შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა ერთ-ერთი ყველაზე მნიშვნელოვანი საკითხია თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის. როდესაც მოქალაქეს წამალი სჭირდება, ფასის ბარიერი ხშირად პირდაპირ განსაზღვრავს მკურნალობის დაწყებას, გაგრძელებას და საბოლოო შედეგს. სწორედ ამიტომ, მედიკამენტების ფასების რეგულაცია, მათ შორის „რეფერენტული ფასის“ სისტემა, არა მხოლოდ ეკონომიკური, არამედ სამედიცინო და სოციალური პოლიტიკის ცენტრალური ინსტრუმენტია.
საქართველოში ბოლო წლებში რეფერენტული ფასების დანერგვამ მნიშვნელოვანი ადგილი დაიკავა ჯანდაცვის რეფორმებში. ხელისუფლების განცხადებით, უკვე დაახლოებით 7 500 მედიკამენტზე მოქმედებს რეფერენტული ფასი, ხოლო დამატებით დაახლოებით 3 000 მედიკამენტზე მისი დაწესება იგეგმება. ეს ცვლილებები მიზნად ისახავს მედიკამენტების მაქსიმალურ ხელმისაწვდომობას მოსახლეობისთვის და ჯანდაცვის სისტემის ფინანსური მდგრადობის გაძლიერებას.
პრობლემის აღწერა
მედიკამენტებზე მაღალი ფასები მსოფლიოში ერთ-ერთი მთავარი მიზეზია, რის გამოც პაციენტები მკურნალობას წყვეტენ ან საერთოდ ვერ იწყებენ. ეს პრობლემა განსაკუთრებით მწვავეა ქრონიკული დაავადებების შემთხვევაში, სადაც მუდმივი თერაპია აუცილებელია.
საქართველოში მედიკამენტებზე დანახარჯი ოჯახების ბიუჯეტში მნიშვნელოვან წილს იკავებს, რაც ხშირად სოციალური უთანასწორობის გამწვავებას იწვევს. სწორედ ამიტომ, რეფერენტული ფასის პოლიტიკა უნდა განიხილებოდეს როგორც საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ინსტრუმენტი, რომელიც მიზნად ისახავს:
- ფასების კონტროლს
- პაციენტთა ფინანსური დაცვის გაძლიერებას
- მედიკამენტებზე თანაბარი ხელმისაწვდომობის უზრუნველყოფას
ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია ქართველი მკითხველისთვის, რადგან მედიკამენტების ბაზარი ქვეყანაში დიდწილად იმპორტზეა დამოკიდებული, რაც ფასების მერყეობას ზრდის.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
რეფერენტული ფასის სისტემა წარმოადგენს ფასების რეგულაციის მექანიზმს, როდესაც სახელმწიფო განსაზღვრავს მედიკამენტის მაქსიმალურ ან ანაზღაურებად ფასს, რომელიც ეფუძნება საერთაშორისო ბაზრების შედარებას ან შიდა კონკურენტულ ფასებს.
კლინიკური თვალსაზრისით, მედიკამენტზე ხელმისაწვდომობის ზრდა პირდაპირ უკავშირდება:
- მკურნალობისადმი ერთგულებას
- გართულებების შემცირებას
- ჰოსპიტალიზაციის სიხშირის კლებას
- სიკვდილიანობის შემცირებას ქრონიკული დაავადებების შემთხვევაში
კვლევები აჩვენებს, რომ ფასების შემცირება ზრდის პაციენტთა მიერ დანიშნული თერაპიის შესრულების ალბათობას [1]. ამასთან, არსებობს გარკვეული რისკებიც:
- დაბალი ფასის პირობებში შესაძლოა ბაზარზე ხარისხის კონტროლის გამოწვევები გაჩნდეს
- ფარმაცევტული კომპანიების მხრიდან ინოვაციური მედიკამენტების მიწოდების შემცირების საფრთხე
- საჭირო ხდება ძლიერი რეგულატორული ზედამხედველობა
ამიტომ რეფერენტული ფასის პოლიტიკა ეფექტიანია მხოლოდ მაშინ, როდესაც მას თან ახლავს ხარისხის კონტროლი და გამჭვირვალე მექანიზმები.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
საქართველოს პარლამენტის ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალურ საკითხთა კომიტეტის თავმჯდომარის განცხადებით, ქვეყანაში უკვე მოქმედებს რეფერენტული ფასი დაახლოებით 7 500 მედიკამენტზე, ხოლო დამატებით 3 000 მედიკამენტზე მისი დაწესება იგეგმება.
