შესავალი — ანალიტიკური კომენტარი
ცივი ამინდისა და რესპირატორული დაავადებების კავშირი ერთ-ერთი ყველაზე გავრცელებული თემაა საზოგადოებრივ ჯანმრთელობაში. მრავალ კულტურაში დღემდე მყარად არსებობს რწმენა, რომ „შემცივნება“ პირდაპირ იწვევს გაციებას ან გრიპს. თუმცა თანამედროვე სამეცნიერო მტკიცებულებები აჩვენებს, რომ რეალობა უფრო კომპლექსურია: სიცივე თავად ინფექციას არ ქმნის, მაგრამ ქმნის პირობებს, რომლებიც ზრდის ვირუსული დაავადებების გავრცელებისა და ორგანიზმში დამკვიდრების ალბათობას. ამ საკითხის სწორად გაგება მნიშვნელოვანია როგორც ინდივიდუალური პრევენციისთვის, ისე საზოგადოებრივი ჯანდაცვის ეფექტიანი სტრატეგიების დასაგეგმად [1].
პრობლემის აღწერა
ხშირად ადამიანები ავადობას უკავშირებენ ქურთუკის გარეშე გასვლას, ცივი ჰაერის ჩასუნთქვას ან ცივ ოთახში ყოფნას. მიზეზი მარტივია: რესპირატორული ინფექციების შემთხვევები ზამთარში მატულობს და ავადობა თითქოს სიცივის შემდეგ იწყება. მაგრამ ძირითადი ფაქტი ის არის, რომ გაციებასა და გრიპს იწვევს ვირუსები და არა დაბალი ტემპერატურა [2].
ქართველი მკითხველისთვის ეს საკითხი განსაკუთრებით მნიშვნელოვანია, რადგან ზამთრის სეზონზე საქართველოში ხშირია რესპირატორული ინფექციების ტალღები, ხოლო მოსახლეობაში ჯერ კიდევ ძლიერია მცდარი წარმოდგენები, რაც ხელს უშლის ეფექტიან პრევენციას.
სამეცნიერო და კლინიკური ანალიზი
რესპირატორული ინფექციები, როგორიცაა გაციება, გრიპი და კორონავირუსული დაავადებები, ვრცელდება ადამიანიდან ადამიანზე რესპირატორული წვეთებით, ფიზიკური კონტაქტით და ზოგჯერ აეროზოლური ნაწილაკებით [3].
ცივი ტემპერატურა არ წარმოქმნის ვირუსებს, მაგრამ გავლენას ახდენს სამ ძირითად მექანიზმზე:
პირველი — გარემოში ვირუსების გადარჩენა. კვლევები აჩვენებს, რომ გრიპის და სხვა რესპირატორული ვირუსები უფრო დიდხანს რჩებიან ინფექციურები ცივ და მშრალ პირობებში [4].
მეორე — ადამიანის ადგილობრივი იმუნური პასუხი. ცივი ჰაერის ჩასუნთქვისას ცხვირისა და ზედა სასუნთქი გზების ტემპერატურა იკლებს, სისხლძარღვები ვიწროვდება და ლორწოვანი გარსის დაცვითი მექანიზმები სუსტდება. შედეგად ვირუსს უფრო უადვილდება უჯრედებში შეღწევა [5].
მესამე — ქცევითი ფაქტორები. სიცივეში ადამიანები მეტ დროს ატარებენ დახურულ სივრცეებში, ხშირად ხალხმრავლობაში და ცუდად ვენტილირებულ გარემოში, რაც ზრდის ინფექციის გადაცემის ალბათობას [6].
ამგვარად, სიცივე მოქმედებს როგორც რისკის გამაძლიერებელი ფაქტორი და არა როგორც უშუალო გამომწვევი მიზეზი.
სტატისტიკა და მტკიცებულებები
ჯანმრთელობის მსოფლიო ორგანიზაციის მონაცემებით, გრიპისა და სხვა რესპირატორული ინფექციების სეზონური მატება თითქმის ყველა ზომიერ კლიმატურ რეგიონში შეინიშნება ზამთრის პერიოდში [1].
კვლევები ასევე მიუთითებს, რომ დაბალი ტენიანობა და ცივი ჰაერი აძლიერებს ვირუსის გავრცელებას, რადგან მცირე ნაწილაკები ჰაერში უფრო დიდხანს ჩერდება და ადვილად აღწევს სხვა ადამიანების სასუნთქ სისტემაში [4].
ამასთან, ზამთარში მზის სინათლის ნაკლებობა ამცირებს D ვიტამინის გამომუშავებას, ხოლო მისი დეფიციტი დაკავშირებულია იმუნური ფუნქციის დაქვეითებასთან [7].
