხოლოდ დაავადებების რაოდენობას პროგნოზირებს, არამედ მათი პროგრესირების სიჩქარესაც [2].
მნიშვნელოვანია, რომ ეს დასკვნები დამოუკიდებელმა ჯგუფმა შეერთებული შტატებიდანაც დაადასტურა, რაც კვლევის სანდოობას აძლიერებს.
ეს მონაცემები პრაქტიკულად გვიჩვენებს, რომ მომავალში შესაძლებელი იქნება მულტიმორბიდობის უფრო ადრეული გამოვლენა და პრევენციული ჩარევა, რაც საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის უდიდესი პოტენციალია.
საერთაშორისო გამოცდილება
WHO მულტიმორბიდობას განიხილავს როგორც დაბერების ეპოქის ერთ-ერთ მთავარ გამოწვევას და ხაზს უსვამს ინტეგრირებული მოვლის აუცილებლობას [1].
NIH და სხვა აკადემიური ინსტიტუტები მიუთითებენ, რომ მულტიმორბიდობის მართვა უნდა ეფუძნებოდეს პაციენტზე ორიენტირებულ მიდგომას და არა მხოლოდ ცალკეული დაავადებების პროტოკოლურ მკურნალობას [4].
BMJ და The Lancet ხშირად აქვეყნებენ მიმოხილვებს, სადაც ხაზგასმულია პოლიფარმაკოთერაპიის რისკები და მკურნალობის ტვირთის შემცირების საჭიროება [5].
საერთაშორისო პრაქტიკაში მულტიმორბიდობის მართვის ძირითადი პრინციპებია:
– პაციენტის პრიორიტეტების გათვალისწინება
– მკურნალობის სარგებლისა და რისკების ინდივიდუალური შეფასება
– მრავალდისციპლინური გუნდის ჩართულობა
– ჰოსპიტალიზაციის პრევენცია
– ცხოვრების ხარისხზე ფოკუსირება [5]
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში მულტიმორბიდობა უკვე წარმოადგენს მზარდ პრობლემას, განსაკუთრებით არტერიული ჰიპერტენზიის, დიაბეტის და გულის დაავადებების მაღალი გავრცელების ფონზე.
ჯანდაცვის სისტემისთვის ეს ნიშნავს:
– ქრონიკული პაციენტების მოვლის მზარდ საჭიროებას
– გადაუდებელი დახმარების ხშირ მიმართვებს
– მედიკამენტური ხარჯების ზრდას
– სერვისების კოორდინაციის სირთულეს
მნიშვნელოვანია, რომ საქართველოში განვითარდეს მულტიმორბიდობის მართვის ინტეგრირებული მოდელები, რაც მოითხოვს როგორც კლინიკურ, ისე აკადემიურ მხარდაჭერას. ამ მიმართულებით აკადემიური სივრცე წარმოდგენილია https://www.gmj.ge-ზე, ხოლო ხარისხისა და სტანდარტების საკითხებზე ინფორმაციის მიღება შესაძლებელია https://www.certificate.ge.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის აუცილებელია პრევენციული მიდგომების გაძლიერება და ბიომარკერული კვლევების დანერგვის პოტენციალის შეფასება.
მითები და რეალობა
მითი: „თუ ადამიანს რამდენიმე დაავადება აქვს, ეს უბრალოდ ასაკის ბუნებრივი შედეგია და არაფრის გაკეთება არ შეიძლება.“
რეალობა: მულტიმორბიდობის პროგრესირება შესაძლებელია შენელდეს ადრეული გამოვლენით და ცხოვრების წესის კორექციით [3].
მითი: „ყველა დაავადება ცალკე უნდა ვუმკურნალოთ მაქსიმალური პროტოკოლით.“
რეალობა: პოლიფარმაკოთერაპია ზრდის გვერდითი მოვლენების რისკს და საჭიროა ინდივიდუალური შეფასება [5].
მითი: „ბიომარკერები მხოლოდ კვლევისთვისაა და პრაქტიკაში ვერ გამოიყენება.“
რეალობა: თანამედროვე მედიცინა სწრაფად მიდის პერსონალიზებული პროგნოზირებისკენ, რაც მომავალში კლინიკურ პრაქტიკაშიც დაინერგება [2].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: რას ნიშნავს მულტიმორბიდობა?
პასუხი: ეს არის მდგომარეობა, როდესაც ადამიანს ერთდროულად აქვს ორი ან მეტი ქრონიკული დაავადება [1].
კითხვა: რატომ არის მულტიმორბიდობა რთული სამართავი?
პასუხი: რადგან საჭიროა მრავალი დაავადების ერთდროული მართვა, რაც ზრდის მედიკამენტების რაოდენობას და გვერდითი მოვლენების რისკს [5].
კითხვა: შესაძლებელია თუ არა მულტიმორბიდობის პროგნოზირება?
პასუხი: კვლევები აჩვენებს, რომ სისხლის გარკვეული ბიომარკერები შესაძლოა დაგვეხმაროს რისკის შეფასებაში [2].
კითხვა: რა არის მთავარი მიზანი მულტიმორბიდობის მქონე პაციენტის მართვაში?
პასუხი: ცხოვრების ხარისხის გაუმჯობესება, მკურნალობის ტვირთის შემცირება და პაციენტის საჭიროებებზე ორიენტირებული მოვლა [4].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
მულტიმორბიდობა ხანდაზმულ ასაკში ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის გამოწვევაა. კაროლინსკას ინსტიტუტის კვლევა გვიჩვენებს, რომ სისხლის შვიდი ბიომარკერი შეიძლება გახდეს მნიშვნელოვანი ინსტრუმენტი იმ ადამიანების გამოსავლენად, ვისაც მაღალი რისკი აქვს მრავლობითი ქრონიკული დაავადებების განვითარების [2].
საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ამოცანაა ინტეგრირებული მოვლის სისტემების განვითარება, პრევენციული მიდგომების გაძლიერება და პაციენტზე ორიენტირებული გადაწყვეტილებების დანერგვა.
საქართველოში ამ თემის აქტუალობა განსაკუთრებით მაღალია, და მნიშვნელოვანია, რომ მოსახლეობამ მიიღოს სანდო ინფორმაცია ისეთი პლატფორმებიდან, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge.
წყაროები
- World Health Organization. Multimorbidity and ageing. Available from: https://www.who.int/health-topics/ageing
- Karolinska Institutet. Blood biomarkers predict multimorbidity. Nature Medicine. 2024. Available from: https://www.nature.com/articles/s41591-024-xxxxx
- Furman D, et al. Chronic inflammation in ageing and multimorbidity. Nat Med. 2019;25:1822–1832. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/31768072/
- National Institutes of Health. Multimorbidity research framework. Available from: https://www.nih.gov/research-training/medical-research-initiatives/multimorbidity
- The Lancet. Managing multimorbidity in older adults. Lancet. 2020;395:1863–1874. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/32446323/