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის ევროპული ბიუროს ხელმძღვანელის, ჰანს კლუგეს შეფასებით, საქართველოს მიერ რეფერენტული ფასის და ინოვაციური მედიკამენტების პირდაპირი შესყიდვის შედეგად მოქალაქეებმა დაახლოებით 45%-მდე თანხის დაზოგვა შეძლეს [2].
მსოფლიო მონაცემებიც ადასტურებს, რომ მედიკამენტებზე ფასების რეგულაცია ეფექტიანია, თუ სწორად ხორციელდება. OECD-ის შეფასებით, რეფერენტული ფასის პოლიტიკა საშუალოდ 20–40%-ით ამცირებს მედიკამენტებზე სახელმწიფო და მოქალაქეთა დანახარჯს [3].
ეს ციფრები პრაქტიკულად ნიშნავს იმას, რომ ოჯახებს ნაკლები ფინანსური ტვირთი აწვებათ, ხოლო პაციენტებს მკურნალობის გაგრძელების მეტი შესაძლებლობა ეძლევათ.
საერთაშორისო გამოცდილება
რეფერენტული ფასების პოლიტიკა ფართოდ გამოიყენება ევროპასა და სხვა განვითარებულ ქვეყნებში. მსოფლიო ჯანდაცვის ორგანიზაცია (WHO) მედიკამენტებზე ფასების რეგულაციას განიხილავს როგორც უნივერსალური ჯანდაცვის დაფარვის ერთ-ერთ მთავარ კომპონენტს [4].
ევროკავშირის ბევრ ქვეყანაში მოქმედებს ფასების შედარებითი სისტემა, სადაც მედიკამენტის ფასი განისაზღვრება სხვა ქვეყნებში არსებული ფასების მიხედვით [5].
CDC და NIH ასევე ხაზს უსვამენ, რომ მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა პირდაპირ გავლენას ახდენს საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის მაჩვენებლებზე, განსაკუთრებით დიაბეტის, გულ-სისხლძარღვთა დაავადებების და ონკოლოგიური პათოლოგიების მართვაში [6].
The Lancet-ისა და BMJ-ის პუბლიკაციებში ხშირად აღნიშნულია, რომ მედიკამენტებზე მაღალი ფასები ერთ-ერთი მთავარი ბარიერია ეფექტიანი მკურნალობისთვის და სახელმწიფოს ჩარევა აუცილებელია [7].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში მედიკამენტების ბაზრის სპეციფიკა იმპორტზე მაღალი დამოკიდებულებაა, რაც ფასების ზრდის ერთ-ერთი ფაქტორია. რეფერენტული ფასის პოლიტიკა ამ პირობებში შეიძლება გახდეს მნიშვნელოვანი ბერკეტი მოსახლეობის ფინანსური დაცვისთვის.
ამასთან, საჭიროა:
- ხარისხის მკაცრი კონტროლი
- ფარმაცევტული ბაზრის კონკურენტულობის ზრდა
- რეგულაციის გამჭვირვალე განხორციელება
აკადემიური სივრცე, როგორიცაა www.gmj.ge, მნიშვნელოვან როლს ასრულებს მსგავსი რეფორმების ანალიზსა და შეფასებაში.
ხარისხის და სერტიფიკაციის საკითხები განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რის გამოც აუცილებელია სტანდარტების მხარდაჭერა ისეთი პლატფორმების მეშვეობით, როგორიცაა www.certificate.ge.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის თვალსაზრისით, მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა უნდა განიხილებოდეს როგორც ეროვნული პრიორიტეტი, რასაც ხელს უწყობს https://www.publichealth.ge და სამედიცინო ინფორმაციის გავრცელება https://www.sheniekimi.ge-ს მეშვეობით.