საერთაშორისო გამოცდილება
WHO და CDC ხაზს უსვამენ, რომ რესპირატორული ინფექციების პრევენციის მთავარი გზა არის ვირუსის გადაცემის შემცირება: ხელების ჰიგიენა, ვენტილაცია, ხალხმრავლობისგან თავის არიდება ეპიდემიური პერიოდების დროს და ვაქცინაცია გრიპის წინააღმდეგ [1], [3].
NIH და წამყვანი სამედიცინო ჟურნალები, როგორიცაა The Lancet და BMJ, აღნიშნავენ, რომ სიცივის „ავადმყოფობის გამომწვევ მიზეზად“ აღქმა ხელს უშლის რეალური პრევენციული ზომების განხორციელებას [6].
საქართველოს კონტექსტი
საქართველოში ზამთრის სეზონზე რესპირატორული ინფექციების ზრდა მნიშვნელოვან ტვირთს აყენებს ჯანდაცვის სისტემას. ხშირად მოსახლეობა ყურადღებას ამახვილებს მხოლოდ „გათბობაზე“, ხოლო ნაკლებად ითვალისწინებს ისეთ ფაქტორებს, როგორიცაა სივრცის ვენტილაცია და ინფექციის კონტროლი.
საზოგადოებრივი ჯანმრთელობის ინფორმაციის გავრცელებაში მნიშვნელოვანი როლი აქვს პლატფორმებს, როგორიცაა https://www.sheniekimi.ge და https://www.publichealth.ge, ხოლო აკადემიური დისკუსიისთვის მნიშვნელოვანია www.gmj.ge. ხარისხისა და უსაფრთხოების სტანდარტებზე ორიენტირებული რესურსია ასევე www.certificate.ge.
მითები და რეალობა
მითი: სიცივე პირდაპირ იწვევს გაციებას.
რეალობა: გაციებას იწვევს ვირუსი, სიცივე მხოლოდ ზრდის რისკს [2].
მითი: ქურთუკის გარეშე გასვლა აუცილებლად დაგაავადებს.
რეალობა: ავადობა ხდება მაშინ, როცა ვირუსთან კონტაქტი არსებობს, განსაკუთრებით დახურულ სივრცეებში [6].
მითი: ზამთარში ავადობა მხოლოდ სიცივის ბრალია.
რეალობა: როლი აქვს ვირუსების გადარჩენას, ტენიანობას, ქცევას და იმუნურ ფაქტორებს [4], [7].
ხშირად დასმული კითხვები (Q&A)
შეიძლება თუ არა სიცივემ მარტო გამოიწვიოს ინფექცია?
არა, ინფექციას ვირუსი იწვევს.
რატომ ავადდებიან ადამიანები უფრო ხშირად ზამთარში?
იმიტომ, რომ ვირუსები უკეთ გადარჩებიან ცივ ჰაერში და ადამიანები მეტ დროს ატარებენ დახურულ სივრცეებში.
როგორ დავიცვათ თავი ზამთარში?
ვენტილაცია, ხელების ჰიგიენა, ვაქცინაცია და იმუნური ჯანმრთელობის მხარდაჭერა.
დასკვნა — საზოგადოებრივი ჯანდაცვის პერსპექტივით
ცივი ამინდი და ავადობა ერთმანეთთან დაკავშირებულია, მაგრამ არა იმ გზით, როგორც გავრცელებული მითები გვასწავლის. სიცივე არ ქმნის ინფექციას, თუმცა ხელს უწყობს ვირუსების გადარჩენას, გავრცელებას და ორგანიზმში დამკვიდრებას. საზოგადოებრივი ჯანდაცვისთვის მნიშვნელოვანია, რომ პრევენციული გზავნილები ფოკუსირდეს რეალურ მექანიზმებზე — ვირუსის გადაცემაზე, ჰიგიენაზე, ვენტილაციაზე და იმუნური სისტემის მხარდაჭერაზე. სწორი ცოდნა ზამთარში ინფექციური დაავადებების ტვირთის შემცირების ერთ-ერთი მთავარი ინსტრუმენტია.
წყაროები
- World Health Organization. Influenza (Seasonal). https://www.who.int/news-room/fact-sheets/detail/influenza-(seasonal)
- Centers for Disease Control and Prevention. Common Cold. https://www.cdc.gov/common-cold
- Centers for Disease Control and Prevention. How Respiratory Viruses Spread. https://www.cdc.gov/flu/school/guidance.htm
- Lowen AC, Steel J. Roles of humidity and temperature in shaping influenza seasonality. J Virol. 2014. https://journals.asm.org/doi/10.1128/JVI.03544-13
- Eccles R. Effects of cold on the respiratory tract. Rhinology. 2002. https://pubmed.ncbi.nlm.nih.gov/12357709/
- The Lancet. Seasonal respiratory infections and indoor transmission. https://www.thelancet.com
- Martineau AR, Jolliffe DA. Vitamin D supplementation to prevent acute respiratory infections. BMJ. 2017. https://www.bmj.com/content/356/bmj.i6583
