შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ციფრული ტექნოლოგიები ბავშვების ყოველდღიური ცხოვრების განუყოფელი ნაწილი გახდა, თუმცა ბოლო წლებში სულ უფრო ხშირად დგება კითხვა: რა გავლენას ახდენს ეკრანებთან ხანგრძლივი კონტაქტი განვითარებად ტვინზე? ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია მედიცინისა და საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის, რადგან ბავშვობის ასაკში ნერვული სისტემა აქტიური ფორმირების პროცესშია და გარემო ფაქტორები მნიშვნელოვან როლს თამაშობს კოგნიტურ, ემოციურ და სოციალურ განვითარებაში [1].
ეკრანების გამოყენება თავისთავად არ არის მხოლოდ ტექნოლოგიური ან საგანმანათლებლო თემა — ეს უკვე ჯანმრთელობის პოლიტიკისა და პრევენციული მედიცინის საკითხია. სწორედ ამიტომ, საერთაშორისო ორგანიზაციები, მათ შორის WHO და NIH, ავითარებენ რეკომენდაციებს ბავშვთა ეკრანულ ჩვევებთან დაკავშირებით [2]. სანდო ინფორმაციის გავრცელება ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანია ისეთი პლატფორმებისთვის, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge.
პრობლემის აღწერა
ბავშვთა ეკრანთან ხანგრძლივი დროის გატარება დაკავშირებულია ყურადღების დარღვევებთან, ძილის პრობლემებთან, ფიზიკური აქტივობის შემცირებასთან და ზოგიერთ შემთხვევაში კოგნიტური განვითარების შეფერხებასთან.
პრობლემა განსაკუთრებით მწვავეა მაშინ, როდესაც ეკრანის გამოყენება ხდება უკონტროლოდ, ასაკის შესაბამისი შეზღუდვების გარეშე და რეალური სოციალური ურთიერთქმედების ჩანაცვლებით.
საქართველოშიც ეს საკითხი მზარდი გამოწვევაა, რადგან ბავშვებში მობილური ტელეფონებისა და პლანშეტების გამოყენება ადრეული ასაკიდან იწყება. საზოგადოებრივი ჯანდაცვის თვალსაზრისით, მნიშვნელოვანია არა შიშზე დაფუძნებული შეფასებები, არამედ მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ინფორმაციის მიწოდება.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
ბავშვის ტვინი განვითარების პროცესში მუდმივად ქმნის და აძლიერებს ნეირონულ კავშირებს. ამ პროცესს სინაპტიკური პლასტიკურობა ეწოდება და სწორედ ის განსაზღვრავს სწავლის, ემოციური რეგულაციისა და სოციალური უნარების ჩამოყალიბებას [3].
კვლევები აჩვენებს, რომ ეკრანთან ხანგრძლივი კონტაქტი შეიძლება უკავშირდებოდეს:
– პრეფრონტალური ქერქის განვითარების ცვლილებებს, რომელიც პასუხისმგებელია თვითკონტროლზე და გადაწყვეტილებების მიღებაზე [4]
– დოფამინური სისტემის გადატვირთვას, რაც დაკავშირებულია სწრაფი სტიმულაციის მუდმივ მოთხოვნილებასთან [5]
– თეთრი ნივთიერების სტრუქტურული მთლიანობის შემცირებას, რაც მნიშვნელოვანია მეტყველებისა და კოგნიტური ფუნქციებისთვის [6]
ამასთან, აუცილებელია აღინიშნოს, რომ ეკრანების გავლენა დამოკიდებულია კონტენტზე, ხანგრძლივობაზე, ასაკზე და ოჯახურ გარემოზე. ყველა ეკრანული აქტივობა ერთნაირი რისკის მატარებელი არ არის.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
NIH-ის მიერ დაფინანსებული მოზარდის ტვინის კოგნიტური განვითარების (ABCD) კვლევა ერთ-ერთი ყველაზე მასშტაბური გრძელვადიანი პროექტია. მისი ადრეული მონაცემებით, ბავშვებს, რომლებიც დღეში 7 საათზე მეტ დროს ატარებენ ეკრანთან, აღენიშნებათ ქერქის ნაადრევი გათხელება გარკვეულ უბნებში [4].
JAMA Pediatrics-ში (2019) გამოქვეყნებულმა კვლევამ სკოლამდელ ასაკში ეკრანის ხშირი გამოყენება დააკავშირა თეთრი ნივთიერების სტრუქტურული ორგანიზაციის შემცირებასთან იმ უბნებში, რომლებიც მეტყველებასა და წერა-კითხვას უკავშირდება [6].
WHO რეკომენდაციას აძლევს:
– 2 წლამდე ასაკში ეკრანთან კონტაქტის თავიდან აცილებას
– 2–5 წლის ასაკში მაქსიმუმ 1 საათს დღეში [2]
ეს მონაცემები მიუთითებს, რომ ეკრანული ჩვევები ბავშვთა ჯანმრთელობის პოლიტიკის მნიშვნელოვანი კომპონენტია.
საერთაშორისო გამოცდილება
საერთაშორისო პრაქტიკაში ეკრანების გამოყენება რეგულირდება არა აკრძალვით, არამედ ასაკობრივი ლიმიტებითა და ხარისხიანი კონტენტის პრიორიტეტით.
WHO ეკრანულ დროს განიხილავს როგორც ბავშვის ფიზიკური აქტივობისა და ძილის ჰიგიენის ერთ-ერთ მთავარ ფაქტორს [2].