მითები და რეალობა
რეფერენტული ფასების პოლიტიკის გარშემო ხშირად არსებობს მცდარი წარმოდგენები.
მითი 1: რეფერენტული ფასი ნიშნავს, რომ მედიკამენტები აუცილებლად გაძვირდება
რეალობა: მიზანი ფასების შემცირება და ზედა ზღვრის დაწესებაა, რათა პაციენტმა ნაკლები გადაიხადოს [4].
მითი 2: დაბალი ფასი ავტომატურად ნიშნავს დაბალ ხარისხს
რეალობა: ხარისხი დამოკიდებულია რეგულატორულ კონტროლზე და არა მხოლოდ ფასზე [5].
მითი 3: კომპანიები აღარ შემოიტანენ მედიკამენტებს
რეალობა: საერთაშორისო გამოცდილება აჩვენებს, რომ სწორი მექანიზმებით შესაძლებელია როგორც ფასების კონტროლი, ისე ბაზრის მდგრადობა [7].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: რა არის რეფერენტული ფასი?
პასუხი: ეს არის სახელმწიფოს მიერ განსაზღვრული მაქსიმალური ან ანაზღაურებადი ფასი მედიკამენტზე, რომელიც ეფუძნება საერთაშორისო ან შიდა ბაზრის შედარებას.
კითხვა: როგორ აისახება ეს მოქალაქეებზე?
პასუხი: მიზანია მედიკამენტებზე დანახარჯის შემცირება და მკურნალობის ხელმისაწვდომობის ზრდა.
კითხვა: არსებობს თუ არა რისკები?
პასუხი: დიახ, საჭიროა ხარისხის კონტროლი და ბაზრის რეგულაცია, რათა ფასების შემცირებამ არ გამოიწვიოს მიწოდების პრობლემები.
კითხვა: რამდენი მედიკამენტი მოიცვა უკვე პოლიტიკამ საქართველოში?
პასუხი: დაახლოებით 7 500 მედიკამენტზე მოქმედებს რეფერენტული ფასი და დამატებით 3 000-ზე იგეგმება მისი დაწესება.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
რეფერენტული ფასების პოლიტიკა საქართველოში წარმოადგენს მნიშვნელოვან ნაბიჯს მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობის გასაზრდელად და მოქალაქეთა ფინანსური დაცვის გასაძლიერებლად. მონაცემები მიუთითებს, რომ ამ პოლიტიკამ უკვე გამოიწვია მნიშვნელოვანი დანაზოგი მოსახლეობისთვის.
თუმცა, წარმატებისთვის აუცილებელია:
- ხარისხის კონტროლის გაძლიერება
- რეგულაციის გამჭვირვალე განხორციელება
- საერთაშორისო გამოცდილების მუდმივი გათვალისწინება
- აკადემიური და საზოგადოებრივი ჩართულობა
მედიკამენტებზე ხელმისაწვდომობა არა მხოლოდ ეკონომიკური საკითხია, არამედ ჯანმრთელობის დაცვისა და სოციალური სამართლიანობის საფუძველი.
წყაროები
- Eaddy MT, Cook CL, O’Day K, Burch SP, Cantrell CR. How patient cost-sharing trends affect adherence and outcomes. Pharmacy and Therapeutics. 2012. https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pmc/articles/PMC3498118/
- World Health Organization Europe. Hans Kluge statement on Georgia pharmaceutical reforms. https://www.who.int/europe
- OECD. Pharmaceutical Pricing Policies in a Global Market. 2020. https://www.oecd.org/health/
- WHO. Medicine Prices and Access Framework. https://www.who.int/health-topics/medicines
- European Commission. External Reference Pricing of Medicines in Europe. https://health.ec.europa.eu/medicinal-products/pricing-and-reimbursement_en
- NIH. Medication adherence and chronic disease outcomes. https://www.nih.gov/
- The Lancet. Access to medicines as a global health priority. 2017. https://www.thelancet.com/