CDC და ამერიკის პედიატრიის აკადემია ხაზს უსვამენ, რომ ეკრანული დრო უნდა იყოს დაბალანსებული რეალურ თამაშთან, ოჯახურ კომუნიკაციასთან და ფიზიკურ აქტივობასთან [7].
ევროპის ქვეყნებში სკოლებში ხშირად გამოიყენება ციფრული მოწყობილობები, თუმცა პარალელურად მოქმედებს მკაცრი რეკომენდაციები ასაკობრივი შესაბამისობისა და ფსიქოსოციალური განვითარების დაცვის მიზნით.
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ეკრანების გამოყენება ბავშვებში სწრაფად იზრდება, თუმცა მშობლებისთვის და სკოლებისთვის ხშირად არ არსებობს მკაფიო სახელმძღვანელოები.
ეს ქმნის საჭიროებას საზოგადოებრივი განათლებისთვის და სანდო აკადემიური ინფორმაციის გავრცელებისთვის. ამ მიმართულებით მნიშვნელოვანია დისკუსიები აკადემიურ სივრცეებში, მათ შორის https://www.gmj.ge, ხოლო ხარისხისა და სტანდარტების საკითხებზე ინფორმაციის მიღება შესაძლებელია https://www.certificate.ge.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობისთვის მნიშვნელოვანია ისეთი პოლიტიკის განვითარება, რომელიც დაიცავს ბავშვთა ნერვულ განვითარებას და ხელს შეუწყობს ჯანსაღ ციფრულ ჩვევებს.
მითები და რეალობა
მითი: „ეკრანები აუცილებლად ტვინს აზიანებს და ყველა შემთხვევაში საშიშია.“
რეალობა: გავლენა დამოკიდებულია ხანგრძლივობაზე, ასაკზე და გამოყენების ტიპზე. მტკიცებულებები მიუთითებს რისკებზე, მაგრამ არა უნივერსალურ კატასტროფაზე [3].
მითი: „სასწავლო აპლიკაციები არანაირ ზიანს არ იწვევს.“
რეალობა: ზედმეტი დრო, თუნდაც საგანმანათლებლო კონტენტით, შეიძლება იყოს განვითარების რისკის ფაქტორი [2].
მითი: „თუ ბავშვი მშვიდადაა ტელეფონით, პრობლემა არ არსებობს.“
რეალობა: ეკრანი შეიძლება დროებით ამცირებდეს ქცევით სირთულეებს, მაგრამ გრძელვადიანად შესაძლოა ემოციური რეგულაციის პრობლემები გაძლიერდეს [7].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
კითხვა: რამდენი დროა რეკომენდებული ეკრანთან ბავშვებისთვის?
პასუხი: WHO-ის მიხედვით, 2–5 წლის ასაკში მაქსიმუმ 1 საათი დღეში [2].
კითხვა: რა არის მთავარი რისკი ხანგრძლივი ეკრანული დროის?
პასუხი: ძილის დარღვევა, ყურადღების პრობლემები და სოციალური ურთიერთქმედების შემცირება [7].
კითხვა: ყველა ეკრანი ერთნაირად საზიანოა?
პასუხი: არა, მნიშვნელობა აქვს კონტენტს და გამოყენების ფორმას — პასიური სქროლვა უფრო პრობლემურია, ვიდრე ინტერაქტიული სწავლება [3].
კითხვა: როდის უნდა მივმართოთ სპეციალისტს?
პასუხი: თუ ბავშვს აქვს ძილის მძიმე დარღვევა, ქცევითი პრობლემები ან განვითარებითი შეფერხების ნიშნები [7].
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ეკრანებთან დაკავშირებული ბავშვთა ჯანმრთელობის საკითხი თანამედროვე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ერთ-ერთი მთავარი გამოწვევაა. კვლევები აჩვენებს, რომ ხანგრძლივი და უკონტროლო ეკრანული დრო შეიძლება უკავშირდებოდეს ტვინის განვითარების გარკვეულ ცვლილებებს, ყურადღების პრობლემებსა და ძილის დარღვევებს [4].
მთავარი ამოცანაა არა პანიკის შექმნა, არამედ ბალანსის უზრუნველყოფა: ასაკობრივი ლიმიტები, ხარისხიანი კონტენტი, ფიზიკური აქტივობა და მშობლის ჩართულობა.
სანდო ინფორმაციის გავრცელება მნიშვნელოვანია ისეთი პლატფორმებისთვის, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, რათა საზოგადოებამ მიიღოს მტკიცებულებებზე დაფუძნებული ცოდნა და რეალისტური მიდგომები.
წყაროები
- World Health Organization. Guidelines on physical activity, sedentary behaviour and sleep for children under 5 years. 2019. Available from: https://www.who.int/publications/i/item/9789241550536
- World Health Organization. Screen time recommendations for young children. Available from: https://www.who.int/news-room/q-a-detail/screen-time-and-young-children
- Kolb B, Gibb R. Brain plasticity and behaviour in the developing brain. J Can Acad Child Adolesc Psychiatry. 2011;20(4):265–276. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/22114699/
- National Institutes of Health. ABCD Study findings on screen use and brain development. Available from: https://abcdstudy.org
- Volkow ND, Wise RA, Baler R. The dopamine motive system and addiction. Nat Rev Neurosci. 2017;18:741–752. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/29142297/
- Hutton JS, et al. Associations between screen-based media use and brain white matter integrity in preschool-aged children. JAMA Pediatr. 2019;173(3):244–250. Available from: https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/30753133/
- American Academy of Pediatrics. Media and young minds policy statement. Pediatrics. 2016;138(5):e20162591. Available from: https://publications.aap.org/pediatrics/article/138/5/e20162591/
